I SA/Wa 506/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Sędziowie WSA Bożena Marciniak WSA Anna Wesołowska (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2016 r. sprawy ze skargi K.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie uznania za niezależne pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] października 2015 r. nr [...]

Decyzją z dnia [...] października 2015 r. Prezydent [...] (Prezydent) orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego K. P. (Skarżąca) za okres od 1 grudnia 2014 r. do 8 lutego 2015 r. oraz od 1 sierpnia 2015r r. do 31 sierpnia 2015 r. w wysokości po [...] złotych miesięcznie, łącznie w kwocie [...] złotych oraz orzekł o zwrocie kwoty [...] złotych stanowiącej nienależnie pobrane świadczenie wraz z ustawowymi odsetkami w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Po rozpoznaniu odwołania wniesionego przez Skarżącą oraz jej matkę, A. P., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (SKO) decyzją z dnia [...] października 2015 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję i umorzyło postępowanie odwoławcze z wniosku A. P. Organy obu instancji ustaliły, że decyzją z dnia [...] października 2014 r. przyznano Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. w wysokości po [...] złotych miesięcznie. Organy na podstawie informacji nadesłanych przez Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych z dnia [...] września 2015 r., Dyrektora Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego nr [...] Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych w W. z dnia [...] września 2015 r. oraz sekretarza szkoły X Sp. z o.o. w W. z dnia [...] stycznia 2015 r. ustaliły, że Skarżąca w okresie od 1 grudnia 2014 r. do 28 lutego 2015 r. oraz od 1 sierpnia 2015 r. do 31 sierpnia 2015 r. nie podbierała nauki w szkole. W ocenie organów oznacza to, że w okresie tym nie miała prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a świadczenie pobrane w tym okresie uznać należy za świadczenie nienależne pobrane podlegające zwrotowi. Podstawą prawną rozstrzygnięcia organów był art. 2 pkt 7 lit. a pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 20 ust. 1, art. 23 ust. 1-8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r., poz. 859 ze zm., dalej : "ustawa z dnia 7 września 2007 r.") oraz art. 104 k.p.a. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem Skarżąca wniosła do tutejszego sądu skargę wnosząc o umorzenie należności lub jej rozłożenie na raty z uwagi na trudną sytuację. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje Przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja SKO z dnia [...] stycznia 2016 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta z dnia [...] października 2015 r., na mocy której uznano za nienależnie pobrane świadczenia wypłaconego Skarżącej z funduszu alimentacyjnego oraz orzeczono obowiązek zwrotu tego świadczenia w terminie 14 dni od daty doręczenia decyzji. Przeprowadzona sądowa kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji doprowadziła do stwierdzenia, że zostały one wydane z naruszeniem prawa, które skutkuje wyeliminowaniem ich z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji. . Stosownie do treści art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie obowiązana jest do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia pieniężne uważa się, zgodnie z art. 2 ust. 7 pkt a ustawy, świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Przywołane przepisy ustawy statuują zatem obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych (art. 23 ust. 1), a także zawiera definicję ustawową świadczenia nienależnie pobranego (art. 2 ust. 7). Poza sporem było w niniejszej sprawie, że decyzją z dnia [...] października 2014 r. przyznano Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego jako osobie uprawnionej do alimentów, która ukończyła 18 lat ale kontynuowała naukę. Zaskarżoną zaś w niniejszej sprawie decyzją uznano, że świadczenie wynikające za powyższej decyzji zostało przez Skarżącą nienależnie pobrane za okresy w których nie kontynuowała nauki i nałożono na nią obowiązek zwrotu tego świadczenia. Jak podnosi się w orzecznictwie sadowoadministracyjnym, warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie ustalenie (przesądzenie), że było to świadczenie pobrane nienależnie. Ponadto obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały. Obowiązek zwrotu jest więc determinowany uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu. Jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 2 października 2013 r. w sprawach o sygn. akt I OSK 2998/12 i sygn. akt I OSK 2297/12 (orzeczenia dostępne w Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl) ; "przepis art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych umożliwia organom administracji wydawanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych pod warunkami określonymi w tym przepisie. Oznacza to, że tylko w wypadku wypełnienia wszystkich przesłanek w nim określonych organ administracji może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Przepis ten zawiera również definicję ustawową pojęcia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego (...). Powyższe oznacza, że aby można było nakazywać zwrot określonych świadczeń, to najpierw należy przesądzić, że były to świadczenia pobrane nienależnie. Dopiero po uprawomocnieniu się decyzji uznającej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane jest możliwe orzekanie w przedmiocie jego zwrotu przez osobę, która je pobrała. Przy czym podkreślić należy, że inny jest zakres obu tych postępowań. W postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń należy zbadać, czy zachodzą przesłanki określone w art. 30 ust. 1 pkt 1- 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, natomiast w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranych świadczeń bada się między innymi przesłanki z art. 30 ust. 3 i 5 (kwestie terminów). Tym samym stwierdzić należy, że zakres pojęciowy decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie, a decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia nie jest tożsamy i o czym innym rozstrzygają takie decyzje". Jak zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 18 września 2014 r. (sygn. akt. III SA/Gd 253/14), przywołany pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego został co prawda wyrażony na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1456). Jednak z uwagi na istotne podobieństwo regulacji prawnych dotyczących uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz obowiązku zwrotu takiego świadczenia, istniejących na gruncie ustawy z dnia 7 września 2007 r., stanowisko to należy w pełni podzielić również w odniesieniu do sprawy, w których podstawę rozstrzygnięcia organów stanowi ta ostatnia ustawa. Wskazać w tym miejscu należy, że w postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego badaniu organu podlegają przesłanki określone w art. 2 pkt 7 lit. a) – e) ustawy, natomiast w postępowaniu o zwrot tych świadczeń bada się przesłanki określone w art. 23 ustawy. Oznacza to, że również w świetle przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. inny jest zakres obu postępowań. Tym samym stwierdzić należy, że zakres pojęciowy decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie, a decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia nie jest tożsamy i o czym innym rozstrzygają takie decyzje. Jak wskazał w przywołanym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku (a sąd rozpoznający sprawę pogląd powyższy w pełni podziela i przyjmuje za własny) powyższe oznacza, że aby można było nakazywać zwrot określonych świadczeń, to najpierw należy przesądzić, że były to świadczenia pobrane nienależnie. Innymi słowy mówiąc dopiero z chwilą, z którą decyzja uznająca świadczenie pieniężne za nienależnie pobrane stała się ostateczna, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot - czyli dopiero wtedy dopuszczalne jest orzekanie w przedmiocie jego zwrotu. Z taką zaś sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Organy bowiem nie poczyniły takiego ustalenia - nie przesądziły o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane (brak ostatecznego rozstrzygnięcia w tym zakresie). Takiego waloru nie ma również zaskarżona decyzja skoro nie kwestionuje ona rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, które dotyczy zwrotu świadczenia, co do którego nie ma decyzji, że zostało nienależnie pobrane. Zdaniem Sądu orzekającego, decyzja ustalająca, że świadczenie zostało nienależnie pobrane powinna określać, nie tylko że pobrane świadczenie jest nienależne ale również zawierać odrębnie określoną kwotę nienależnie pobranego świadczenia. Pozwala to bowiem podmiotowi zobowiązanemu na prawidłową obronę swoich praw. Strona musi wiedzieć nie tylko czy i dlaczego pobrane świadczenie jest nienależne ale również jaka jest wysokość ciążącego na niej obowiązku. W świetle poczynionych rozważań niedopuszczalne jest przesądzanie o nienależnie pobranym świadczeniu w decyzji nakazującej jego zwrot. W tym kontekście za nieuzasadnione uznać należy również zawarcie w decyzji rozstrzygnięcia, że określona nią kwota podlega zwrotowi w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia, co oznacza nadanie takiej decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności, którego zastosowania organ pierwszej instancji w ogóle nie uzasadnił. Rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany będzie uwzględnić zaprezentowaną wyżej ocenę prawną. Sąd wskazuje w tym miejscu, że podnoszone przez Skarżącą argumenty dotyczące ewentualnego rozłożenia na raty czy umorzenia należności nie mogły być wzięte pod uwagę na tym etapie postępowania. Argumentacja ta odnosi się bowiem dopiero do decyzji wydawanej na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. która to decyzja może być wydana dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oraz kwoty tego świadczenia i złożeniu przez tę osobę wniosku o zastosowanie jednej z ulg przewidzianych w cytowanym przepisie. Z tych względów uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo materialne to jest art. 2 ust. 7 pkt 1 w związku z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r., Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku uchylając zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.