II FSK 1171/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędziowie: NSA Bogdan Lubiński, WSA del. Bogusław Woźniak (sprawozdawca), Protokolant Szymon Mackiewicz, po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej G. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Po 2408/15 w sprawie ze skargi G. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 29 listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od G. R. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z dnia 4 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Po 2408/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę G. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 29 listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Jako podstawę prawną wyroku Sąd I instancji wskazał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej jako: "P.p.s.a.". Z uzasadnienia wyroku Sądu I instancji wynika, że postanowieniem z dnia 12 lipca 2013 r. nr [...] Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w P. odmówił zawieszenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego względem G. R. i W. R.. Po rozpoznaniu zażalenia Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu, postanowieniem z dnia 29 listopada 2013 r. nr EA-1/724-0334/13/MBZ, utrzymał w mocy wymienione postanowienie organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ II instancji wyjaśnił, że postępowanie egzekucyjne podlega zawieszeniu w przypadkach wskazanych w art. 56 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2014 r., poz. 1619 ze zm.; dalej: u.p.e.a.). W ocenie organu II instancji w sprawie skarżącej nie wystąpiła żadna z okoliczności przewidzianych w art. 56 § 1 u.p.e.a. obligująca organ egzekucyjny do zawieszenia prowadzonego postępowania egzekucyjnego. G. R. zaskarżyła postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 29 listopada 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze skarżąca wniosła o uchylenie wobec niej zajęcia. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę. Sąd I instancji odnotował, że w ramach postępowania w przedmiocie zaliczenia nadpłaty na poczet zaległości podatkowych złożony został wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego i sprawa ta poddana jest kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu. Sąd I instancji przytoczył m. in. treść art. 56 § 1, § 3, § 4 u.p.e.a. i stwierdził, że organ egzekucyjny słusznie uznał argumenty podniesione przez skarżącą, a to: uciążliwa sytuacja, w jakiej znalazła się zobowiązana (choroba nowotworowa i psychiczna męża W. R.), strata finansowa i niesprawiedliwość społeczna spowodowana zaliczeniem nadpłaty zobowiązanej na zaległość podatkową za 2009 r., jak również twierdzenie strony, iż obowiązek podatkowy spoczywa na jej mężu W. R., a nie na niej, oraz że nie miała wpływu na powstanie zobowiązania objętego tytułem wykonawczym i nie czerpała żadnych korzyści majątkowych z działalności gospodarczej prowadzonej przez męża, z którym posiada rozdzielność majątkową - nie stanowią przesłanki zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła G. R. zaskarżając ten wyrok w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszanie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: - art. 27 i art. 30 § 1 P.p.s.a. poprzez dopuszczenie do udziału w postępowaniu uczestnika postępowania W. R., nieustalenie, że zachodzą wobec niego przesłanki utraty zdolności do czynności w postępowaniu oraz poprzez nieustanowienie dla niego kuratora, mimo, iż ze względu na chorobę psychiczną uczestnika postępowania, na którą powołuje się skarżąca, zaistniały uzasadnione wątpliwości co do tego, czy posiada on zdolność do czynności w postępowaniu; powyższe naruszenie doprowadziło do nieważności postępowania w niniejszej sprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym na podstawie art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a.; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 K.p.a. poprzez niedokonanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny właściwej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia organu administracji w sytuacji, gdy zarówno ten organ, jak i organ I instancji, zaniechały przeprowadzania niezbędnych dowodów zmierzających do ustalenia, czy w stosunku do W. R., uczestnika postępowania zobowiązanego solidarnie ze skarżącą wystąpiły przesłanki stwierdzenia utraty zdolności do czynności prawnych (choroba psychiczna), uzasadniające zawieszenie postępowania egzekucyjnego, mimo, iż skarżąca podnosiła w toku postępowania przed organem administracji, że jej mąż jest chory