II FZ 151/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 642/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi R. P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 23 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2013 r., I SA/Ol 642/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania R. P. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi R. . na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 23 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, iż R. P. (dalej: "skarżący") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 23 lipca 2013 r. w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego. W złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 25 września 2013 r. skarżący zwrócił się o ustanowienie radcy prawnego. Oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Podał, że łączny dochód rodziny wynosi 2.132,10 zł brutto, na co składa się otrzymywane przez skarżącego stypendium z Urzędu Pracy w wysokości 953,10 zł brutto oraz renta żony w wysokości 1.179 zł brutto. Ponadto wnioskodawca oświadczył, że jest właścicielem domu o powierzchni 96 m2 i mieszkania o powierzchni 35,6 m2. W uzasadnieniu wniosku podał, iż uzyskiwane dochody wydawane są na bieżąco na opłaty związane z mieszkaniem oraz na lekarstwa i żywność. Natomiast w skardze wyjaśnił, iż pomimo nabycia w drodze spadku po zmarłym ojcu nieruchomości (domu), faktycznie pozbawiony jest możliwości korzystania z tej nieruchomości, a ponadto obowiązany jest do spłaty wobec pozostałych spadkobierców. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 28 października 2013r. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów, skierowane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", wnioskodawca podał, że posiada dom o całkowitej powierzchni 144,22 m2 wraz z działką o powierzchni 549 m2 oraz mieszkanie o powierzchni 35,6 m2. Wyjaśnił, iż dokonał spłaty na rzecz jednej spadkobierczyni w wysokości 25.972,63 zł, natomiast łączna kwota do spłaty wobec pozostałych trojga spadkobierców wynosi 112.548,03 zł. Wskazał również na wysokość miesięcznych kosztów utrzymania, w tym: czynsz 460 zł, energia elektryczna 100 zł, internet 59 zł, TV 25 zł, telefon 30 zł, leki 200 zł, odzież 200 zł, środki czystości 100 zł, żywność 700 zł, spłata rat kredytu bankowego 350 zł. Przedłożył ponadto historię rachunków bankowych prowadzonych przez Bank P. za okres od 6 kwietnia do 5 września 2013 r. oraz przez Bank G. za okres od 1 maja do 30 września 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu wskazał na dyspozycję art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W jego ocenie sytuacja materialna wnioskodawcy nie pozwala na przyjęcie, że zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Wskazano na nieruchomości posiadane przez wnioskodawcę, jak również na spłatę dokonaną na rzecz jednego ze spadkobierców w wysokości 25.972,63 zł. Ponadto na podstawie wyciągów z rachunków bankowych ustalono, że skarżący opłaca podatek od nieruchomości i podatek rolny z tytułu posiadania trzech nieruchomości, tj. mieszkania w D. przy ul. G., nieruchomości w D. przy ul. P. 26 oraz działkę nr 279/59 w N.. Podkreślono, że skarżący nie wyjawił w toku postępowania posiadania nieruchomości rolnej, co ustalono dopiero na podstawie przedłożonych historii rachunków bankowych. W oparciu o wyciągi z rachunków stwierdzono również, że skarżący reguluje zobowiązania cywilnoprawne. Ponadto w dniu 27 maja 2013 r. na rachunek bankowy wnioskodawcy wpłynęły środki w wysokości 11.761,91 zł przekazane przez komornika sądowego. Analiza operacji uwidocznionych w przedstawionych przez skarżącego wyciągach z rachunków bankowych wskazywała natomiast, że wnioskodawca posiadał zobowiązanie z tytułu pożyczki (zapłata na rzecz V. Sp. z o.o. w dniu 2 czerwca 2013r. kwoty 690,80 zł oraz w dniu 11 czerwca 2013 r. kwoty 1.980 zł). Aktualnie obciąża go również spłata rat kredytu bankowego w wysokości 350 zł miesięcznie. Z ustaleń tych wynikało zatem, że skarżący spłaca swe zobowiązania prywatnoprawne (kredyty bankowe, pożyczki, spłata spadkobierców itp.), które preferuje względem kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym. Sąd podzielił pogląd, iż przedkładanie przez skarżącego należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego zainicjowanego przez stronę na Skarb Państwa. Powyższe wskazywało zdaniem Sądu pierwszej instancji, iż wnioskodawca miał możliwość poczynienia oszczędności. Ponadto wskazano na szereg innych okoliczności, jak: przelew w wysokości 11.761,91 zł, jakiego w dniu 27 maja 2013 r. dokonał na rzecz wnioskodawcy Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Olsztynie, środki pieniężne przekazane za pośrednictwem rachunku bankowego na rzecz A. M. w łącznej wysokości niemal 7.000 zł, które wpłynęły na rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa mocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Na powyżej powołane rozstrzygnięcie strona wniosła zażalenie, domagając się ponownego merytorycznego rozpatrzenia wniosku i ustanowienia radcy prawnego. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczący faktycznej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Skarżący wniósł ponownie o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy o sygn. I SA/Ol 295/13, w której zostało mu przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu zażalenia strona powtórzyła w zasadzie informację o wysokości swojego wynagrodzenia, przedstawiła zestawienie wydatków oraz oświadczyła, że nie posiada żadnych polis ubezpieczeniowych, zamieszkuje z żoną w nieruchomości o powierzchni 35,5 m2, ponieważ druga nieruchomość jest przedmiotem kilku postępowań i przebywa w niej jedna ze spadkobierczyń. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie stronie, nieposiadającej dostatecznych środków finansowych, możliwości obrony jej praw przed niezawisłym sądem. Względy te powodują, że mimo wynikającej z art. 243 § 1 p.p.s.a. fakultatywności przyznania prawa pomocy (poprzez użycie słowa "może") wniosek strony o przyznanie jej prawa pomocy winien być rozpoznawany ze szczególną starannością, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której strona zostanie pozbawiona prawa do sądu tylko z uwagi na niedostateczny zasób środków. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź też w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedynymi przesłankami warunkującymi przyznania prawa pomocy, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jest sytuacja materialna skarżącego. W szczególności Sąd rozpoznając wniosek strony o ustanowienie adwokata, radcy prawnego, czy też doradcy podatkowego nie jest uprawniony do oceny zasadności i celowości udziału pełnomocnika z urzędu w tym konkretnym postępowaniu. W procedurze obowiązującej przed sądami administracyjnymi brak jest bowiem odpowiednika art. 117 § 4 kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że sąd uwzględni wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 października 2009 r., II FZ 429/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd też rozstrzygnięcie o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu nie może być uzależnione od wysokości przewidywanych kosztów ponoszonych przez Skarb Państwa, czy też zależna od oceny Sądu potrzeby udziału takiego pełnomocnika (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 10 czerwca 2005 r., II OZ 578/05, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca nie wprowadził bowiem takich kryteriów przyznawania prawa pomocy. Chcąc dochodzić praw przed sądem należy przede wszystkim zadbać o środki na pokrycie kosztów sądowych, a nie na wynagrodzenie pełnomocnika, zwłaszcza w świetle obowiązku wszechstronnego zbadania sprawy przez sąd pierwszej instancji (art. 134 p.p.s.a.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż zasadnie Wojewódzki Sad Administracyjny odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Z dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę wyraźnie wynika, że posiada on nieruchomości (słusznie Sąd pierwszej instancji podniósł, że jedna z nich nie została wymieniona w druku PPF), środki pieniężne w znacznej wartości, a także stały dochód miesięczny. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, że wnioskodawca powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach, a dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przyznanie prawa pomocy. Wskazane wyżej środki pieniężne, które skarżący przeznaczył na spłatę zobowiązań cywilnoprawnych potwierdzały, że w odpowiednim czasie dysponował on oszczędnościami, które pozwoliłyby mu na poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Ponadto na możliwość poczynienia przez skarżącego oszczędności zabezpieczających pokrycie powstałych w niniejszej sprawie kosztów z własnych środków wskazywał chociażby przelew w wysokości 11.761,91 zł, jakiego w dniu 27 maja 2013 r. dokonał na rzecz wnioskodawcy Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Olsztynie. W ocenie Sądu, powyższe potwierdzało, że skarżący posiadał środki pieniężne, które w zupełności wystarczyłyby na opłacenie kosztów związanych z ustanowieniem radcy prawnego w niniejszej sprawie, jednakże podjął decyzję o przeznaczeniu tych środków na inny cel. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na wynik sprawy nie ma także istotnego wpływu okoliczność przyznania prawa pomocy w innej sprawie sądowoadministracyjnej, na którą powołuje się skarżący w zażaleniu. Nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, lecz w oparciu o stanowisko wyrażone w innej sprawie tej samej osoby. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy rozstrzygnięcia w innych sprawach mogą pełnić jedynie funkcję argumentu pomocniczego (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2013 r., II FZ 1031/12, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Powołanie się więc przez skarżącego na postanowienie z dnia 27 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 295/13, przyznające skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, nie mogło mieć waloru rozstrzygającego. Pierwszeństwo miała wnikliwa analiza akt sprawy, którą w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji przeprowadził, w pełni respektując zasady racjonalnego myślenia i wymogi doświadczenia życiowego. Końcowo należy przypomnieć, że w myśl art. 6 p.p.s.a., sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Obowiązek ten odnosi się do wskazówek i pouczeń celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony (zob. M. Jędrzejewska (w:) T. Ereciński (red.), M. Jędrzejewska, J. Gudowski, Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2003, s. 79). Z powołanych powyżej przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, co nie wpływa na prawo strony do późniejszego ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie w przypadku zmiany okoliczności stanowiących podstawę obecnego wniosku. Mając na uwadze powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił.