II FZ 71/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P.W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 listopada 2025 r. sygn. akt I SA/Kr 757/23 w przedmiocie przywrócenia terminu w sprawie ze skargi P. W. na decyzję Naczelnika Małopolskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Krakowie z dnia 9 czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia 1. uchylić zaskarżone postanowienie i przywrócić termin do usunięcia braków formalnych skargi, 2. zwrócić z kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz P. W. kwotę 100 (sto) złotych tytułem uiszczonego wpisu sądowego od zażalenia.

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2026 r., sygn. akt I SA/Kr 757/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił P. W. (dalej: "Skarżący") przywrócenia terminu do uzupełnienia braku formalnego skargi. W uzasadnieniu wniosku o przywrócenie terminu Skarżący podał, że od 8 lat pozostaje w leczeniu psychiatrycznym z powodu depresji, choroby dwubiegunowej. Jego stan uległ drastycznemu pogorszeniu od wakacji 2022 r., kiedy na nowotwór zmarła jego mama, którą się opiekował. Jesienią 2023 r. nastąpiło wznowienie choroby nowotworowej mózgu jego taty o gwałtownym przebiegu, a 7 marca 2024 r. tata Skarżącego zmarł. Przed śmiercią przez ostatnie miesiące był pacjentem wymagającym 24 godzinnej opieki w pełnym zakresie. Po jego śmierci Skarżący porządkował jego rzeczy w swoim mieszkaniu i w dniu 16 marca 2024 r. znalazł listy o odrzuceniu jego skarg z sądu administracyjnego, które były schowane. Jednocześnie skarżący poinformował, że jego stan zdrowia jest bardzo zły, stale przyjmuje leki, a pismo to sporządził z pomocą znajomego. Stwierdził, że w załączeniu przysłał dokumenty leczenia rodziców, akty zgonu i zaświadczenie o jego chorobie. Na podstawie zarządzenia z 12 czerwca 2024 r. Sąd wezwał Skarżącego do uzupełnienie braku formalnego wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności poprzez uiszczenie wpisu sądowego od skargi w przedmiotowej sprawie – w kwocie 8.379 zł – tak jak przewidziano w zarządzeniu Przewodniczącego Wydziału z 27 września 2023 r. – w terminie siedmiu dni od doręczenia wezwania pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania. Jako podstawę prawną podano w zarządzeniu art. 49 § 1, art. 86 § 1, art. 220 § 1 p.p.s.a. Jednocześnie Sąd pouczył Skarżącego o możliwości przyznania skarżącemu prawa pomocy – na jego wniosek. Wezwanie zostało doręczone skarżącemu 25 lipca 2024 r. Wniosek o prawo pomocy został oddalony postanowieniem referendarza sądowego z 26 maja 2025 r., a następnie – po rozpatrzeniu sprzeciwu, Sąd postanowieniem z 28 sierpnia 2025 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Postanowienie Sądu zostało doręczone na adres Skarżącego w dniu 11 września 2025 r. Pismem nadanym 18 września 2025 r. Skarżący przesłał potwierdzenie wpłaty opłaty od skargi w kwocie 8.379 zł. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że powołana przez Skarżącego okoliczność w postaci jego choroby psychicznej (nieudokumentowana we wniosku, na którą – według oświadczenia strony – cierpi od ok. 8 lat) i konieczności opieki nad ciężko chorującymi rodzicami, nie wskazuje na brak jego winy w uchybieniu terminowi do uzupełnienia braku fiskalnego skargi. Przywrócenie terminu ma bowiem charakter wyjątkowy i nie jest możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Stan chorobowy może być oczywiście podstawą przywrócenia terminu, ale tylko wówczas, gdy jest to choroba całkowicie, obiektywnie uniemożliwiająca stronie podejmowanie zwykłych czynności życiowych i jednocześnie brak jest innych osób, które mogłyby pomóc w dokonaniu czynności procesowej w terminie. Od powyższego rozstrzygnięcia Skarżący złożył zażalenie zaskarżając je w całości. Zarzucił mu błąd w ustalaniach faktycznych, który to