psychicznie – co doprowadziło do bezpodstawnego oddalenia skargi wniesionej w niniejszej sprawie; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ) P.p.s.a. w zw. z art. 56 §1 pkt 3 u.p.e.a. poprzez niedokonanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny właściwej kontroli zaskarżonego postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu, nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie zaskarżonego postanowienia, mimo iż zaistniała przesłanka zawieszenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko skarżącej i jej mężowi, tj. utrata zdolności do czynności prawnych przez zobowiązanego W. R. i brak jego przedstawiciela ustawowego, które powinno skutkować zawieszeniem postępowania egzekucyjnego w całości, także wobec zobowiązanej solidarnie skarżącej. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu. Jednocześnie strona wniosła o: 1) rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym w myśl art. 182 § 1 i § 2 P.p.s.a.; 2) przyznanie adw. T. P. wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane w ramach przyznanego skarżącej prawa pomocy, według norm przepisanych, powiększonego o należny podatek VAT, które nie zostało uiszczone nawet w części. Dyrektor Izby Skarbowe w Poznaniu w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie, o wyznaczenie rozprawy i rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz o zasądzenie od skarżącej na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, zatem podlega oddaleniu. Najdalej idącym zarzutem sformułowanym w skardze kasacyjnej jest zarzut nieważności postępowania z powodu zaistnienia przesłanki, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej jako "P.p.s.a." Powołany przepis stanowi, że nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. Podstawą faktyczną tego zarzutu jest twierdzenie skarżącej, że jej małżonek W. R. – uczestnik postępowania, jest chory psychicznie w związku z czym Sąd I instancji powinien tę okoliczność uwzględnić z urzędu i ustanowić dla niego kuratora. Zgodnie z art. 27 P.p.s.a. osoba fizyczna niemająca zdolności do czynności w postępowaniu może je podejmować tylko przez swojego przedstawiciela ustawowego. Przy czym zgodnie z art. 26 § 1 P.p.s.a zdolność do czynności w postępowaniu w sprawach sądowoadministracyjnych (zdolność procesową) mają osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, osoby prawne oraz organizacje społeczne i jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 25. Zatem przez pojęcie "osoba fizyczna niemająca zdolności do czynności w postępowaniu" należy rozumieć zarówno osobę w ogóle niemającą zdolności procesowej, jak i osobę z ograniczoną zdolnością procesową w tych sprawach, w których nie może dokonywać czynności procesowych samodzielnie. Ocena, czy dana osoba ma zdolność do czynności procesowych odbywa się na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego, który definiuje pojęcie zdolności procesowej w art. 11, art. 12 art. 13 i art. 15. Skoro zdolność procesowa osoby fizycznej jest pochodną jej statusu prawnego, to wyłącznie ten czynnik, a nie jej cechy psychofizyczne, decyduje o posiadaniu zdolności procesowej. Samo istnienie przesłanek ubezwłasnowolnienia nie wpływa na zdolność procesową osoby fizycznej, dopóki nie dojdzie do wydania postanowienia o ubezwłasnowolnieniu. Osoba chora psychicznie, ale nieubezwłasnowolniona, ma zdolność procesową (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1970 r., I CZ 84/70, OSNCP 1971, nr 5, poz. 90; odmiennie – błędnie – wyrok SN z dnia 8 kwietnia 1970 r., II PR 223/69, LEX nr 6713; za: Woś T. (red.) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. wyd. VI WK 2016.). Zaburzenia psychiczne nie są warunkiem wystarczającym przyjęcia braku zdolności procesowej strony (uczestnika). Bez ubezwłasnowolnienia przez sąd powszechny skutek ten nie następuje. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2011 r., sygn. akt I FSK 429/11, (LEX nr 1134242), uznał, że osoba pełnoletnia, nawet chora psychicznie, jeśli nie została ubezwłasnowolniona, ma pełną zdolność procesową. Według art. 30 § 1 P.p.s.a dla strony niemającej zdolności procesowej, która nie ma przedstawiciela ustawowego, jak również dla strony niemającej organu powołanego do jej reprezentowania, sąd na wniosek strony przeciwnej ustanowi kuratora, jeżeli strona ta podejmuje przeciwko drugiej stronie czynność niecierpiącą zwłoki. Postanowienie sądu może zapaść na posiedzeniu niejawnym. Analizując stan sprawy należy stwierdzić, że nie zaistniały przesłanki konieczne zastosowania w sprawie art. 30 § 1 P.