II FZ 65/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Tomasz Zborzyński, po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. sp. z o.o. z siedzibą w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 11 maja 2023 r. sygn. akt I SA/Op 357/22 o kosztach postępowania sądowego w sprawie ze skargi P. sp. z o.o. z siedzibą w P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 30 lipca 2019 r., nr [...] w przedmiocie pozostawienia bez rozpatrzenia odwołania od decyzji postanawia: oddalić zażalenie.

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu postanowieniem z dnia 30.07.2019 r uchylił swoje postanowienie z dnia 8.05.2019 r. o pozostawieniu bez rozpatrzenia odwołania Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością P. z siedzibą w P. od decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. z dnia 23.10.2018 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za rok 2014. W toku postępowania wywołanego wniesieniem skargi na postanowienie uchylające postanowienie o pozostawieniu odwołania bez rozpatrzenia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zarządzeniem z dnia 12.12.2019 r. pozostawił bez rozpoznania wniosek skarżącej o udostępnienie akt sprawy w systemie teleinformatycznym (PASSA). Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu zażalenia Spółki postanowieniem z dnia 12.05.2020 r. (II FZ 106/20) zarządzenie to uchylił. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 4.11.2020 r. (I SA/Op 451/19) oddalił wymienioną skargę, jednak Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 20.09.2022 r. (II FSK 992/21) wyrok ten uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania oraz zasądził od organu podatkowego na rzecz skarżącej kwotę 440 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Po ponownym rozpoznaniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 27.01.2023 r. (I SA/Op 357/22) uwzględnił skargę, uchylił zaskarżone nią postanowienie i zasądził od organu podatkowego na rzecz skarżącej kwotę 597 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. W zażaleniu na postanowienie w przedmiocie kosztów postępowania skarżąca wniosła o wyjaśnienie podstaw prawnych tego rozstrzygnięcia oraz o zwrot kosztów reprezentacji przez adwokata w dwukrotnym postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym i w postępowaniu zażaleniowym. Postanowieniem z dnia 11.05.2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uznał zażalenie za oczywiście uzasadnione i uchylił zaskarżone nim postanowienie, ponownie zasądził od organu podatkowego na rzecz skarżącej kwotę 597 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego oraz wyjaśnił, że na kwotę tę składa się: wpis od skargi w kwocie 100 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł oraz wynagrodzenia pełnomocnika w kwocie 480 zł, przy czym ze względu na brak uzasadnionych przesłanek do zasądzenia zwrotu kosztów wynagrodzenia pełnomocnika za dwukrotne prowadzenie sprawy w pierwszej instancji ze względu na niepodejmowanie przez pełnomocnika jakichkolwiek czynności procesowych przy ponownym rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym, zastosował art. 206 ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.; dalej: P.p.s.a.). Odnośnie kosztów postępowania zażaleniowego wskazał, że brak podstaw prawnych do ich zasądzenia, gdyż nie należą one do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw, o których stanowi art. 200 P.p.s.a. - zwłaszcza, że postępowanie to odnosiło się tylko do sposobu udostępnienia akt sprawy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego uchylenie w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego z uwzględnieniem kosztów przeprowadzonych w sprawie postępowań zażaleniowych. Zarzuciła naruszenie: 1. art. 195 § 2 w związku z art. 120 P.p.s.a. przez uchylenie postanowienia zawartego w pkt II wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27.01.2023 r. (I SA/Op 357/22) oraz wydanie zaskarżonego postanowienia z dnia 11.05.2023 r. w składzie sprzecznym z przepisami ustawy, to jest w składzie jednoosobowym, w sytuacji, gdy art. 120 P.p.s.a. przewiduje, że w postępowaniu uproszczonym sąd pierwszej instancji wydaje orzeczenia w składzie trzyosobowym; 2. art. 195 § 2 P.p.s.a. przez uznanie, że zażalenie z dnia 2.03.2023 r. