II FSK 1608/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jolanta Sokołowska (sprawozdawca), Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 1 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej wniosku K. S. o wykładnię wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 sierpnia 2017 r., sygn. akt II FSK 1608/15 w sprawie ze skargi kasacyjnej K. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 1347/14 w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 20 lutego 2014 r. nr 1401/PDM-III/4117-137/13/AP w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 r. postanawia odmówić dokonania wykładni wyroku.

Wyrokiem z 3 sierpnia 2017 r., sygn. akt II FSK 1608/15, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną K. S. (dalej: skarżący) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 grudnia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 1347/14, oddalającego skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 20 lutego 2014 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl). W wywodach prawnych uzasadnienia orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny wyraził ocenę o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej inicjującej postępowanie przed tym Sądem, rzutujących na konieczność jej oddalenia, jako podstawę rozstrzygnięcia wskazując art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.). Rozpoznano zarzuty skargi kasacyjnej, poddając je wyczerpującej analizie oraz wyjaśniając przyczyny, dla których odmówiono im skuteczności w kwestionowaniu rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. Pismem z 25 października 2021 r. skarżący wystąpił o dokonanie wykładni wyroków zapadłych w postępowaniach toczących się przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, w tym zakończonego orzeczeniem będącym przedmiotem oceny w niniejszej sprawie. W treści wystąpienia skarżący podniósł wątpliwości dotyczące dokonania przez Naczelny Sąd Administracyjny badania z urzędu nieważności postępowania spowodowanej nienależytym umocowaniem pełnomocnika. Stanowisko doprecyzowano w dalszych pismach procesowych z 4 stycznia 2022 r., w szczególności w piśmie sygnowanym numerem porządkowym 2/2, w zakresie, w jakim zdaniem skarżącego niejasne pozostaje, czy Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że "odpowiadający w tej sprawie p. Z. miał legitymację do wypowiadania się / odmowy wypowiedzenia się w tej sprawie czy Sąd odstąpił od takiej analizy". W ocenie strony okoliczność ta nie wynika z orzeczenia, w treści którego nie sformułowano zapisu o badaniu przez Sąd nieważności z urzędu, co skutkuje niezrozumieniem, czy Naczelny Sąd Administracyjny w takim przypadku "odstąpił od badania nieważności (postępowania administracyjnego)". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Artykuł 158 P.p.s.a. daje możliwość zwrócenia się do sądu, który wydał wyrok, z wnioskiem o dokonanie jego wykładni, mogącej obejmować zarówno wyjaśnienie wątpliwości co do sentencji, jak również pisemnych motywów wyrażonych w uzasadnieniu orzeczenia. W związku z odesłaniem zawartym w art. 193 P.p.s.a. przepis ten znajduje odpowiednie zastosowanie także w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wykładni orzeczenia była wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi doktryny i judykatury, a wypracowane na tym gruncie stanowisko ograniczyło możność jej stosowania do przypadków wymagających interpretacji wobec sformułowania treści orzeczenia w sposób niejasny, budzący wątpliwości co do samego rozstrzygnięcia, zakresu powagi rzeczy osądzonej czy sposobu jego wykonania. Wykluczono dopuszczalność dokonywania wykładni w sposób zmierzający do zmian merytorycznych polegających na reinterpretacji uzasadnienia czy jego poszerzaniu o inne elementy, istotne zdaniem wnioskodawcy, a niewystępujące w treści orzeczenia bądź występujące w stopniu go niesatysfakcjonującym, a w konsekwencji wydaniu