II FZ 26/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 21 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Gd 870/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi W. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 11 czerwca 2012 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu postanawia: oddalić zażalenie.

1. Postanowieniem z dnia 21 listopada 2013 r., I SA/Gd 870/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił W. R. (dalej: "Skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 11 czerwca 2012 r., nr [...], w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, WSA w Gdańsku podał, że Skarżąca wnioskiem dołączonym do skargi wniesionej do tegoż Sądu na ww. decyzję Dyrektora IS zwróciła się o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Braki formalne wniosku poprzez prawidłowe wypełnienie rubryk 6, 7.2, 8 i 9 Skarżąca uzupełniła w dniu 6 września 2012 r. 2.2. Postanowieniem z dnia 9 października 2012 r. Referendarz sądowy WSA w Gdańsku odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy. 2.3. W sprzeciwie z dnia 26 października 2012 r. od ww. postanowienia Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego) podniosła, że dopuszczalność egzekwowania przez nią swoich praw przed sądem nie może oznaczać konieczności sprzedaży posiadanych przez nią składników majątku. Zdaniem Skarżącej bez znaczenia pozostaje wartość poszczególnych składników majątkowych. Nadto, zasługuje w ocenie Skarżącej na uwagę fakt, że jest ona wyłącznie współwłaścicielką samochodu osobowego marki Honda Civic, stąd też nie może swobodnie rozporządzać tą ruchomością. Odnośnie do samochodu marki BMW wskazała, że naczelnik urzędu skarbowego dokonał na nim wpisu ustawowego prawa zastawu na rzecz Skarbu Państwa. Z tych względów Skarżąca nie ma realnej możliwości sprzedaży poszczególnych składników majątku w celu odłożenia kwoty niezbędnej do zainicjowania postępowania sądowego. Skarżąca podniosła też, że ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, co wymaga specjalistycznego leczenia oraz regularnych zabiegów rehabilitacyjnych. Ponadto, regularnie korzysta z wyjazdów do sanatorium, co wymaga czynienia określonych nakładów finansowych. Powyższe uniemożliwia Skarżącej zaoszczędzenie odpowiedniej kwoty w celu zabezpieczenia kosztów postępowania sądowego. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Gdańsku (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, WSA w Gdańsku stwierdził, że na podstawie złożonego przez Skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz dokumentów przedłożonych na zarządzenie Referendarza sądowego WSA w Gdańsku z dnia 13 września 2012 r. (doręczone pełnomocnikowi Skarżącej w dniu 19 września 2012 r.) ustalono, że Skarżąca prowadzi sama gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (odpis orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 23 października 2009 r.), źródłem jej utrzymania jest emerytura, która po uwzględnieniu zajęcia dokonywanego w ramach egzekucji, wypłacana jest w kwocie 1.033,93 zł (odpis decyzji ZUS z dnia 16 marca 2011 r. o waloryzacji świadczenia, odpis pisma ZUS z dnia 15 maja 2012 r. o zmianie wysokości zajęcia) oraz zasiłek pielęgnacyjny w związku z niepełnosprawnością przyznany na okres od 1 września 2009 r. do 31 października 2012 r. w kwocie 153 zł (odpis decyzji MOPS z dnia 29 października 2009 r.), w roku 2011 r. dodatkowo zadeklarowała dochody z najmu (dzierżawy) w kwocie 1.680 zł (odpis zeznania podatkowego PIT-36), jej majątek stanowią: (a) dom o powierzchni 456 m² oraz (b) dwie nieruchomości – działka budowlana o powierzchni 847 m² i inna działka, której powierzchni ani przeznaczenia nie podała. Nadto, Skarżąca jest właścicielem samochodu osobowego marki BMW 730d, rok produkcji 2004 o wartości około 80.000 zł oraz współwłaścicielem samochodu osobowego marki Honda Civic, rok produkcji 1999 o wartości około 9.500 zł, nie posiada natomiast lokat bankowych ani innych rachunków przeznaczonych do gromadzenia oszczędności (dodatkowe oświadczenie pełnomocnika z dnia 2 października 2012 r. o aktualnej wartości ww. pojazdów oraz nieposiadaniu przez Skarżącą kont