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27.01.2023 r. jest oczywiście uzasadnione, w sytuacji, gdy z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd uznał wyłącznie część zarzutów zażalenia z dnia 2.03.2023 r. za oczywiście uzasadnioną, jednocześnie nie podzielając pozostałych zarzutów oraz wniosków zażalenia, co uniemożliwiało wydanie postanowienia w trybie przewidzianym w art. 195 § 2 P.p.s.a.; 3. art. 200 P.p.s.a przez nieuwzględnienie w kwocie zasądzonego zwrotu kosztów postępowania sądowego opłaty kancelaryjnej uiszczonej przez skarżącą od wniosku o uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 4.11.2020 r. (I SA/Op 451/19) oraz kosztów postępowania zażaleniowego zakończonego postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12.05.2020 r. (II FZ 106/20), w którym to postępowaniu skarżąca była reprezentowana przez adwokata; 4. art. 220 § 1 i art. 225 P.p.s.a. przez błędne przyjęcie, że w przypadku uznania zażalenia z dnia 2.03.2023 r. za oczywiście uzasadnione nie ma podstaw prawnych do zwrotu skarżącej wpisu od tego zażalenia; 5. art. 141 § 4 w związku z art. 166 P.p.s.a. przez stwierdzenie, że nie istnieje podstawa prawna do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w orzeczeniu wydanym na podstawie art. 195 § 2 P.p.s.a. wyłącznie w oparciu o wybrane, niekorzystne dla skarżącej, orzecznictwo sądów administracyjnych, przy jednoczesnym braku odniesienia się do orzeczeń sądów wyrażających pogląd przeciwny, korzystny dla skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia zasady przekonywania oraz należytego wyjaśnienia przesłanek prawnych, jakimi kierował się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu; 6. art. 195 § 2 w związku z art. 209 P.p.s.a. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że w postanowieniu wydanym na podstawie tego przepisu sąd pierwszej instancji nie ma możliwości zasądzenia zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie można zgodzić się ze skarżącą, iż postanowienie w przedmiocie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego zostało wydane w niewłaściwym składzie. Przywołany w zażaleniu art. 120 P.p.s.a., z którego wynika, że sąd w trybie uproszczonym rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, nie ma zastosowania w sprawie, której przedmiotem są koszty postępowania sądowego. Jak stanowi art. 119 P.p.s.a. tryb uproszczony dotyczy spraw, których przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania, postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. Postanowienie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania kosztów postępowania sądowego nie należy do żadnej z wymienionych kategorii, nie mogło być zatem wydane i nie zostało wydane w trybie uproszczonym. Zostało ono wydane w składzie określonym w art. 16 § 2 P.p.s.a., który stanowi, że sąd administracyjny na posiedzeniu niejawnym orzeka w składzie jednego sędziego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ponieważ ustawa nie stanowi inaczej w odniesieniu do postanowień w przedmiocie kosztów postępowania sądowego, rozstrzygnięcie takiej sprawy na posiedzeniu niejawnym następuje w składzie jednego sędziego. Na marginesie można zauważyć, że wydanie postanowienia w innym składzie, niż wynikający z przepisów prawa prowadziłoby do nieważności postępowania. W myśl art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Jak zauważa się w literaturze przedmiotu i orzecznictwie, nieważność postępowania z powodu sprzecznego z prawem składu sądu zachodzi w każdym wypadku, gdy skład ten był sprzeczny z przepisami prawa (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18.12.1968 r., III CZP 119/68, OSP 1970, z. 1, poz. 4, z glosą W. Berutowicza). Oznacza to, że nie ma składów "lepszych" ani "gorszych", a w szczególności, że nie jest dopuszczalne wnioskowanie według argumentum a maiori ad minus; nie można więc wnioskować, że skoro daną sprawę ustawodawca pozwala rozpoznać w składzie jednoosobowym, to tym bardziej pozwala ją rozpoznać w składzie poszerzonym. Wnioskowanie takie byłoby błędne, gdyż rozpoznanie sprawy przez skład trzy- lub siedmioosobowy, w sytuacji, gdy przepis prawa przewiduje skład jednoosobowy, również powoduje nieważność postępowania (tak B. Dauter, B. Gruszczyński, w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, teza 23 do art. 183). Co się tyczy zarzutu naruszenia art. 195 § 2 P.p.s.a. przez rozpoznanie zażalenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w sytuacji uznania za oczywiście uzasadnioną tylko część zarzutów zażalenia, należy zauważyć, że istotnie Sąd ten uwzględnił tylko zarzut odnoszący się do braku