II FZ 586/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia "G." Sp. z o. o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w N. (obecnie: Syndyka masy upadłości "G." Sp. z o. o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w N.) na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 8 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Lu 515/13 w przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi G. Sp. z o. o. z siedzibą w N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Białej Podlaskiej z dnia 26 marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od gier za listopad 2010 r. postanawia 1) podjąć zawieszone postępowanie; 2) odrzucić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 8 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Lu 515/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, w sprawie ze skargi "G." sp. z o.o. z siedzibą w N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Białej Podlaskiej z dnia 26 marca 2013 r. w przedmiocie podatku od gier za listopad 2010 r. odrzucił skargę kasacyjną. Sąd pierwszej instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1616/14, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie spółki w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym. W związku z tym pełnomocnik skarżącej spółki został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej na postanowienie WSA w Lublinie z dnia 24 kwietnia 2014 r. (sygn. akt I SA/Lu 515/13). Wezwanie zawierało pouczenie, że opłatę należy uiścić w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. Zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej w dniu 26 listopada 2014 r., lecz pozostało bezskuteczne, wobec czego Sąd odrzucił skargę kasacyjną na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.". Pismem z dnia 26 stycznia 2015 r. strona wniosła zażalenie na to postanowienie, domagając się jego uchylenia oraz przekazania sprawy sądowi administracyjnemu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a przez to poprzez pozbawienie strony prawa do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jej sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd, co nastąpiło na skutek obciążenia strony wygórowanymi opłatami, których nie była ona w stanie uiścić przy jednoczesnej odmowie uwzględnienia wniosku strony o zwolnienie jej z obowiązku uiszczenia tych należności z uwagi na całkowity brak ekonomicznej zdolności do ich uregulowania. Do zażalenia załączono postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia, Wydziału VIII Gospodarczego dla spraw upadłościowych i naprawczych z dnia 14 listopada 2014 r., VIII GUp 5/14/S o zmianie sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego i o powołaniu Syndyka. Dodatkowo, wcześniej, pismem z dnia 3 grudnia 2014 r. pełnomocnik spółki, przedkładając potwierdzone za zgodność z oryginałem pełnomocnictwo, zawiadomił Wojewódzki Sąd Administracyjny o treści ww. postanowienia dotyczącego upadłości. Pismem z dnia 12 stycznia 2015 r. Syndyk masy upadłości Spółki wniósł także zażalenie na postanowienie z dnia 8 stycznia 2015 r. (k. 171). Zażalenie to zostało odrzucone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 lutego 2015 r. Postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2015 r., II FZ 586/15 Naczelny Sąd Administracyjny zawiesił postępowanie sądowoadministracyjne w rozpoznawanej sprawie do czasu złożenia przez Syndyka masy upadłości wyraźnego oświadczenia, że wstępuje on do prowadzonego postępowania oraz zajmuje konkretne stanowisko procesowe w sprawie. W piśmie z dnia 14 października 2015 r. Syndyk masy upadłości Spółki oświadczył, że nie wstępuje do postępowania sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, iż ustała przyczyna, dla której Naczelny Sąd Administracyjny w rozpoznawanej sprawie postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2015 r., II FZ 586/15, NSA zawiesił postępowanie sądowe. Postępowanie to było bowiem zawieszone do momentu wyraźnego wstąpienia Syndyka do postępowania i zajęcia przez niego stanowiska procesowego w sprawie. Pismem z dnia 14 października 2015 r. Syndyk wyraźne oświadczył, że nie wstępuje do postępowania sądowego w sprawie II FZ 586/15 (I SA/Lu 515/13). Złożenie przez niego tego oświadczenia jest równoznaczne z ustaniem przyczyny zawieszenia postępowania sądowego w sprawie. