I SA/Wa 596/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska - Jaroszewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.L. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 2 sierpnia 2017 r., odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi J. L. na postanowienie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania administracyjnego postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy.

J.L. pismem z dnia 6 września 2017 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprzeciw od postanowienie referendarza sądowego z dnia 2 sierpnia 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 596/17, którym odmówiono stronie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przedstawiono następujący stan sprawy: W skardze wniesionej przez J.L. na postanowienie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] lutego 2017 r. w przedmiocie zawieszenia postępowania administracyjnego strona zwróciła się o przyznanie prawa pomocy. J.L. w piśmie z dnia 25 maja 2017 r. wskazał, że znajduje się w złej sytuacji materialnej oraz że w ostatnim czasie podjął pracę, która nie przynosi mu jednak dochodów na oczekiwanym przezeń poziomie. Wyjaśnił, że za pierwszy miesiąc pracy otrzymał wynagrodzenie w wysokości [...] zł. Do pisma załączył kopię decyzji z dnia [...] lutego 2017 r. o przyznaniu zasiłku okresowego z powodu bezrobocia na okres od [...] stycznia 2017 r. do [...] marca 2017 r. We wniosku o prawo pomocy, złożonym na sądowe wezwanie na urzędowym formularzu "PPF", strona wskazała, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wnioskodawca oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku, uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w spółce z o.o., których wysokości nie podał. W rubryce wniosku "zobowiązania i stałe wydatki" wskazał, że rachunki, jakie płaci za media i "życie", nie są na niego adresowane. Referendarza sądowy zarządzeniem z dnia 2 czerwca 2017 r. wezwał stronę do uzupełnienia wniosku poprzez przedstawienie: zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości zarobków skarżącego lub kopii umowy o pracę, wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne - z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji, dokumentów (rachunków, faktur, dowodów wpłaty) potwierdzających poniesienie wydatków na utrzymanie konieczne skarżącego, w szczególności z tytułu opłat eksploatacyjnych mieszkania, innych dokumentów potwierdzających ewentualne zobowiązania finansowe skarżącego, informacji na temat zarejestrowanych na wnioskodawcę pojazdów, kopii postanowienia sądu w przedmiocie nabycia spadku po E.L.. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca wyjaśnił, że: 1) nie otrzymuje z banku wyciągów z rachunku bankowego, 2) nie otrzymał zaświadczenia o wysokości dochodu, gdyż siedziba pracodawcy jest w mieście innym niż miejsce wykonywania pracy, 3) pracę rozpoczął na przełomie lutego i marca 2017 r. i pierwsze wynagrodzenie wyniosło około [...] zł, 4) w związku z nieodrzuceniem spadku stał się właścicielem lokalu, co stwierdził sąd, a czego nie respektują organy gminy, 5) rachunki przedkładał MOPS, który na ich podstawie wydał załączoną do akt sprawy decyzję z dnia [...] marca 2017 r., 6) jest osoba niepełnosprawną, na dowód czego przedstawił kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] marca 2016 r., 7) posiada niezarejestrowany pojazd, będący własnością zmarłej, którego koszty eksploatacji ponosi skarżący, 8) nie posiada postanowienia w sprawie nabycia spadku, 9) środki zgromadzone na rachunku bankowym skarżącego oraz jego matki E. L. zabrał ZUS po śmieci matki skarżącego. Mając powyższe na uwadze referendarz sądowy zauważył, że rozpoznawany wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wnioskodawca nie wykazał, że ustawową przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym spełnia. W ocenie referendarza sądowego, ujawniona przez J.L. w rozpoznawanym wniosku sytuacja materialna nie mogła być pozytywnie zweryfikowana na podstawie materiałów źródłowych. Wnioskodawca nie przedstawił bowiem dokumentów wystarczających do dokonania prawidłowych ustaleń co do bieżącej kondycji finansowej strony oraz analizy struktury i wysokości realizowanych wydatków koniecznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprzeciw jest niezasadny, a zaskarżone nim postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. Wyjaśnienie motywów niniejszego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od wskazania, że w rozpatrywanej sprawie zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a, zgodnie z którego treścią, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., a więc także od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy lub umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach tych wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do treści przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., może zostać ono przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05). Innymi słowy, przyznanie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów postępowania bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie może być brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą. Ponieważ koszty postępowania powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Literalna wykładnia powyższej regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Należy zatem przyjąć, że wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W sytuacji gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy oraz musi odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 28 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1109/14, z dnia 5 września 2014 r., sygn. akt II OZ 874/14). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawca nie udokumentował wystraczającą okoliczności, odnoszących się do jego sytuacji majątkowe, które uzasadniałby przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie przedłożył dokumentów, o które był wzywany przez referendarza sądowego. Przedmiotowych dokumentów nie dołączył także do wniesionego sprzeciwu. W konsekwencji należało uznać, że strona nie przedłożyła wystarczających informacji, by rzetelnie ocenić jej faktyczną kondycję finansową, a co za tym idzie nie wykazała, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego. Na podstawie przedłożonego przez stronę oświadczenia, nie można ustalić, jaka jest struktura i wysokość realizowanych wydatków koniecznych. Wnioskodawca podając skąpe informacje o swojej sytuacji musi liczyć się z tym, że będą one uznane za niewystarczające. Powyższe powoduje, że złożone przez skarżącego oświadczenie o kondycji finansowej też nie można uznać za rzetelne. Podobnie we wniesionym sprzeciwie – strona nie wyjaśniła wystarczająco swojego stanowiska ani nie podała brakujących informacji, o które była wzywana. Sąd zauważa, że postawa strony, która ubogo i wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego na stronie ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Jeszcze raz należy podkreślić, że warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Skoro strona nie przedłożyła stosownych dokumentów, o które była wzywana i w sposób nierzetelny przedstawiła swoją sytuację materialną, to nie było podstaw do ustalenia jej rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz przyznania pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, że J.L. nie wykazał, że jego obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, orzekł jak w sentencji.