bankowych). Z nadesłanych faktur za gaz za okres od 29 maja do 17 lipca 2012 r., wodę i ścieki oraz energię elektryczną, których termin płatności określony został na 17 lipca i 17 września 2012 r., wynika, że koszty utrzymania Skarżącej poniesione w okresie od 29 maja do 17 września 2012 r. wyniosły 966,17 zł, przy czym z tytułu dostawy wody i odprowadzania ścieków u Skarżącej powstała nadpłata w kwocie 300 zł, zatem faktycznie ww. okresie poniosła ona wydatki w łącznej kwocie 666,17 zł. Skarżąca wydatki ponoszone na zakup leków i żywności określiła na poziomie około 300 zł. Dodatkowo z odpisu orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że Skarżąca w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji wymaga stałej (długotrwałej) opieki i pomocy innej osoby oraz rehabilitacji i z tego tytułu w roku 2011 poniosła wydatki w łącznej kwocie 2.280 zł, co ustalono na podstawie odpisu zeznania podatkowego złożonego za ten rok. Biorąc pod uwagę ustalone okoliczności faktyczne, Sąd pierwszej instancji wskazał, że Skarżąca posiada stałe i pewne źródło dochodów w postaci emerytury, z którego uzyskuje dochód w wysokości 1.033,93 zł netto, oraz ma potencjalną możliwość (z której korzystała w roku ubiegłym) uzyskiwania dodatkowych dochodów z tytułu najmu lub dzierżawy, a co najistotniejsze dla oceny jej możliwości finansowych dysponuje znacznym, ponadprzeciętnym majątkiem. Tym samym obiektywnie wnioskodawczyni nie jest człowiekiem ubogim, pozbawionym majątku i środków do życia. Posiadanie trzech nieruchomości (w tym dużego domu o powierzchni 456 m²) oraz dwóch samochodów, w tym jednego o znacznej wartości (około 80.000 zł) bezspornie wyklucza możliwość uznania Skarżącej za osobę ubogą, do której miałyby zastosowanie przepisy prawa pomocy. W tym stanie sprawy byłoby rzeczą zupełnie niezrozumiałą, gdyby koszty te za Skarżącą musieli ponieść inni podatnicy, których wpłaty podatkowe współtworzą budżet Państwa, w sytuacji gdy większość z nich nie legitymuje się takim majątkiem jak Skarżąca. Na uwagę zasługuje fakt, że choć Skarżąca, jak zadeklarowała, uzyskuje jedynie nieznaczne dochody z emerytury ponosi z nich koszty utrzymania tak dużego domu i aż dwóch samochodów. Można zatem sądzić, że uznała, iż stać ją na powyższe, podobnie jak na opłacanie w sprawie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Domaganie się przez Skarżącą w ww. okolicznościach faktycznych zwolnienia jej z konieczności poniesienia kosztów sądowych w sprawie, w tym wpisu od skargi w kwocie 1.500 zł, świadczy w ocenie Sądu o jej roszczeniowej postawie względem budżetu Państwa i jako takie nie może zasługiwać na aprobatę. Sąd pierwszej instancji zdecydowanie odrzucił zawarte w sprzeciwie twierdzenie Skarżącej, zgodnie z którym wartość poszczególnych składników majątkowych posiadanych przez wnioskodawczynię jest bez znaczenia dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wręcz przeciwnie, wartość tych składników jest bezpośrednim wyznacznikiem całokształtu sytuacji majątkowej, a pośrednio również finansowej wnioskodawczyni, która ma decydujące znaczenie przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. To bowiem wielkość i wartość zgromadzonego majątku stanowi o możliwościach uzyskiwania dodatkowych źródeł dochodu (przez najem, dzierżawę czy sprzedaż), jak również ma wpływ na możliwości kredytowe. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Gdańsku, Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego) zaskarżyła je w całości, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy WSA w Gdańsku do ponownego rozpatrzenia. Sądowi pierwszej instancji zarzuciła naruszenie art. 245 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt. 2 p.p.s.a., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że Skarżącej nie służy zwolnienie od kosztów sądowych. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdziła, że nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem WSA w Gdańsku podniesionym w zaskarżonym postanowieniu - wadliwym jest twierdzenie w zakresie możności poniesienia kosztów sądowych w sytuacji posiadania przez nią znacznego majątku oraz potencjalnych możliwości uzyskiwania dodatkowych dochodów z tytułu najmu lub dzierżawy. Dopuszczalność egzekwowania przez Skarżącą jej praw przed sądem nie może oznaczać konieczności sprzedaży poszczególnych składników posiadanego majątku lub posiłkowania się kredytem. Przyjęty przez Sąd pierwszej instancji sposób rozumowania, oznaczałby w praktyce konieczność wyzbywania się poszczególnych składników majątku w przypadku każdorazowego inicjowania postępowania sądowego, a także konieczność zadłużania się w celu realizacji prawa dostępu do sądu. Nie sposób przyjąć za słuszne argumentów, że w odniesieniu do Skarżącej okolicznością negatywną jest brak prowadzonej egzekucji ze składników posiadanego majątku. Powyższe oznacza w ocenie Sądu pierwszej instancji możliwość swobodnego dysponowania przez Skarżącą posiadanym majątkiem. Wbrew twierdzeniom WSA w Gdańsku bez znaczenia pozostaje wartość posiadanych przez Skarżącą składników majątku. Ponadto, zdaniem Skarżącej, na uwagę zasługuje fakt, że jest ona wyłącznie współwłaścicielką samochodu osobowego marki Honda Civic; stąd też brak jest możliwości swobodnego rozporządzania ruchomością. Powyższe jest konsekwentnie pomijane przez WSA w Gdańsku. W odniesieniu do samochodu marki BMW wskazać należy, że na tej ruchomości Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. dokonał wpisu ustawowego prawa zastawu na rzecz Skarbu Państwa . Skarżąca nie ma zatem realnej możliwości sprzedaży poszczególnych składników majątku w celu odłożenia kwoty niezbędnej do zainicjowania postępowania sądowego, mającego na celu ochronę jej praw. W ocenie Skarżącej, Sąd pierwszej instancji zbagatelizował fakt, że ma ona orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, co wymaga specjalistycznego leczenia oraz regularnych zabiegów rehabilitacyjnych. Ponadto, Skarżąca regularnie korzysta z wyjazdów do sanatorium, a to wymaga czynienia określonych nakładów finansowych. Uniemożliwia to Skarżącej zaoszczędzenie odpowiedniej kwoty w celu zabezpieczenia kosztów postępowania sądowego. Brak wymaganych środków finansowych nie może wszak oznaczać brak prawa do sądu, jako jednego z fundamentalnych praw każdego obywatela. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżone postanowienie WSA w Gdańsku odpowiada prawu, dlatego zażalenie Skarżącej podlega oddaleniu. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że argumentacja zwarta w zażaleniu jest powtórzeniem twierdzeń Skarżącej podniesionych w sprzeciwie skierowanym do WSA w Gdańsku. Wnosząc środek odwoławczy do Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżąca, pomimo reprezentowania przez profesjonalnego pełnomocnika, nie odniosła się w zasadzie do oceny Sądu pierwszej instancji wyrażonej w zaskarżonym postanowieniu. 5.2. Przechodząc do oceny stanowiska Skarżącej, należy zaaprobować prawidłową wykładnię przepisów p.p.s.a. przeprowadzoną przez Sąd pierwszej instancji w celu zrekonstruowania norm prawnych, tworzących instytucję prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny akcentuje, że stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10; z dnia 30 stycznia 2012 r., II FZ 850/11; z dnia 1 października 2012 r., II FZ 738/12; z dnia 24 października 2012 r., II FZ 869/12; z dnia 12 grudnia 2012 r., II FZ 989/12 - wszystkie publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie WSA w Gdańsku odczytał charakter instytucji prawa pomocy z powyższych przepisów p.p.s.a. Należy ponadto uwzględnić, że podstawą prawną zasady partycypowania strony w kosztach postępowania sądowego jest norma prawna rangi konstytucyjnej zawarta w art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej: Konstytucja RP). 