II FZ 35/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 lutego 2023 r. sygn. akt I SPP/Kr 111/21 w przedmiocie wniosku o wyłączenie starszego referendarza sądowego w sprawie ze skargi R. M. na czynność Naczelnika Małopolskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Krakowie w przedmiocie doręczania przez organ pism za pośrednictwem poczty tradycyjnej zamiast za pomocą środków komunikacji elektronicznej postanawia: oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 lutego 2023 r. sygn. akt I SPP/Kr 111/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek o wyłączenie starszego referendarza sądowego Michała Śmiałowskiego w sprawie ze skargi R. M. (dalej jako "Skarżący") na czynność Naczelnika Małopolskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Krakowie w postaci doręczenia przez organ pism za pośrednictwem poczty tradycyjnej zamiast za pomocą środków komunikacji elektronicznej. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Skarżący złożył wniosek o wyłączenie starszego referendarza sądowego Michała Śmiałowskiego, ponieważ "jest stronniczy, non stop odmawia zwolnienia i przyznania mecenasa dla biednych". Starszy referendarz sądowy Michał Śmiałowski złożył oświadczenie, że nie zachodzą żadne okoliczności z art. 18, jak i art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", mogące stanowić podstawę do jego wyłączenia od rozpoznawania sprawy Skarżącego. Sąd pierwszej uznał, analizując wniosek Skarżącego, że podniesione argumenty stanowią próbę podważania merytorycznej zasadności czynności referendarza. Niezadowolenie Skarżącego z prowadzenia sprawy przez referendarza sądowego, czy też przeświadczenie o wadliwym prowadzeniu postępowania w sprawie nie może oznaczać braku bezstronności. Ponadto wniosek nie został poparty żadnymi argumentami, poza twierdzeniami wskazującymi na przekonanie co do zasadności stanowiska procesowego Skarżącego oraz subiektywną oceną, zgodnie z którą referendarz sądowy miał być stronniczy. Powyższe wskazuje raczej na próbę wykorzystania instytucji wyłączenia referendarza sądowego jako możliwości eliminowania w postępowaniu danego referendarza z uwagi na nieuzasadnione przekonanie o stronniczości aniżeli wyraz obiektywnych i uprawdopodobnionych we wniosku zdarzeń, które godziłyby w jego bezstronność. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o wyłączenie innego referendarza sądowego. Przedmiotowemu postanowieniu zarzucił naruszenie: 1) art. 244, art. 245, art. 175 § 1, art. 285l i art. 285f P.p.s.a., poprzez nieprawidłową jego interpretację; 2) art. 247 P.p.s.a., poprzez nieprawidłową wykładnię przepisu i uznanie, że wniosek o prawo pomocy Skarżącego jest niezasadny; 3) art. 252 P.p.s.a., poprzez uznanie, że Skarżący nie potrzebuje pełnomocnika z urzędu; 4) art. 141 w zw. z art. 163 i art. 166 P.p.s.a., poprzez brak uzasadnienia faktycznego i prawnego postanowienia, będącego przedmiotem zaskarżenia. 5) art. 18, art. 19 i art. 24, art. 21 P.p.s.a., poprzez nieprawidłową wykładnię. W uzasadnieniu Skarżący odniósł się do swojej sytuacji materialnej, a także, że "wyrok wydany przez asesora nie jest wiążący gdyż została ona wybrana przez KRS, która łamie konstytucje". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie podlega oddaleniu. Niniejsza sprawa dotyczy zażalenia na postanowienie w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie starszego referendarza sądowego. To znaczy, że Naczelny Sąd Administracyjny sprawdza wąski wycinek sprawy, a mianowicie to, czy Sąd pierwszej instancji w postanowieniu z dnia 24 lutego 2023 r. prawidłowo rozstrzygnął o oddaleniu wniosku o wyłączenie referendarza. Podstawowym celem instytucji wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa (art. 18 § 1 i 3 P.p.s.a.), jak i na wniosek strony (art. 19 P.p.s.a.) jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r. SK 53/04, publ. OTK-A z 2005 r., nr 11, poz. 134). Ratio legis ww. przepisów sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r. SK 19/02, publ. OTK-A z 2004 r., nr 7, poz. 67). Przepis art. 19 P.p.s.a. zakreśla tzw. względne przesłanki wyłączenia. Wskazuje, że niezależnie od wymienionych w art. 18 P.p.s.a. przyczyn wyłączenia, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Oznacza to, że wniosek o wyłączenie sędziego powinien odnosić się do określonego sędziego i wskazywać na istnienie takich okoliczności, które mogą rodzić wątpliwość co do jego bezstronności. Podkreślenia wymaga również, że we wniosku o wyłączenie sędziego strona, zgodnie z art. 20 P.p.s.a., powinna uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia, natomiast sędzia, którego dotyczy wniosek, zobowiązany jest do złożenia wyjaśnienia (art. 22 § 2 P.p.s.a.). Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Przepisy art. 18 P.p.s.a. mówią o wyłączeniu sędziego, ale z art. 24 P.p.s.a. wynika, że mają one zastosowanie do referendarza, dlatego ich przywołanie jest niezbędne w sprawie. O wyłączeniu referendarza sądowego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości. Przyczyny wyłączenia, które powinny zostać uprawdopodobnione we wniosku o wyłączenie referendarza sądowego, to przyczyny, które wynikają z art. 18 i art. 19 P.p.s.a. Przesłanki wyłączenia muszą zaistnieć obiektywnie, ale czy one będą się zawierały w zamkniętym katalogu (art. 18 P.p.s.a.), czy w otwartym (art. 19 P.p.s.a.- "jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności"), to nie ma znaczenia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że w sprawie nie zachodzą okoliczności, które obiektywnie uzasadniają uwzględnienie wniosku o wyłączenie referendarza sądowego. Z akt sprawy wynika, że starszy referendarz sądowy, którego wyłączenia domagał się Skarżący, złożył oświadczenie, że w sprawie nie zachodzą żadne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności. Skarżący nie wskazał w zażaleniu jakichkolwiek okoliczności i argumentów, które podważyłyby prawdziwość oświadczenia referendarza sądowego, w związku z tym stwierdzić należy, że postanowienie Sądu pierwszej instancji oddalające wniosek o wyłączenie starszego referendarza sądowego było zgodne z prawem. Jeżeli Skarżący żądający wyłączenia referendarza zaprzecza prawdziwości oświadczenia sędziego (referendarza) o braku podstaw do wyłączenia, to obowiązany jest wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność takiego oświadczenia. Skarżący wnosząc o wyłączenie referendarza doprowadza do tego, że Sąd nie bada, czy Skarżącemu należy się prawo pomocy, a sprawdza, czy między konkretnym referendarzem a tym konkretnym Skarżącym zachodzi tego typu stosunek, że referendarz jest nieobiektywny. Niezrozumiałe w świetle przedmiotu sprawy są zarzuty naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 285l i art. 285f P.p.s.a. - odnoszą się one do wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Nie można także zarzucić Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie braku uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonego postanowienia. Zaskarżone postanowienie znajduje uzasadnienie w powołanych w nim przepisach prawa. Kwestia braku przyznania Skarżącemu prawa pomocy nie może być przedmiotem rozpoznania w niniejszym postępowaniu, którego przedmiotem jest wyłączenie referendarza sądowego. Końcowo należy wskazać, że kwestia wyłączenia innego referendarza sądowego nie może być przedmiotem niniejszego zażalenia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.