nowego rozstrzygnięcia czy też uzupełnieniu poprzedniego (B. Dauter [w:] B. Dauter, A. Kabat. M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, LEX/el 2021, art. 158; postanowienie NSA z 9 lipca 2020 r., sygn. akt II FZ 210/20; postanowienie NSA z 1 lipca 2014 r., sygn. akt I FSK 1530/12; postanowienie SN z 5 listopada 2015 r., sygn. akt V CNP 6/15, LEX nr 1920185; postanowienie NSA z 30 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 66/15). W orzecznictwie wskazuje się także, że wniosek o wykładnię orzeczenia nie może zmierzać do wyjaśnienia zawartych w jego uzasadnieniu wyrażeń prawnych i znaczenia słów ani polemiki z przyjętym stanowiskiem sądu orzekającego w sprawie, jak również żądania uzyskania wyjaśnień co do dalszego prowadzenia postępowania (postanowienie NSA z 9 października 2019 r., sygn. akt II FZ 642/19). W świetle powyższego nie budzi również wątpliwości, że wykładnia uzasadnienia wyroku nie może prowadzić do uzupełnienia powodów oraz motywów rozstrzygnięcia (postanowienie Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 1970 r., sygn. akt II CZ 32/70, LEX nr 6727; postanowienie NSA z 19 marca 2014 r., sygn. akt II OW 67/13). Zaprezentowane wywody prawne pozostają niezbędne dla wyczerpującego wyjaśnienia przyczyn, dla których poddany analizie wniosek w przedmiocie wykładni wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 sierpnia 2017 r., sygn. akt II FSK 1608/15, w zakresie, jakiego domaga się skarżący, nie mógł zostać uwzględniony. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie żądanie skarżącego zawarte we wniosku o dokonanie wykładni ww. wyroku nie zmierza do usunięcia wątpliwości w zakresie rozstrzygnięcia sprawy, stanowiąc próbę jego nieuprawnionego uzupełnienia o treści zeń niewynikające, a jednocześnie znajdujące odzwierciedlenie w całokształcie wywodów zawartych w uzasadnieniu. Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jest związany jej granicami), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza zaś, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest jej podstawami, tj. wskazanymi przepisami prawa materialnego lub procesowego. Wzięcie pod uwagę okoliczności skutkujących nieważnością postępowania następuje dopiero po stwierdzeniu dopuszczalności skargi kasacyjnej, w fazie jej merytorycznego rozstrzygania (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011, art. 183; B. Dauter [w:] B. Dauter, A. Kabat. M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, LEX/el 2021, art. 183). W zależności od wyniku postępowania Naczelny Sąd Administracyjny wydaje orzeczenie przewidziane w zamkniętym katalogu dopuszczalnych rozstrzygnięć tego Sądu zakreślonego przepisami art. 184-186 i 188-189 P.p.s.a. W przypadku dotknięcia postępowania kwalifikowaną wadą jego nieważności Naczelny Sąd Administracyjny, w zależności od stwierdzonej przyczyny nieważności postępowania z katalogu zawartego w art. 183 § 2 P.p.s.a., odpowiednio uchyla zaskarżone orzeczenie i przekazuje sprawę wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu do ponownego rozpoznania stosownie do art. 185 § 1 P.p.s.a., względnie w drodze postanowienia orzeka kasatoryjnie i odrzuca skargę albo umarza postępowanie przed sądem pierwszej instancji w myśl art. 189 P.p.s.a. Ilekroć w sprawie zachodzi przyczyna nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany jest ją uwzględnić, dając temu wyraz poprzez wydanie rozstrzygnięcia, o którym mowa powyżej, niezależnie od innych uchybień, jakich mógł dopuścić się wojewódzki sąd administracyjny, a nadto niezależnie od interesu prawnego którejkolwiek ze stron. Brak stwierdzenia przez Naczelny Sąd Administracyjny występowania w sprawie uchybień prowadzących do kwalifikowanej wady nieważności postępowania pozwala temu Sądowi rozpoznanie skargi kasacyjnej w granicach zakreślonych jej podstawami, tj. w zakresie podnoszonych w jej treści uchybień materialnoprawnych i proceduralnych, a w przypadku odmówienia słuszności podnoszonym w niej argumentom – oddalenie środka zaskarżenia na podstawie 184 P.