mógł mieć wpływ na wynik sprawy, tj. przyjęcie, że wskazane okoliczności we wniosku o przywrócenie terminu nie uzasadniały przywrócenia terminu do dokonania uchybionej czynności procesowej, w tym w odniesieniu do choroby psychicznej Skarżącego nie zostały poparte żadną dokumentacją medyczną, podczas gdy Skarżący do wniosku załączył karty leczenia oraz naruszenie art. 87 § 2 p.p.s.a., które mogło mieć wpływ na wydane postanowienie poprzez błędne przyjęcie, że Skarżący nie uprawdopodobnił braku winy w uchybieniu terminowi. W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i przywrócenie stronie terminu do usunięcia braków formalnych skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wniósł także o przeprowadzenie dowodu z zaświadczenia lekarskiego z dnia 15 grudnia 2025 r. - na potwierdzenie okoliczność zdiagnozowania u niego choroby psychicznej w przedstawionych tam postaciach oraz skierowania do szpitala psychiatrycznego z 25 czerwca 2025 r. - na potwierdzenie stanu zdrowia, choroby psychicznej, skierowania do szpitala psychiatrycznego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Przywrócenie uchybionego terminu, zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a., możliwe jest jedynie w wypadku, gdy uchybienie nastąpiło bez winy strony. Art. 87 § 2 tej ustawy nakłada obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności wskazujących na brak winy w uchybieniu na stronę, która domaga się przywrócenia terminu do dokonania czynności w postępowaniu. Przywrócenie terminu do dokonania czynności w postępowaniu sądowym jest uzależnione od spełnienia określonych przesłanek pozytywnych, których istnienie pozwala na przywrócenie terminu, i negatywnych, których istnienie czyni przywrócenie terminu niedopuszczalnym, wymienione w powołanych wyżej przepisach. Intencją ustawodawcy przy tworzeniu przepisów regulujących instytucję przywrócenia terminu było umożliwienie stronie obrony swoich praw czy interesów w sytuacji, gdy upływ terminów procesowych wywołał dla niej negatywne skutki prawne, przy jednoczesnym założeniu, że strona dołożyła wszelkich możliwych starań, aby takich negatywnych konsekwencji uniknąć (por. pkt 1 komentarza do art. 86 p.p.s.a. w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2018). Poza wątpliwością w przedmiotowej sprawie pozostaje kwestia, że Skarżący dokonał czynności, której w terminie nie dokonał – tj. wniósł opłatę od skargi w wymaganej kwocie. Nie podlega również wątpliwości, że uchybienie terminu powoduje dla strony ujemne skutki w zakresie postępowania sądowego, skoro powoduje konieczność odrzucenia skargi w sytuacji nieuzupełnienia braku formalnego skargi. Sąd a quo w pierwszej kolejności zbadał terminowość złożonego wniosku, a więc czy wniosek został złożony w terminie siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminowi, gdyż termin siedmiodniowy do złożenia wniosku o przywrócenie terminu biegnie od daty ustania przyczyny uchybienia. W tym zakresie Sąd meriti przyjął - za twierdzeniami samego Skarżącego, że w dniu 16 marca 2024 r. znalazł on listy z sądu administracyjnego o odrzuceniu jego skarg, a pismem nadanym w placówce pocztowej 20 marca 2024 r., tj. cztery dni później, wniósł o przywrócenie terminu do uzupełnienia braku fiskalnego skargi. W sytuacji, gdy Skarżący nie wiedział (według jego stanowiska) o uchybieniu terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi (fiskalnego), termin siedmiu dni, o którym mowa w art. 87 § 1 p.p.s.a., rozpoczyna się wraz z pozyskaniem takiej wiedzy. W realiach niniejszej sprawy, również biorąc pod uwagę, że przesyłka zawierająca wezwanie o uzupełnienie braku fiskalnego skargi została dwukrotnie awizowana (k. 34 akt sądowych) i zwrócona do Sądu (Skarżący nie zapoznał się więc z treścią przesyłki pocztowej), a ponadto przesyłka zawierająca postanowienie o