II FZ 8/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zborzyński po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia C. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 listopada 2023 r. sygn. akt III SA/Wa 2574/22 o oddaleniu wniosku o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Agnieszki Baran w sprawie ze skargi C. F. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2015 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 8.11.2023 r. w sprawie o sygnaturze akt III SA/Wa 2574/22, pełnomocnik skarżącego C. F. – adwokat G. K. zgłosił wniosek o wyłączenie Sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Agnieszki Baran od orzekania w sprawie, motywując go wątpliwościami co do bezstronności sędziego ze względu na zasiadanie w składzie tegoż Sądu, który wyrokiem z dnia 16.07.2021 r. (III SA/Wa 2217/20) oddalił skargę jego mocodawcy na decyzję w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2014; jako podstawę prawną wniosku o wyłączenie wskazał art. 19 ustawy z 30.08.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: P.p.s.a.). Postanowieniem z dnia 10.11.2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wniosek o wyłączenie sędziego oddalił, wskazując w uzasadnieniu, że z oświadczenia Sędziego WSA Agnieszki Baran złożonego dnia 9.11.2023 r. wynika, iż nie istnieją ani przesłanki wyłączenia wymienione w art. 18 P.p.s.a., ani też okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności w rozpoznawanej sprawie (art. 19 P.p.s.a.). Zauważył, że samo niezadowolenie skarżącego z prowadzenia sprawy przez sędziego, czy też przeświadczenie o wadliwym prowadzeniu przezeń postępowania w sprawie, nie może oznaczać braku bezstronności sędziego. Nie może być też przesłanką do wyłączenia sędziego okoliczność, że brał on udział w wydaniu niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia w innej sprawie, ponieważ prowadziłoby do paraliżu wymiaru sprawiedliwości. Na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł zażalenie, domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia przez uwzględnienie wniosku i wyłączenie sędziego i zarzucając naruszenie art. 19 P.p.s.a. przez nieuzasadnione przyjęcie, że w sprawie nie istnieją okoliczności, które mogą wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego, podczas gdy sędzia wyznaczona do składu niniejszej sprawy jako sprawozdawca zasiadała w składzie sądu, który oddalił skargę tożsamą pod względem podmiotowym i przedmiotowym – co przeczy przyjęciu, aby w niniejszej sprawie nie zachodziła okoliczność, o której mowa w art. 19 P.p.s.a. Ponadto powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13.12.2005 r. (SK 53/04), w którym stwierdzono, że przesłanką wyłączenia sędziego może być stan, w którym sędzia orzekający miał wcześniej kontakt z daną sprawą. Kierując się zasadami logiki i doświadczenia życiowego nie sposób zatem oczekiwać, by sędzia wyraził odmienny pogląd rozpoznając zarzuty skarg na decyzje dotyczące podatku za rok 2015 oraz 2017, skoro wyraził już swój pogląd prawny w uprzednio rozpoznanej sprawie; uzasadnia to wątpliwości skarżącego co do bezstronności i obiektywizmu tego sędziego w sprawie obecnie rozpoznawanej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podstawowym celem instytucji wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa (art. 18 § 1 i § 3 P.p.s.a.), jak i na wniosek strony (art. 19 P.p.s.a.), jest zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych) na orzekanie w postępowaniu sądowym. Na mocy art. 19 P.p.s.a. przesłankę wyłączenia sędziego stanowi zaistnienie okoliczności tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Niewątpliwie przesłanka ta odnosi się do okoliczności innych, niż wymienione enumeratywnie w art. 18 P.p.s.a., statuując pojemną i zarazem elastyczną podstawę wyłączenia, posługując się przy tym pojęciem niedookreślonym celem uwzględnienia złożoności relacji społecznych. Niedookreśloność przesłanki wyłączenia sędziego wymienionej w art. 19 P.p.s.a. sprawia, że znaczenia nabiera konieczność prawidłowej subsumcji tej normy prawnej w konkretnym stanie faktycznym (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3.04.2023 r., I FPS 3/22). Ukształtowane i jednolite