II FZ 382/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska- Nowacka po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 2 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Ol 194/11 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M.Z. i M.C. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia 29 grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłych wspólników spółki jawnej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.

Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2011 r., I SA/Ol 194/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił wniosek skarżącego M.Z. o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym ( zwolnienia od kosztów sądowych). Jak wynika z uzasadnienia orzeczenia skarżący, wnosząc o zwolnienie go od kosztów sądowych oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie pracuje i nie posiada majątku. Utrzymuje się z pomocy rodziny w wysokości 1000 zł miesięcznie. Stałe koszty utrzymania wynoszą 500 zł miesięcznie. Wezwany do uzupełnienia oświadczenia oświadczył, że pomocy udzielają mu dzieci. W okresie od 1 stycznia 2008r. do 7 kwietnia 2011 r. nie posiadał majątku, nie korzystał ze świadczeń z pomocy społecznej i pomocy organizacji charytatywnych. Nie posiada kont bankowych ani lokat czy polis ubezpieczeniowych. Zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność siostry na podstawie umowy użyczenia. Nie poniósł kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika, gdyż rozliczenie ma nastąpić po zakończeniu sprawy. Postanowieniem z dnia 13 maja 2011 r. referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu strona podniosła, że porównanie wysokości jej dochodów i stałych wydatków na utrzymanie wskazuje na to, że nie jest ona w stanie zaoszczędzić pieniędzy na wpis od skargi. Ponadto ocena sytuacji majątkowej powinna ograniczać się do sytuacji strony ubiegającej się o zwolnienie, a nie członków jej rodziny. Odmawiając uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Obowiązek ich ponoszenia, zgodnie z art. 84 Konstytucji, obciąża w sposób równy i powszechny wszystkich obywateli. Prawo pomocy stanowi odstępstwo od tej zasady, stąd winno być przyznawane tylko wówczas, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Sąd podkreślił również, że to do strony należy wykazanie, że nie dysponuje ona środkami na koszty sądowe. W tej sprawie wpis sądowy wynosi 500 zł. Wnioskodawca posiada stały dochód w wysokości 1000 zł miesięcznie, przy czym dla oceny zasadności jego wniosku o przyznanie prawa pomocy źródło pochodzenia tych środków jest indyferentne. Skoro stałe koszty jego utrzymania wynoszą 600 zł, to może on uiścić wpis w wysokości 500 zł. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał zatem istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.). W zażaleniu na to postanowienie skarżący domagał się jego zmiany i przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Strona podniosła, że przyznanie prawa pomocy jest obligatoryjne, gdy strona spełnia warunki do jego przyznania. Zasadność wniosku powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach- wysokości kosztów związanych z postępowaniem i możliwości finansowych strony. W tej sprawie opłata wynosi 500 zł, a zatem dokładnie tyle, ile pozostaje stronie na zaspokajanie potrzeb życiowych ( żywności, ubrania). Przeznaczenie całej tej kwoty na opłatę od skargi pozbawi skarżącego jakichkolwiek środków potrzebnych do zakupu jedzenia czy ubrań. Sąd nie wskazał, w jaki sposób strona może zaoszczędzić z tej kwoty środki na koszty sądowe. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy. Prawo pomocy, jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym ( art. 199 p.p.s.a.). Wprowadzenie ograniczenia dostępu do sądu poprzez ustanowienie takiego obowiązku co do zasady nie stanowi ograniczenia prawa do sądu, które przysługuje każdemu z mocy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Aby jednak prawo to w każdym przypadku mogło być zrealizowane, państwo musi zapewnić osobom, które z uwagi na ich sytuację nie mogą ponieść ciężaru tych kosztów, możliwość uzyskania pomocy w ich zapłacie ( por. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 20 grudnia 2007 r. Paykar Yev Haghtanak Ltd przeciwko Armenii, opubl. w LEX nr 327217, z dnia 26 lipca 2005 r. Podbielski i PPU "Polpure" przeciwko Polsce opubl. w Lex pod nr 154903). Temu celowi służy uregulowana w Dziale V Rozdziale 3 Oddziale 2 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Cel ustanowienia tej instytucji musi mieć na uwadze sąd (referendarz sądowy) rozpoznając wnioski o przyznanie prawa pomocy. Od wyniku postępowania wpadkowego, jakim jest postępowanie dotyczące prawa pomocy, zależy bowiem możliwość uzyskania przez stronę ochrony sądowej. Z tych względów, choć to na stronie wnioskującej o udzielenie jej pomocy ciąży obowiązek wykazania, że spełnia warunki do jej udzielenia, każdy wniosek winien być rozpatrzony bardzo wnikliwie, z uwzględnieniem wszelkich okoliczności wskazanych przez stronę( por. postanowienie NSA z 12 marca 2009 r., II FZ 82/09, opubl. w Lex pod nr 550324, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003r., Pogorzelski przeciwko Polsce, opubl. w Lex pod nr 101042) . Także w tym przypadku sąd obowiązany jest bowiem orzekać na podstawie akt sprawy ( art. 133 § 1 w zw. z art. 166 p.p.s.a., por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2010 r., II FZ 255/10, dostępne w Bazie orzeczeń- www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a więc uwzględniając wszelkie oświadczenia składane przez stronę. Jeżeli informacje udzielone przez stronę są wybiórcze, sprzeczne, obowiązkiem organu rozpoznającego wniosek jest uzupełnienie tych danych i wyjaśnienie sprzeczności ( art. 255 p.p.s.a.). Dopiero, gdy strona nie wykona nałożonych na nią obowiązków, istnieją podstawy do przyjęcia, że nie wykazała ona, że nie może ponieść kosztów postępowania. Z uzasadnienia postanowienia musi zatem wynikać, że sąd rozważył wszechstronnie sytuację strony i możliwość pokrycia przez nią wydatków związanych z ochroną sądową ( art. 141 § 4 w zw. z art.166 p.p.s.a.). W tej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny nie sprostał wymaganiom wnikliwego rozpoznania wniosku. Dając wiarę oświadczeniom strony co do wysokości jej dochodów i stałych kosztów pominął, że w sprzeciwie od postanowienia referendarza strona wyjaśniła, że kwota 600 zł stanowi tylko część kosztów utrzymania, związanych z utrzymaniem lokalu, natomiast koszty zakupu żywności pokrywane są z pozostałej części dochodów. Oświadczenia tego Sąd nie ocenił, przyjmując, że skarżącemu pozostaje co miesiąc do dyspozycji 500 zł, zaś kwota 600 zł pokrywa całość kosztów utrzymania. Jednocześnie w uzasadnieniu postanowienia nie zawarto żadnej argumentacji, z której wynikałoby, dlaczego Sąd pominął wyjaśnienie strony dotyczące całości kosztów utrzymania. Zauważyć także należy, że Sąd, mimo wymogu zbadania sytuacji rodzinnej skarżącego, wynikającego z art. 252 §1 p.p.s.a., nie wyjaśnił tej kwestii. Wbrew twierdzeniom skarżącego ma ona zaś znaczenie dla oceny możliwości ponoszenia kosztów postępowania z uwagi na istniejący między krewnymi obowiązek alimentacji (art. 87 i art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Z tych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku Sąd winien uwzględnić wszelkie oświadczenia strony dotyczące jej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej, a w razie wątpliwości podjąć próbę wyjaśnienia sprzeczności , korzystając z możliwości, jakie daje mu art. 255 p.p.s.a. Mimo uwzględnienia zażalenia Sąd nie orzekał o kosztach postępowania, zgodnie z art. 209 w zw. z art. 203 i art. 197 § 2 p.p.s.a. brak jest podstaw