odrzuceniu skargi nie została odebrana osobiście przez Skarżącego, Sąd meriti zasadnie przyjął, że Skarżący informację o uchybieniu terminu uzyskał w dniu 16 marca 2024 r., kiedy znalazł w swoim mieszkaniu postanowienie o odrzucenia skargi z powodu nieuzupełnienia braku fiskalnego skargi. W tej dacie Skarżący, który cierpi z powodu chorób psychicznych i który opiekował się przed tym terminem chorującymi poważnie rodzicami, miał już świadomość uchybienia terminowi do opłacenia skargi. Stąd Sąd a quo zasadnie uznał, że w dniu 16 marca 2024 r. ustała przyczyna uchybienia terminowi do uzupełnienia braku skargi i usunięciu w ten sposób jej braku – fiskalnego, istotna z perspektywy liczenia terminu przewidzianego w art. 87 § 1 p.p.s.a. i możliwości zastosowania art. 88 p.p.s.a. Złożenie przez Skarżącego wniosku o przywrócenie terminu do uzupełnienie braku fiskalnego skargi w dniu 20 marca 2024 r. (data stempla pocztowego na przesyłce zawierającej wniosek o przywrócenie terminu, nadanej w placówce pocztowej) czyni zadość terminowi, o którym mowa w art. 87 § 1 p.p.s.a. Nie można jednak zgodzić się z zapatrywaniem Sądu pierwszej instancji co do oceny przesłanki braku winy strony w uchybieniu terminowi. Sąd stwierdził, że powołana przez Skarżącego okoliczność w postaci jego choroby psychicznej (nieudokumentowana we wniosku, na którą – według oświadczenia strony – cierpi od około 8 lat) i konieczności opieki nad ciężko chorującymi rodzicami, nie wskazuje na brak jego winy w uchybieniu terminowi do uzupełnienia braku fiskalnego skargi. Przywrócenie terminu ma bowiem charakter wyjątkowy i nie jest możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Może mieć zatem miejsce tylko wtedy, gdy uchybienie terminu nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Art. 87 § 2 p.p.s.a. stanowi, że strona, domagająca się przywrócenia terminu, winna uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak jej winy. Uprawdopodobnienie jest instytucją o wiele mniej restrykcyjną od udowodnienia i oznacza, iż strona powinna jedynie w sposób wiarygodny uzasadnić okoliczności, które spowodowały niemożność dokonania czynności w terminie, bez konieczności wykazywania ich w sposób ostateczny. W przedmiotowej sprawie - zdaniem NSA - uprawdopodobnienie takie nastąpiło. Należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zauważono, że choroba psychiczna w postaci choroby afektywnej dwubiegunowej wpływa na percepcję i ocenę rzeczywistości, a także koncentrację i pamięć; charakteryzuje się okresowymi pogorszeniami stanu psychicznego i taki skarżący nie ma realnego wpływu na przebieg swojej choroby; nie może jej zapobiec. Dlatego wykazana określonym zaświadczeniem taka właśnie choroba jest usprawiedliwioną podstawą przywrócenia terminu na wniesienie odwołania (por. wyrok z dnia 22 stycznia 2026 r., sygn. akt I OSK 1033/25, publ. SIP/LEX nr 4021747). Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się, że naturą chorób psychicznych jest utrata możliwości rozpoznania sytuacji oraz kierowania swoim postępowaniem, co wyłącza zawinienie w niedochowaniu terminu narzuconego przepisem prawa (por. wyrok SN z dnia 7 sierpnia 2002 r., sygn. akt I PKN 480/01, publ. OSNP 2004, Nr 8, poz. 138). W doktrynie dostrzega się, że skutki choroby psychicznej, zwłaszcza związane ze sposobem działania leków aplikowanych takim osobom, powodują, że czas ich zwolnienia od pracy jest okresem, w którym nie mogą skutecznie podejmować czynności urzędowych i dochowywać terminów określonych przepisami prawa (por. R. Stankiewicz [w:], R. Hauser, M. Wierzbowski [red.], Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2023, s. 702). NSA podziela pogląd, że samo oświadczenie podmiotu, z którego winy doszło do uchybienia terminu odnośnie pogorszenia się jego stanu zdrowia psychicznego nie jest wystarczające do uznania