II FPP 1/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka (spr.), Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz, Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi L.B. na przewlekłość postępowania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 302/21 w sprawie ze skargi L.B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 21 kwietnia 2021 r. nr [..] w przedmiocie nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2017 r. oddala skargę na przewlekłość postępowania

L.B. – zwany dalej skarżącym- wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargi na decyzje Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy w sprawie podatku za lata 2014- 2018. Skargi te wniósł prawidłowo za pośrednictwem organu odwoławczego, czyli Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w dniu 22 kwietnia 2021 r. Sprawa dotyczyła stwierdzenia nadpłaty podatku z racji ulgi prorodzinnej za 5 lat wstecz. W skardze wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika i całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący został wezwany o uzupełnienie braków formalnych skargi za 2017 r. poprzez podanie numeru PESEL, podpisanie skargi i podanie wartości przedmiotu zaskarżenia. W aktach skarga na decyzję w sprawie podatku za 2017 r. znajduje się na k. 32 i opatrzona jest datą 7 czerwca 2021 r. Tym samym skutecznie wniesiono skargę dopiero po prawie 2 miesiącach od pierwszej próby. Skarżący przesłał do WSA w Bydgoszczy pismo, prosząc o doprecyzowanie ile postępowań toczy się z jego wniosku (k. 40) W związku ze złożonym w skardze wnioskiem o przyznanie prawa pomocy część akt została wyłączona i zostały założone nowe akta dotyczące przyznania prawa pomocy. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, jakie ma długi, zaznaczył, że nieustannie pożycza pieniądze od znajomych, jest niezdolny do pracy ("złamanie i skręcenie nogi"). Zarządzeniem z dnia 26 sierpnia 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wezwał skarżącego o wypełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy na formularzu. Przesyłkę z wezwaniem skarżący odebrał w dniu 11 września 2021 r. (k.6). W dniu 17 października 2021 r. skarżący przesłał pismo do prezesa WSA w Bydgoszczy, prosząc o objęcie nadzorem postępowań w jego sprawach. Wskazał, że nigdy nie widział "tak absurdalnych wezwań w kwestii przyznania pomocy prawnej z urzędu". Podniósł, że nie zna sygnatur spraw i uważa, że ma do czynienia z przewlekłością postępowania. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2021 r. I SPP/Bd 139/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zwolnił skarżącego z kosztów sądowych i ustanowił dla niego adwokata. Odpis postanowienia został skarżącemu wysłany pocztą. WSA w Bydgoszczy złożyło reklamację u operatora pocztowego bowiem do sądu nie dotarło zwrotne potwierdzenie odbioru. Duplikat sądowi został dostarczony (k. 18). Zarządzeniem z dnia 30 listopada 2021 r. Przewodniczący Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy stwierdził prawomocność postanowienia w zakresie prawa pomocy z dnia 3 listopada 2021 r. od dnia 18 listopada 2021 r. Zarządził odpis prawomocnego postanowienia doręczyć Dziekanowi ORA w B. W dniu 15 grudnia 2021 r. ORA w B. zawiadomiła listownie o wyborze pełnomocnika z urzędu dla skarżącego w osobie adwokata i stosowną informację przesłała do WSA w Bydgoszczy – k. 62. Z notatki urzędowej z dnia 5 stycznia 2022 r. (k. 66) wynika, że wyznaczono nowemu pełnomocnikowi z urzędu termin 10 dni do wypowiedzenia się w sprawie skargi skarżącego i złożenie ewentualnych nowych wniosków procesowych. W dniu 12 stycznia 2022 r. skarżący osobiście w siedzibie WSA w Bydgoszczy złożył skargę o naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki. Wskazał w niej, że działając na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki - Dz. U. 2018, poz. 75 –dalej: ustawa) składa skargę i wnosi o stwierdzenie, że w postępowaniu o zwrot nadpłaconego podatku, toczącym się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym nastąpiło naruszenie prawa skarżącego do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Żądał stwierdzenia przewlekłości postępowania w sprawie, której skarga dotyczy, a ponadto, na podstawie art. 6 ust. 3 w