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 128 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a., Sąd postanowił podjąć zawieszone postępowanie. W myśl art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.; dalej: p.u.n.), jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu. Zawieszenie postępowania na podstawie art. 124 § 1 pkt 4 p.p.s.a. służy przede wszystkim umożliwieniu syndykowi wstąpienia do postępowania ze względu na fakt, że to jemu, zgodnie z art. 144 p.u.n. przysługuje legitymacja w sprawach dotyczących masy upadłości. Użyte w art. 144 ust. 1 p.u.n. wyrażenie, iż postępowania dotyczące masy mogą być wszczęte i dalej prowadzone "jedynie" przez syndyka lub przeciwko niemu, oznacza, że upadły, będąc stroną w znaczeniu materialnym, pozbawiony jest legitymacji formalnej do występowania w tych postępowaniach. Przypomnieć należy, że postanowieniem z dnia 14 listopada 2014 r., VIII GUp 5/14/S, Sąd Rejonowy dla Krakowa-Środmieścia w Krakowie w sprawie spółki: (1) zmienił sposób prowadzenia postępowania upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego, (2) odwołał dotychczasowego nadzorcę sądowego, (3) powołał Syndyka, (4) oddalił wniosek wierzyciela spółki o uchylenie zarządu własnego upadłego oraz ustanowienie zarządcy. W razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego (art. 156 ust. 1 p.u.n.), ustanawia się syndyka masy upadłości. Zadania syndyka polegają na niezwłocznym objęciu majątku upadłego, zarządzaniu nim, zabezpieczeniu go przed zniszczeniem, uszkodzeniem czy zabraniem przez osoby postronne lub przystępujące do likwidacji (art. 173 p.u.n.), z możliwością użycia przymusu (art. 174 ust. 1) i nałożeniem na upadłego odpowiednich obowiązków w tym zakresie (art. 57). Odrębnie także określono rolę syndyka w odniesieniu do postępowań sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości. Stosownie do treści art. 144 ust. 1 p.u.n. jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu. Natomiast zgodnie z art. 160 ust. 1 p.u.n. w sprawach dotyczących masy upadłości syndyk dokonuje czynności na rachunek upadłego lecz w imieniu własnym. Nie budzi wątpliwości, że niniejsza sprawa dotyczy masy upadłości G.spółki z o.o. z siedzibą w N.. Wynikająca z powyższych przepisów konstatacja, że syndyk jest stroną w postępowaniach dotyczących masy upadłości, jest jednoznaczna ze stwierdzeniem, iż syndykowi przysługuje legitymacja do występowania w tych postępowaniach. Legitymację syndyka określa się w nauce jako tzw. legitymację formalną lub jako podstawienie (substytucja) procesowe. Syndyk jest więc stroną w znaczeniu formalnym (procesowym), tzn. działa w postępowaniu we własnym imieniu. Natomiast stroną w znaczeniu materialnym, pomimo ogłoszenia upadłości, pozostaje upadły (por. postanowienie NSA z dnia 20 stycznia 2015 r., I FZ 504/14, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). On bowiem jest podmiotem stosunku prawnego, na tle którego wyniknął spór. Prowadzenie sporu przez syndyka odbywa się więc na rzecz upadłego. Użyte w art. 144 ust. 1 p.u.n. wyrażenie, iż postępowania dotyczące masy mogą być wszczęte i dalej prowadzone "jedynie" przez syndyka lub przeciwko niemu, oznacza, że upadły, będąc stroną w znaczeniu materialnym, pozbawiony jest legitymacji formalnej do występowania w tych postępowaniach. Podstawienie syndyka w miejsce upadłego ma więc bezwzględny charakter (por. wyrok NSA z 18 lutego 2015 r., II OSK 1841/13, dostępny: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak legitymacji formalnej upadłego w postępowaniach dotyczących masy upadłości nie może być jednak utożsamiany z brakiem po jego stronie zdolności procesowej. Ogłoszenie upadłości nie pozbawia nigdy upadłego zdolności procesowej. Zdolność procesowa nie jest bowiem uprawnieniem do występowania w charakterze strony w konkretnym procesie (np. w niniejszej sprawie), lecz ogólną kwalifikacją podmiotu polegającą na tym, że może on osobiście podejmować czynności procesowe. Jej wyznacznikiem w odniesieniu do osób fizycznych jest posiadanie zdolności do czynności prawnych a w odniesieniu do osób prawnych i jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej - wyłącznie zdolności sądowej. Brak zdolności procesowej osoby fizycznej oznacza, że