5.3. Wykładania systemowa powyższych przepisów p.p.s.a. prowadzi do konkluzji, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie" z art. 246 § 1 p.p.s.a., które nakłada na stronę powinność uprawdopodobnienia, a w przypadku wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych, o których mowa w art. 255 p.p.s.a., wręcz formułuje obowiązek udowodnienia przez stronę obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego Oznacza to, że inicjatywa uprawdopodobnienia i dowodzenia w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W rozpoznawanej sprawie twierdzenie Skarżącej, że "dopuszczalność egzekwowania przez Skarżącą jej praw przed sądem nie może oznaczać konieczności sprzedaży poszczególnych składników posiadanego majątku lub posiłkowania się kredytem", nie przesądza o niezgodności z prawem zaskarżonego postanowienia, bowiem zasadnie Sąd pierwszej instancji w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. przyjął, że wartość składników majątku Skarżącej jest bezpośrednim wyznacznikiem całokształtu sytuacji majątkowej, a pośrednio również finansowej wnioskodawczyni, która ma decydujące znaczenie przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. To wielkość i wartość zgromadzonego majątku stanowi bowiem o możliwościach uzyskiwania dodatkowych źródeł dochodu (w przypadku Skarżącej przez najem, dzierżawę czy sprzedaż), jak również ma wpływ na możliwości kredytowe. Przyznanie prawa pomocy, jako wyjątek od zasady partycypacji wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., wymaga oceny całościowej sytuacji finansowej, a nawet rodzinnej wnioskodawcy, a żaden przepis p.p.s.a. nie zawiera normy ograniczającej obowiązek badania zasadności przyznania ww. prawa przez sądy administracyjne w stosunku do płynnych składników majątku lub oszczędności gotówkowych (co zdaje się suponować Skarżąca). Skarżąca posiada stałe i pewne źródło dochodów w postaci emerytury oraz ma potencjalną możliwość (z której korzystała w roku ubiegłym) uzyskiwania dodatkowych dochodów z tytułu najmu lub dzierżawy, a co najistotniejsze dla oceny jej możliwości finansowych dysponuje znacznym, ponadprzeciętnym majątkiem. Tym samym obiektywnie wnioskodawczyni nie jest człowiekiem ubogim, pozbawionym majątku i środków do życia. Posiadanie trzech nieruchomości oraz dwóch samochodów, w tym jednego o znacznej wartości (około 80.000 zł) bezspornie wyklucza – jak zasadnie oceniał WSA w Gdańsku - możliwość uznania Skarżącej za osobę ubogą, do której miałyby zastosowanie przepisy prawa pomocy. W tym stanie sprawy byłoby rzeczą niesprawiedliwą, gdyby koszty te za Skarżącą musieli ponieść inni podatnicy, których wpłaty podatkowe współtworzą budżet Państwa, w sytuacji gdy większość z nich nie legitymuje się takim majątkiem jak Skarżąca. Tym samym rozstrzygniecie WSA w Gdańsku zasługuje na aprobatę, jako czyniące zadość zasadzie sprawiedliwości społecznej, wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP. Podnoszona przez Skarżącą okoliczność jej inwalidztwa nie zmienia powyższej pozytywnej oceny jej sytuacji majątkowej, a tym samym możliwości finansowych partycypowania w kosztach zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego (które na obecnym etapie wynoszą 1.500 zł tytułem wpisu od skargi). Sąd nie kwestionuje, że dbałość o własne zdrowie (np. w postaci wyjazdów sanatoryjnych) związane jest z nakładami finansowymi, lecz ww. zasada sprawiedliwości nie pozwala na przerzucenie finansowania rozpoznawanej sprawy na ogół społeczeństwa w sytuacji Skarżącej, która posiada znaczny majątek nieruchomy oraz ruchomy, a ponadto możliwość dodatkowego uzyskania przychodów. 5.4. Ponadto, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wymóg "wykazania" przez Skarżącą niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, co jest warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., nie został w rozpoznawanej sprawie zrealizowany. Uzasadnione wątpliwości budzi okoliczność, że Skarżąca, jak zadeklarowała, uzyskuje jedynie nieznaczne dochody z emerytury, a jednak jest w stanie ponosić koszty utrzymania dużego domu i aż dwóch samochodów. Niespójność w przedstawieniu przez Skarżącą jej źródła utrzymania i struktury regularnych kosztów trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji. Do kwestii tej Skarżąca w ogóle nie nawiązała w zażaleniu, co utwierdza Naczelny Sąd Administracyjny w sceptycznej ocenie zasadności przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym. 5.5. Podzielając ocenę Sądu pierwszej instancji, że w rozpoznawanej sprawie oświadczenia i twierdzenia Skarżącej nie wskazują na zasadność przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.