zw. z art. 12 ust. 4 ustawy - wydania sądowi rozpoznającemu sprawę zalecenia podjęcia w wyznaczonym terminie odpowiednich czynności, tj. przyspieszenie rozpoznania sprawy oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kwoty 20.000 złotych (słownie: dwadzieścia tysięcy złotych), a także o przyspieszenie terminu rozprawy oraz zalecenie sądowi zakończenia postępowania w terminie do 30 dni. W uzasadnieniu podniósł, że w sprawie doszło do rażącej przewlekłości, gdyż sąd od miesięcy nie wydał żadnego orzeczenia, nie podjął żadnych czynności, sprawa wpłynęła do sądu wiele miesięcy temu. Skarżący monitował wielokrotnie do sprawy, do Przewodniczącego Wydziału, do Prezesa Sądu o przyspieszenie rozpoznania sprawy. Nikt nie odpowiedział, a sprawa ma dla skarżącego niebagatelne znaczenie bo jest on całkowicie bez pieniędzy, jest zadłużony i czeka na rozpoznanie sprawy. Do skargi załączył zdjęcie jednej strony wyroku sądu powszechnego, który zajmował się zabezpieczeniem kontaktów matki skarżącego ze swoją wnuczką, a córką skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rozpoznając skargę skarżącego na naruszenie jego prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu sądowym toczącym się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że prawo strony skarżącej nie zostało naruszone. Dla stwierdzenia, że w sprawie wystąpiła przewlekłość konieczne jest ustalenie, że wystąpiła zwłoka w postępowaniu sądowym oraz że zwłoka ta jest nieuzasadniona. O nieuzasadnionej zwłoce można mówić wówczas, jeśli postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne do jego zakończenia, uwzględniając ocenę terminowości i prawidłowości czynności sądowych, ale także zachowań stron, a w szczególności strony, która zarzuca przewlekłość postępowania. Przez przewlekłość rozumie się w praktyce brak czynności zmierzających do rozstrzygnięcia sprawy, zachodzące dłużej niż jest to konieczne. Można uznać więc, że do przewlekłości postępowania dochodzi tylko wtedy, gdy zwłoka w czynnościach sądowych jest nadmierna (rażąca) i nie znajduje uzasadnienia w obiektywnych okolicznościach sprawy. Ocena ta nie może być oderwana od obowiązku sądu rozpoznawania wszystkich spraw wniesionych do sądu bez nieuzasadnionej zwłoki, przy zachowaniu zasady rozpoznawania spraw według kolejności ich wpływu oraz uwzględnieniu przepisów nakazujących rozpoznawanie niektórych rodzajów spraw w ustawowo określonych terminach. W niniejszej sprawie nie można zarzucić Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy, że naruszył prawo strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, ponieważ czynności sądowe były podejmowane przez sąd prawidłowo i zasadniczo terminowo. Z akt sprawy wynika, że skarga skarżącego nie mogła zostać rozpoznana zanim nie zostanie zakończone postępowanie w sprawie prawa pomocy. Czynności w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy były podejmowane w odpowiedzi na działania skarżącego z uwzględnieniem wpływu wszystkich spraw do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że skarżący podniósł zarzut przewlekłości postępowania już na etapie wezwania go o dostarczenie dokumentów obrazujących jego sytuację finansową w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy. Wskazał bowiem, że "wezwanie sądu o dostarczenie dodatkowych dokumentów jest absurdalne i dla skarżącego to jest przewlekłość postępowania". Tu należy wyjaśnić, że prawo pomocy, czyli zwolnienie od poniesienia kosztów sądowych przenosi ich ciężar na ogół podatników, dlatego orzecznictwo jednolicie przyjmuje, że następuje to jedynie w uzasadnionych przypadkach. Jednocześnie wymaga się, aby gołosłowne oświadczenia strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy zostały poparte stosownymi dokumentami, które uprawdopodobnią wersję przedstawioną przez stronę. Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2022 r., poz. 329 – dalej jako "P.p.s.a."), wezwał skarżącego o dostarczenie stosownych dokumentów, kierując się w tym zakresie poglądami wynikającymi z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jak Naczelny Sąd Administracyjny wskazał np. w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2016 r., II OZ 386/16, LEX nr 2065851: "To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w zakresie przez niego wnioskowanym. Należy również wskazać, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć, na wezwanie, dokumenty źródłowe dotyczącej jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego." Poglądy orzecznictwa wzmacniane są poglądami piśmiennictwa (M. Niezgódka-Medek [w:] Dauter Bogusław, Kabat Andrzej, Niezgódka-Medek Małgorzata, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II , publ. Lex/el.2021). Dopiero w sytuacji, gdy sąd uzna, że oświadczenie jest niewystarczające do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych lub stanu rodzinnego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy lub budzi wątpliwości, możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Polega ono na wezwaniu wnioskodawcy do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedstawienia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W porównaniu z regulacją obowiązującą przed Naczelnym Sądem Administracyjnym do końca 2003 r. w sprawach związanych z ubieganiem się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie zawodowego pełnomocnika [...] wyraźnie zawężono zasadę oficjalności w postępowaniu sądu. Nie przewidziano bowiem możliwości zarządzenia stosownego dochodzenia, którego zakres zależał od uznania sądu. Zamiast tego wprowadzono wzywanie stron do uzupełnienia braków formalnych wniosków, a także składania dodatkowych oświadczeń i dokumentów, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W orzecznictwie podkreśla się, że sąd, rozpoznając wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, nie prowadzi postępowania dowodowego, lecz jedynie ocenia oświadczenie strony, uzupełnione ewentualnie w trybie art. 255 P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie – realizując zasadę udzielania pomocy stronom występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika (art. 6 P.p.s.a.) przygotował i przesłał skarżącemu listę dokumentów, które zwykle służą do zobrazowania sfery finansowej strony. To działanie miało na celu ułatwienie działania skarżącemu, który nie miał na tamtym etapie profesjonalnego pełnomocnika i nie miał doświadczenia w zakresie postępowania sądowego. Sąd pierwszej instancji działał prawidłowo. Dopiero po przesądzeniu prawomocnie sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy, wyznaczeniu pełnomocnika i wyznaczeniu mu czasu do zapoznania się ze sprawą, Wojewódzki Sąd Administracyjny mógł rozpoznać skargę w sprawie nadpłaty. Trudno zatem upatrywać znamion przewlekłości postępowania w upływie czasu, który przewidziano na uczynienie zadość wezwaniu Sądu do przedłożenia dokumentacji. Ustalenie zaistnienia przewlekłości postępowania nie jest zależne jedynie od upływu czasu i subiektywnych odczuć skarżącego, a jest wypadkową czynników obiektywnych oraz czasu niezbędnego do podejmowania działań zgodnych z obowiązującymi przepisami przewidującymi prowadzenie określonych procedur. Przewlekłość jest bowiem pojęciem, które oznacza, że jakieś zdarzenia czy stany są nadmiernie rozciągnięte w czasie, rozwleczone i przedłużają się. Jest to, co oczywiste, pojęcie względne, a zatem zawsze musi być odnoszone do konkretnych realiów sprawy i przyjętego trybu postępowania (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 lipca 2013 r., sygn. akt I FPP 12/13 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Jedynie nadmierne odstępstwa od czasu koniecznego do wykonania określonych czynności sądowych, prac i procedur mogą być uznawane za tworzące stan nieuzasadnionej zwłoki, o jakim mowa w ustawie o skardze (vide postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 11 maja 2005 r., sygn. akt II S 26/05). Skoro pojęcie przewlekłości postępowania nie jest zależne wprost od długości toczącego się postępowania, to tym samym nie można dokonywać ocen wyłącznie przez pryzmat czasu, jaki upłynął od momentu wniesienia danego środka prawnego do momentu wydania prawomocnego rozstrzygnięcia. Skoro nie stwierdzono przewlekłego działania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy w sprawie o zwrot nadpłaty, nie może zostać uwzględnione żądanie skarżącego o zasądzenie na jego rzeczy kwoty 20.000 zł. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy - orzekł jak w sentencji.