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie nie mamy bowiem do czynienia ze stroną (uczestnikiem) nie mającą zdolności procesowej. Taką okoliczność można ustalić tylko na podstawie stosownego orzeczenia sądu powszechnego. Nadto, dla ustanowienia kuratora w takim przypadku konieczny jest wniosek strony przeciwnej, a takiego wniosku w sprawie nie było. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie ze skargi kasacyjnej G. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Po 2408/15 nie zaszła nieważność postępowania z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Nie zaistniała także żadna z innych przesłanek skutkujących nieważnością postępowania sądowoadministracyjngo wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a., którą Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany był wziąć pod rozwagę z urzędu. Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 145 §1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 K.p.a. Treść tego zarzutu zawiera się w twierdzeniu, że Sąd I instancji dokonał wadliwej oceny zaskarżonego aktu administracyjnego albowiem nie dostrzegł, że organy administracji wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 i 77 K.p.a. zaniechały przeprowadzenia niezbędnych dowodów zmierzających do ustalenia czy w stosunku do uczestnika postępowania egzekucyjnego – W. R. wystąpiły przesłanki stwierdzenia utraty zdolności do czynności prawnych (choroba psychiczna). Otóż trzeba wyjaśnić, że organy administracji są z urzędu zobowiązane badać na każdym etapie postępowania, czy strona (uczestnik) postępowania ma zdolność do czynności prawnych, ale tylko w tym sensie, w jakim istnieją formalnie określone rozstrzygnięcia właściwych organów (sądu powszechnego), z których wynika, że strona została pozbawiona zdolności do czynności prawnych lub jej zdolność do czynności prawnych została ograniczona. Przepisy kodeksu postępowania administracyjnego nie dają organom administracji publicznej jakieś generalnej kompetencji do samodzielnego ustalania istnienia przesłanek ubezwłasnowolnienia strony postępowania lub do inicjowania postępowania celem stwierdzenia niezdolności do czynności prawnych. Postępowanie w tym zakresie reguluje Kodeks postępowania cywilnego. Określa on w art. 545 § 1 katalog osób, które wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą zgłosić, i w katalogu tym nie zostały wymienione organy administracji publicznej ani też sądy administracyjne. Wskazuje się w literaturze, że postępowanie o ubezwłasnowolnienie może się toczyć tylko na wniosek złożony przez jedną z osób wymienionych w sposób wyczerpujący w art. 545 § 1. Wniosek o ubezwłasnowolnienie złożony przez osobę niewymienioną w art. 545 § 1 podlega – z powodu braku uprawnienia (legitymacji) – oddaleniu. Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić także prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 7 k.p.c. oraz art. 14 pkt 4 w zw. z art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o RPO) lub Rzecznik Praw Dziecka (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o RPD). Inicjatywa tych organów, ze względu na drastyczną ingerencję w prywatność i dobra osobiste, powinna być jednak powściągana. (Ereciński T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom IV. Postępowanie rozpoznawcze. Postępowanie zabezpieczające, wyd. V. WK 2016). W konsekwencji powyższego wywodu należy uznać za niezasadny także zarzut naruszenia art. 56 § 1 pkt 3 u.p.e.a. w powiązaniu z odpowiednim przepisem ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Powołany przepis ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stanowi, że postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu w całości lub w części w razie utraty przez zobowiązanego zdolności do czynności prawnych i braku jego przedstawiciela ustawowego. Skoro w toku postępowania egzekucyjnego nie doszło do utraty przez zobowiązanego zdolności do czynności prawnych to nie było też podstaw do jego zawieszenia. Jak wyżej wskazano choroba psychiczna sama w sobie nie przesądzą o utracie zdolności do czynności prawnych zaś organ egzekucyjny nie jest uprawniony ani zobowiązany do samodzielnego inicjowania stosownych procedur prawnych zmierzających do ubezwłasnowolnienia takiej osoby. Na marginesie należy odnotować, że z akt sprawy wynika, iż G. R., której w świetle art. 545 § 1 pkt 1 K.p.c. przysługuje legitymacja do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie W. R. stosownych działań w tym zakresie nie podjęła. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 oraz art. 209 P.p.s.a.