II FZ 1558/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 27 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Łd 511/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi H. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 28 lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania podatkowego postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Łd 511/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dalej: "WSA") odmówił H. G. (dalej: "Skarżąca") przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącej na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi (dalej: "Dyrektor IS") z dnia 28 lutego 2014 r. wydanego w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania podatkowego. Podstawą prawną powyższego orzeczenia był art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."). Jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 100 zł na wskazane na wstępie postanowienie Dyrektora IS wystąpiła o zwolnienie od kosztów sądowych. Oświadczyła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Mieszka u córki. Jej podstawowym źródłem utrzymania jest emerytura w wysokości 726 zł netto. Zasiłek pielęgnacyjny został zajęty przez Urząd Skarbowy w S. Skarżąca wskazała przy tym, że nie posiada żadnego majątku. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o stosowne dokumenty oraz oświadczenia Skarżąca oświadczyła, że nie posiada żadnych lokat bankowych. Na posiadane przez nią konto bankowe wpływa jedynie emerytura w wysokości 726 zł miesięcznie. Na leki wydaje ok. 140 zł. Ponadto wskazała, że posiadaną kawalerkę zbyła 17 września 2013 r. za kwotę 75.000 zł. Resztę ceny zakupu nieruchomości w kwocie 54.000 zł zapłaciła, zgodnie z aktem notarialnym, w dniu 19 września 2013 r. Skarżąca podkreśliła przy tym, że sprzedawca miał swoje zobowiązania natychmiastowe "do zapłacenia", a ona wobec niego. Kwoty 20.000 zł zażądał jej przyjaciel sponsor, który sponsorował ją częściowo przy kupnie nieruchomości. W wyniku losowego zdarzenia i trudności życiowych wystąpił do niej o "sponsorowanie". W tej sytuacji była więc zmuszona dokonać sprzedaży. Obecnie nie posiada żadnych środków i utrzymuje się z emerytury w kwocie 726 zł. Postanowieniem z dnia 2 lipca 2014 r. referendarz sądowy odmówił uwzględnienia wniosku. Po ponownym rozpoznaniu wniosku Skarżącej WSA uznał, że wniosek Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie i odmówił przyznania jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu wobec przedstawionej sytuacji majątkowej, a w szczególności okoliczności, iż Skarżąca zamieszkuje u córki i nie ponosi żadnych opłat z tym związanych, a jedyne obciążenie jej budżetu stanowią wydatki na leki w kwocie 140 zł oraz biorąc pod uwagę kwotę wpisu od skargi, należało przyjąć, że Skarżąca nie wykazała dostatecznie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu Skarżąca wniosła o zwolnienie jej z ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu zażalenia wskazała, że utrzymuje się z emerytury. Mieszka u córki, ale prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Z emerytury pokrywa część kosztów utrzymania domu, tj. opał, prąd, woda, opłaty kanalizacyjne, telefon. Część kwoty przeznacza na leki. Skarżąca wskazała, że z wyciągów bankowych z jej konta wynika, że z miesiąca na miesiąc jest na minusie, debet utrzymuje od dłuższego czasu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że instytucja prawa pomocy (znana również pod nazwą "prawo ubogich") stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił sytuację majątkową Skarżącej w kontekście jej możliwości uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Oceny tej Skarżąca nie podważyła również w złożonym zażaleniu. Należy podkreślić, że oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do następujących wniosków. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku Skarżącej jest to dochód z emerytury i najmu mieszkania) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2013 r. sygn. akt II FZ 565/13, LEX nr 1347096, czy z dnia 29 maja 2013 r. sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Przyznanie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Skarżąca jest właścicielką mieszkania, które częściowo wynajęła, co pozwala nie tylko na wykorzystywanie go jako potencjalnego źródła przychodu, ale również determinuje konieczność ponoszenia tylko części kosztów związanych z jego utrzymaniem. Nie bez znaczenia jest również fakt, że Skarżąca zamieszkuje razem z córką i pomaga jej w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Z jej oświadczeń wynika, że jest zobowiązana do zapłaty jedynie części kwot wymienionych w rachunkach jako partycypująca w kosztach wspólnych utrzymania domu. Powyższe wynika z indywidualnej decyzji Skarżącej. Ponadto konsekwencją powyższych uwag jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym (por. postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r. sygn. akt I FZ 10/12, LEX nr 1125333). W rozpoznawanej sprawie koszt wpisu sądowego od skargi wynosi 100 zł. W związku z tym mając na uwadze sytuację majątkową i rodzinną Skarżącej oraz wskazaną kwotę kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił wniosek Skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżąca posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia środków finansowych potrzebnych do opłacenia wpisu od skargi w niniejszej sprawie w wysokości 100 zł. Naczelny Sąd Administracyjny za gołosłowną ponadto uznaje argumentację Skarżącej, że środki na zakup nieruchomości opisanych w postanowieniu Sądu pierwszej instancji pochodziły ze sponsoringu i że w wyniku wypadku losowego zażądano od niej zwrotu tych środków. Na poparcie swojego twierdzenia Skarżąca nie przedłożyła choćby jednego dokumentu, który mógłby świadczyć, że w istocie taki przebieg wydarzeń miał miejsce. Niepełne wyjaśnienie sytuacji majątkowej przez Skarżącą uzasadniało tym samym prawidłową ocenę Sądu pierwszej instancji o braku podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Sądu odwoławczego, Skarżąca nie uprawdopodobniła w zażaleniu, ani tym bardziej nie wykazała żadnych nowych okoliczności sprawy, które mogłyby uzasadniać zmianę oceny wyrażonej w postanowieniu Sądu pierwszej instancji. Uwzględniając bezzasadność argumentacji Skarżącej w zażaleniu oraz aprobatę dla oceny WSA, co do wniosku strony i jej dalszego postępowania w sprawie, w związku z ciążącym na niej, na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, obowiązkiem wykazania zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, Naczelny Sąd Administracyjny, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.