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny, uzasadniając wyrok z 3 sierpnia 2017 r., sygn. akt II FSK 1608/15, w sposób kategoryczny wyraził swoją ocenę dotyczącą nieskuteczności skargi kasacyjnej oraz stanowisko uzasadniające jej oddalenie wobec niezasadności podniesionych zarzutów kasacyjnych. W uzasadnieniu wyroku podkreślono, z którymi elementami uzasadnienia orzeczenia sądu pierwszej instancji Naczelny Sąd Administracyjny się zgadza oraz wyczerpująco przedstawiono tok myślowy prowadzący do określonych wywodów prawnych. Z treści orzeczenia wynika ponad wszelką wątpliwość, że Naczelny Sąd Administracyjny wykluczył nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, czemu dał wyraz przechodząc do oceny zarzutów kasacyjnych wyznaczających zakres kontroli instancyjnej tego Sądu. Powyższe znajduje potwierdzenie w podstawie prawnej wydanego orzeczenia, tj. art. 184 P.p.s.a., stanowiącym o oddaleniu skargi kasacyjnej, jeżeli nie ma usprawiedliwionych podstaw albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Z tego względu należy uznać, że argumentacja zawarta we wniosku o wykładnię omawianego orzeczenia wskazuje na niezrozumienie zasad obowiązujących przy rozpoznaniu skarg kasacyjnych przez Naczelny Sąd Administracyjny. We wniosku zawarto krytyczne zapatrywanie co do rozstrzygnięcia podjętego przez Sąd oraz przedstawiono argumentację stanowiącą polemikę z treścią uzasadnienia wyroku. Zawarte w piśmie uwagi nie nawiązują do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu, a ich istota sprowadza się do wyrażenia niezadowolenia z zajętego stanowiska – poddaje w wątpliwość ocenę "ważności z mocy prawa" postępowania, podczas gdy instytucja wykładni nie może służyć weryfikacji prawomocnego orzeczenia, jakim niewątpliwie jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. art. 168 § 1 P.p.s.a.). Za szczególnie pozbawione podstaw należy uznać domaganie się przez skarżącego dokonania wykładni wyroku ze względu na niezrozumienie przezeń wywodów zawartych w jego treści. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest obowiązany udzielać stronie, będącej zastępowaną w postępowaniu kasacyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika, pouczeń lub wyjaśnień co do przyjętych ocen prawnych. Uwzględnienie wniosku w przedmiocie wykładni orzeczenia nie może być podyktowane potrzebą udzielania odpowiedzi na kreowane przez stronę pytania (postanowienie NSA z 10 lutego 2012 r., sygn. akt I OZ 78/12; M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz [w] red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2013, str. 610). Podsumowując, Naczelny Sąd Administracyjny, realizując funkcję weryfikacji legalności rozstrzygnięcia orzeczenia sądu pierwszej instancji, w wyroku z 3 sierpnia 2017 r. użył sformułowania o skardze kasacyjnej pozbawionej usprawiedliwionych podstaw i podlegającej oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a., tym samym nie znajdując z urzędu podstaw nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego, co samo z siebie wynika z treści uzasadnienia i przepisów powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sygnalnie przy tym wyjaśnienia wymaga na tle wątpliwości skarżącego, że stworzony w art. 183 § 2 P.p.s.a. zamknięty katalog przyczyn nieważności dotyczy postępowania sądowoadministracyjnego prowadzonego przed wojewódzkim sądem administracyjnym i nie może być automatycznie utożsamiany z uchybieniami proceduralnymi, które potencjalnie mogły mieć miejsce na etapie postępowania podatkowego toczącego się przed organami obu instancji. Mając na względzie powyższe okoliczności, na podstawie art. 158 w zw. z art. 193 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji. s. Krzysztof Winiarski s. Jolanta Sokołowska s. Aleksandra Wrzesińska-Nowacka