uzasadnienia rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, nie podzielając zarazem zasadności wniosków dotyczących wysokości zasądzonych kosztów, a zwłaszcza odmowy zasądzenia kosztów postępowań zażaleniowych. Uchybienie to nie ma jednak istotnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ rozpoznanie przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia skarżącej na postanowienie częściowo uwzględniające jej pierwotne zażalenie obejmuje wszystkie aspekty podniesione w tym zażaleniu, a więc także te kwestie, których Wojewódzki Sąd Administracyjny nie rozstrzygnął po myśli skarżącej. Odnosząc się do pozostałych zarzutów należy przypomnieć, że zgodnie z ogólną zasadą, wyrażoną w art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Zwrot kosztów poniesionych przez stronę postępowania możliwy jest więc tylko wtedy, gdy pozytywny przepis tak stanowi; jeżeli przepisu takiego nie ma, zasądzenie zwrotu kosztów od strony przeciwnej jest niedopuszczalne. Wyjątkiem od reguły wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. są regulacje zawarte w art. 200, art. 203 i art. 204 P.p.s.a., ale odnoszą się one do przypadków uwzględnienia skargi oraz rozpoznania skargi kasacyjnej, a nie postępowania zażaleniowego. Art. 205 P.p.s.a. określa natomiast, jakiego typu wydatki zaliczone są do niezbędnych kosztów postępowania, ale znajduje on zastosowanie dopiero wtedy, gdy wspomniany pozytywny przepis postępowania daje podstawę do ich zasądzenia. Można dodać, że opisana zasada wynika także z zakresu odesłania zawartego w art. 197 § 2 P.p.s.a., zgodnie z którym do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej, to jest przepisy rozdziału 1 działu IV P.p.s.a. Brak tożsamego odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami (dział V, rozdział 1 P.p.s.a.) sprawie, że przepisy w nim zawarte odpowiedniego zastosowania w postępowaniu zażaleniowym juz nie znajdują. Ponadto przepisy, z których wynika obowiązek ponoszenia określonego ciężaru, nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający (utrwalone stanowisko, wyrażone już w historycznych postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 31.01.2005 r., FZ 504/04 i z dnia 29.07.2005 r., I FZ 367-372/05; także B. Gruszczyński [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 527). Ponadto należy dodać, że w przypadku uznania zażalenia za oczywiście uzasadnione nie ma wprawdzie podstaw prawnych do zasądzenia od strony przeciwnej na rzecz skarżącej zwrotu wpisu od tego zażalenia, niemniej przepisy art. 220 § 1 i art. 225 P.p.s.a. stanowią podstawę do dokonania z urzędu zwrotu tego wpisu; tej kwestii zaskarżone postanowienie jednak nie dotyczy. Nietrafne są więc zarzuty skarżącej, odnoszące się do niezasądzenia zwrotu kosztów związanych z prowadzeniem zainicjowanych przez nią postępowań zażaleniowych, jako że koszty te ponosi sama skarżąca. Co do zarzutu naruszenia art. 200 P.p.s.a przez nieuwzględnienie w kwocie zasądzonego zwrotu kosztów postępowania sądowego opłaty kancelaryjnej uiszczonej przez skarżącą od wniosku o uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 4.11.2020 r. (I SA/Op 451/19) należy wskazać, że rozstrzygnięcie w tym zakresie zawarte jest w punkcie II wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20.09.2022 r. (II FSK 992/21). Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 w związku z art. 166 P.p.s.a., bowiem wbrew założeniu, leżącemu u jego podstaw, rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w orzeczeniu wydanym na podstawie art. 195 § 2 P.p.s.a. nie wydano "w oparciu o wybrane, niekorzystne dla skarżącej, orzecznictwo sądów administracyjnych", ale na podstawie przepisów prawa oraz utrwalonej w orzecznictwie ich wykładni. Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, że skoro zasądzona kwota stanowiąca zwrot kosztów postępowania sądowego została prawidłowo wyliczona – a zarzutu niezasadnego zastosowania art. 206 P.p.s.a. nie postawiono - to zasadnie nie uległa ona zmianie w rozstrzygnięciu wydanym na skutek wniesienia zażalenia. Uwzględniając zażalenie skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny uzasadnił przy tym, na jakiej podstawie prawnej wydał postanowienie dotyczące zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zasadnie też nie uwzględnił nieuzasadnionych prawnie roszczeń skarżącej o zwrot kosztów postępowań zażaleniowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. zażalenie skarżącej oddalił.