za stronę działa w procesie jej przedstawiciel ustawowy. W orzecznictwie dotyczącym szeroko rozumianych postępowań cywilnych przyjmuje się też, że "syndyk traci legitymację procesową w sprawach dotyczących praw upadłego z dniem uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego" (por. orzeczenie SN z dnia 18 października 2004 r., I PZ 22/04, OSNP 2005, nr 10, poz. 146). W jego miejsce w postępowaniach cywilnych wchodzi wówczas upadły (art. 367 ust. 2 wskazanej ustawy), który odzyskuje legitymację procesową w sprawach dotyczących swego majątku, objętego wcześniej masą upadłości. Podobnie ma się rzecz w razie zakończenia postępowania upadłościowego (art. 368 ust. 3 tej ustawy), z tym że wstąpienie upadłego do postępowań cywilnych jest w tym przypadku możliwe tylko wtedy, gdy wskutek zakończenia postępowania upadłościowego nie utracił on zdolności sądowej (i prawnej). Ponadto należy dodać, że art. 144 ust. 1 p.u.n. odnosi się do wszelkich postępowań dotyczących masy upadłości, nie tylko postępowań rozpoznawczych, ale także postępowań egzekucyjnych. W analogiczny sposób przedstawia się status syndyka jako strony postępowania administracyjnego. Także w tej dziedzinie w nauce akceptację znalazło pojęcie strony postępowania w znaczeniu formalnym, tj. takiej, która prowadzi postępowanie we własnym imieniu, ale w interesie innej osoby (A. Wróbel (w:) M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego., Komentarz s. 226 i n.). Przedstawione stanowisko dotyczące wpływu upadłości obejmującej likwidację majątku na procesy cywilne zachowuje aktualność co do postępowań sądowoadministracyjnych (tak M. Niezgódka-Medek (w:) B. Dauter, B. Gruszyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 296). Także w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie podkreślano, że wejście do sprawy syndyka na miejsce upadłego jest szczególnym (bezwzględnym) podstawieniem procesowym. Z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci legitymację do występowania w sprawach dotyczących masy, pozostaje natomiast stroną w znaczeniu materialnoprawnym jako podmiot stosunku prawnego, z którego wyniknął spór. Brak legitymacji formalnej upadłego nie jest równoznaczny z brakiem jego zdolności prawnej, to jest zdolności bycia podmiotem praw i obowiązków. Takie stanowisko wyrażono m.in. w wyrokach NSA z dnia 14 marca 2014 r. sygn. akt II OSK 2536/12 i z dnia 11 października 2005 r. sygn. akt FSK 2449/04 oraz postanowieniach NSA z dnia 17 listopada 2011 r. sygn. akt II OSK 2327/11 i z dnia 19 lutego 2008 r. sygn. akt I FSK 1736/07 (wszystkie dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Reasumując w świetle art. 144 ust. 1 i art. 160 ust. 1 p.u.n. mających zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, w postępowaniach dotyczących masy upadłości G. spółki z o.o. z dniem ogłoszenia upadłości, upadła spółka utraciła legitymację do występowania w sprawach dotyczących masy upadłości. Legitymację tę z mocy prawa nabył natomiast syndyk masy upadłości. Syndyk jako podmiot postępowania upadłościowego działa w niniejszym postępowaniu w imieniu własnym i z mocy własnego prawa. Nie zmienia to jednak faktu, że czynności syndyka wchodzące w zakres zarządu masą upadłości dotyczą upadłego. W konsekwencji w niniejszym postępowaniu sądowoadmnistracyjnym (a wcześniej administracyjnym), jako dotyczącym masy upadłości, stroną postępowania jest syndyk, a nie upadła spółka G.. Syndykowi więc przysługuje legitymacja do występowania w niniejszym postępowaniu przed sądem administracyjnym. Upadła spółka będąc stroną w znaczeniu materialnym pozbawiona jest legitymacji formalnej do występowania w postępowaniu sądowym. Z akt sprawy wynika, iż zażalenie z dnia 26 stycznia 2015 r. (k. 162) zostało wniesione przez pełnomocnika strony w imieniu G. sp. z o. o. w czasie, kiedy Spółka była już w upadłości likwidacyjnej, a więc nie posiadała już legitymacji formalnej do występowania w tym postępowaniu. Na marginesie wskazać należy, że zażalenie syndyka masy upadłości spółki, wniesione na to samo postanowienie z dnia 8 stycznia 2015 r. (k. 171) zostało odrzucone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 lutego 2015 r. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 180 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.