na gruncie tej normy orzecznictwo sądów administracyjnych zdefiniowało zarówno kategorie okoliczności mogących wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, jak i te okoliczności, które a limine podstawy wyłączenia sędziego stanowić nie mogą. W szczególności Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie stwierdził, że sam fakt, iż sędzia sądu administracyjnego, którego wyłączenia domaga się strona, orzekał lub nawet był sprawozdawcą w innej sprawie z udziałem tej strony, także o zbliżonym lub nawet tożsamym charakterze prawnym, nie stanowi przesłanki uzasadniającej wyłączenie sędziego w myśl art. 19 P.p.s.a. (przykładowo i niewyczerpująco: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 27.09.2005 r., OZ 939/05: z dnia 22.02.2008 r., II FZ 60/08; z dnia 29.07.2016 r., II FZ 446/16; z dnia 30.10.2018 r., I GSK 918/18; z dnia 26.02.2020 r., I GSK 262/18 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5.12.2007 r., II FSK 1373/06; z dnia 15.04.2008 r., II OSK 392/08; z dnia 11.08.2022 r., I GSK 2754/18). Udział sędziego w rozpoznawaniu innych spraw skarżącego i wyrażenie przy tym określonych poglądów prawnych, podstawy wyłączenia sędziego stanowić więc nie może. Ta reguła profesjonalnemu pełnomocnikowi powinna być znana. Należy też zauważyć, że w przywołanym przez pełnomocnika skarżącego wyroku z dnia 13.12.2005 r. (SK 53/04) Trybunał Konstytucyjny co prawda stwierdził, że do okoliczności uzasadniających wyłączenie sędziego należy zaliczyć i te, w których sędzia orzekający miał wcześniej związki z rozpoznawaną sprawą, jednakże chodzi o związki ,,polegające na pozostawaniu przez niego w stosunku służbowym lub urzędowym, którego wykonywanie wymagało podejmowania odpowiednich czynności urzędowych, odnoszących się do przedmiotu rozstrzygnięcia w danym postępowaniu", co pełnomocnik skarżącego pominął. Jak Trybunał podkreślił w dalszej części uzasadnienia, przedstawione stanowisko nie może prowadzić automatycznie do wniosku, że istniałaby uzasadniona przesłanka wyłączenia sędziego, który w jakimkolwiek stopniu był zaangażowany w wypracowanie stanowiska (poglądu prawnego) istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. Z natury przesłanek o tak zwanym względnym charakterze wynika bowiem konieczność oceny konkretnej sytuacji in casu, a wszelki automatyzm postępowania przeczyłby celom, dla których ten typ przesłanek został wprowadzony do procedur wyłączenia sędziego. Odnosząc to zapatrywanie prawne do sprawy niniejszej należy zauważyć, że sędzia, której dotyczy wniosek o wyłączenie, w żaden sposób nie uczestniczyła i ze względu na swój status uczestniczyć nie mogła – jak ujął to Trybunał Konstytucyjny - w jakichkolwiek czynnościach urzędowych odnoszących się do rozstrzygnięcia w postępowaniu, którego przedmiotem jest odmowa stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za określony rok podatkowy. Podkreślenia wymaga, że wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych – które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.07.2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polegają na kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej – zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji, a więc wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych sprawach – nawet między tymi samymi stronami postępowania – byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i godziłoby w istotę sprawowania przez sędziów wymiaru sprawiedliwości, którą stanowi rozstrzyganie sporów prawnych, co w konsekwencji zawsze prowadzić musi do wypowiadania określonych poglądów prawnych oraz do negowania racji podnoszonych przez jedną ze stron zawisłego sporu. Przyjęcie poglądu prezentowanego w rozpoznawanym zażaleniu prowadziłoby też do skutków absurdalnych, gdyż o wyłączeniu sędziego w istocie decydowałoby subiektywne przekonanie strony postępowania oraz dotyczyłoby każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16.11.2015 r., II GZ 339/10 i z dnia 26.02.2020 r., I GSK 262/18), co należy odrzucić także ze względu na brak ku temu stosownej podstawy normatywnej. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 i art. 197 § 2 P.p.s.a., oddalił zażalenie jako oczywiście bezzasadne.