II FZ 111/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. K. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 7 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Rz 931/14 w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Rzeszowie z dnia 11 sierpnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie.

II FZ 111/15 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Rz 931/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Rzeszowie z dnia 11 sierpnia 2014 r. w przedmiocie określenia skarżącemu zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. Z uzasadnienia postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że skarżący zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w ww. zakresie wskazując, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, która podobnie jak on utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego. Łączna wysokość miesięcznych dochodów małżonków wynosi 3.115,51 zł netto. Oprócz tego skarżący zadeklarował, że nie posiada żadnego majątku, oszczędności ani dodatkowych źródeł dochodu. Skarżący podkreślił przy tym, że jego stan zdrowia nie pozwala na samodzielne reprezentowanie swoich interesów w sprawie oraz nadmienił, że obawia się dodatkowych kosztów sądowych, np. kosztów sporządzenia opinii biegłego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżący przedłożył oświadczenie o swojej sytuacji finansowej składane organom skarbowym, w treści którego wydatki w jego gospodarstwie domowym obejmują następujące pozycje: wydatki mieszkaniowe – 1.100 zł, ubezpieczenie samochodu 200 zł, wydatki na ochronę zdrowia 250 zł, wyżywienie – 1.100 zł, inne wydatki (środki czystości, odzież) – 450 zł. Wpis od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi zaś 315 zł, którą to kwotę skarżący uiścił. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie podniósł, że w gospodarstwie domowym skarżącego łączny dochód przekracza kwotę 3.000 zł, co pozwala na zaspokojenie wszystkich niezbędnych potrzeb bytowych, a także poczynienie pewnych oszczędności. Analizując strukturę wydatków WSA stwierdził, że została ona przedstawiona w sposób dość ogólnikowy, gdyż za wyjątkiem wydatków mieszkaniowych, odnośnie których wyszczególniono wszystkie ich składniki, w przypadku pozostałych wydatków nie wskazano szczegółowego przeznaczenia wydatkowanych na nie środków (inne wydatki, wydatki na ochronę zdrowia). Nadmieniono również, że skarżący opłacił wpis od skargi, co świadczy o tym że wydatki bytowe, wbrew jego twierdzeniom, nie pochłaniają całości jego dochodów, w związku z tym nie wymaga on wsparcia ze środków publicznych. W zażaleniu na to postanowienie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy co najmniej w zakresie częściowym, tj. przyznanie i ustanowienie doradcy podatkowego lub uchylenie postanowienia o całkowitej odmowie przyznania prawa pomocy i przekazanie sprawy do ponownego rozważenia przez WSA w Rzeszowie. W uzasadnieniu potwierdził okoliczności podniesione we wniosku, wskazał, że w żadnym zakresie nie był wzywany do uzupełnienia przedstawionych informacji oraz stwierdził, że sytuacja jego rodziny uległa drastycznemu pogorszeniu wskutek zajęcia emerytury. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo - administracyjnego zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.". Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1756/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stosownie jednak do art. 255 p.p.s.a., w razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego strony i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów, przy czym należy wskazać, że obowiązek ten może, ale nie musi, zostać wypełniony po jednokrotnym wezwaniu. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że analiza struktury wydatków skarżącego została "przedstawiona w sposób dość ogólnikowy, gdyż za wyjątkiem wydatków mieszkaniowych, odnośnie których wyszczególniono wszystkie ich składniki, w przypadku pozostałych wydatków nie wskazano szczegółowego przeznaczenia wydatkowanych na nie środków". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jeżeli oświadczenie strony, w okolicznościach danej sprawy i świetle jej wyjaśnień, okazało się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, to Sąd pierwszej instancji powinien skierować wezwanie skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. Zaniechanie wezwania do doprecyzowania danych kształtujących sytuację strony przy jednoczesnym stwierdzeniu, że dane miały charakter "dość ogólnikowy" stanowi, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, naruszenie wskazanego przepisu. Podnieść przy tym trzeba, że z akt sprawy wynika, iż strona nie wiedziała jakimi dokumentami dysponuje Sąd (na co wskazywała w sprzeciwie), a zarazem, gdy podnoszono twierdzenie o gołosłowności jej twierdzeń, starała się przesyłać dokumenty obrazujące jej sytuację. Nadto, istotną okolicznością mogącą kształtować sytuację skarżącego jest załączony do zażalenia odpis zawiadomienia o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej. Podnieść również trzeba, że z uzasadnienia postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, iż oddalając przedmiotowy wniosek Sąd całą uwagę poświęcił niemożności przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, którego przesłanki są bardziej rygorystyczne niż prawa pomocy w zakresie częściowym - gdy zasadne byłoby rozważenie, wobec okoliczności poniesienia wpisu od skargi, nie tylko czy skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), ale i czy jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Brak odniesienia do tej kwestii jest szczególnie istotny, gdy wziąć pod uwagę, że już na etapie sprzeciwu strona formułowała taki wniosek, powtórzony później w zażaleniu. Końcowo wskazać trzeba, że rozpoznając sprawę o przyznanie prawa pomocy ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien skorzystać z możliwości wezwania strony przewidzianej w art. 255 p.p.s.a. oraz wziąć pod uwagę całokształt okoliczności rozpoznawanej sprawy, a przy tym odnieść się do możliwości przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.