wystąpienia przesłanek uzasadniających przywrócenie terminu . W niniejszej sprawie znaczenie ma jednak uprawdopodobnienie leczenia się na depresję i chorobę afektywną dwubiegunową, która przybiera zróżnicowane formy u każdego z leczonych i występować może z różnym nasileniem. Należy zauważyć, że nie jest możliwe stwierdzenie w zaświadczeniu lekarskim, kiedy wizyta zazwyczaj odbywa się po zaobserwowanym już pogorszeniu się stanu psychicznego pacjenta, aby lekarz potwierdził zaostrzenie się objawów choroby w określonym czasie. Możliwe byłoby to tylko wtedy gdyby pacjent przebywał pod stałą opieką np. w szpitalu. W związku z powyższym NSA stwierdza, że załączona do zażalenia dokumentacja medyczna uprawdopodabnia, że w związku z zdiagnozowaną depresją oraz chorobą afektywną dwubiegunową ze zróżnicowanymi objawami chorób przedstawionymi w zaświadczeniu lekarskim z 15 grudnia 2025 r. mogło dojść do niezawinionego uchybienia terminowi. Na podkreślenie zasługuje także fakt, że Skarżący mimo zaistniałej sytuacji zdrowotnej i życiowej przy pomocy osób trzecich (brata, znajomego) stara się dopełnić wymaganych czynności. Sąd rozpoznający niniejsze zażalenie akceptuje również argumentację NSA z postanowienia z 20 stycznia 2021 r. sygn. akt III OZ 1372/21, przytoczoną w zażaleniu, że choroby psychiczne stanowią szeroką i złożoną grupę dysfunkcji organizmu ludzkiego przejawiającą się w różny sposób, w tym zaburzeniami emocjonalnymi, zaburzeniami działania narządów lub objawami psychosomatycznymi. Ich istota sprowadza się jednak głównie do zaburzenia przyjętych w danej grupie społecznej wzorców zachowań, sposobów myślenia, czucia, postrzegania, innych czynności umysłowych i relacji z innymi ludźmi. W przypadku chorób psychicznych może się zdarzyć, iż strona postępowania nie będzie obłożnie chora, będzie zdolna do samodzielnego poruszania się, jej organizm nie będzie wykazywać zaburzeń w sferze fizykalnej, lecz nie będzie ona mieć świadomości otaczającej jej rzeczywistości, ani nie będzie zdolna do prawidłowego myślenia i nadawania odpowiedniego znaczenia zdarzeniom odbywającym się z jej udziałem lub jej dotyczących. Zważyć także należy, że w sytuacji Skarżącego zmagającego się ze śmiercią w relatywnie krótkich odstępach czasu obojga rodziców chorujących na nowotwór, którymi Skarżący się opiekował, stan psychiczny Skarżącego niewątpliwie mógł ulec pogorszeniu co mogło w znacznym stopniu osłabić możliwość należytego dbania o własne sprawy. Przy czym trudno uznać, że był to stan chwilowy, lecz można zakładać, że rozciągał się w czasie. W świetle przedstawionych przez Skarżącego dokumentów (aktów zgonu rodziców, zaświadczenia o swojej chorobie) zupełnie pozbawione są odniesienia do stanu faktycznego wywody Sądu pierwszej instancji powielające twierdzenia o uprawdopodobnieniu braku winy rozumianej w sposób obiektywny czy też formułowanie przez Sąd meriti twierdzeń o niedającej się przewidzieć przeszkodzie, o okolicznościach całkowicie niezależnych i nieprzewidywalnych. Wszak już samo odniesienie tych twierdzeń do stanu faktycznego sprawy wskazuje, że Skarżący mimo zaistniałej sytuacji oraz wyjątkowo trudnej sytuacji zdrowotnej starał się za pomocą brata, czy też znajomego dopełnić czynności. Nieuwzględnienie powyższych okoliczności przez Sąd pierwszej instancji i wydanie postanowienia odmawiającego przywrócenia terminu do usunięcia braków formalnych skargi, naruszało art. 86 § 1 i art. 87 § 2 p.p.s.a. i skutkowało uchyleniem zaskarżonego orzeczenia. Mając na uwadze powyższe i uznając wniesiony w sprawie wniosek o przywrócenie terminu za usprawiedliwiony, orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 i art. 86 § 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a. O zwrocie wpisu sądowego od zażalenia orzeczono na podstawie art. 232 § 1 pkt 2 i art. 232 § 2 p.p.s.a.