I SA/Wa 378/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędziowie WSA Dariusz Chaciński WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Protokolant referent Marcin Sieradzki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2018 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta W. z dnia [...] października 2017 r. nr [...]

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako SKO/organ) decyzją [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. działając na podstawie art. 127 § 2 w zw. z art. 17 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2017 r., poz. 1257 t.j. – dalej jako kpa) oraz art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1659 ze zm.) i art. 138 § 1 pkt. 1 kpa - utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia [...] października 2017 r. nr [...] odmawiającą M. S. (dalej jako skarżący) umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymanych przez jego uprawnione do alimentacji dzieci F. S. i M. S. w łącznej wysokości [...] zł ([...] zł należność główna i [...] zł ustawowe odsetki za opóźnienie). W uzasadnieniu organ wskazał, iż warunki oraz zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych podlegają regulacji zawartej w ustawie z dnia z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 489 – dalej jako ustawa). Wyjaśnił, że w myśl art. 30 ust. 1 ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: I) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Na wniosek dłużnika alimentacyjnego organ właściwy wierzyciela może też w drodze decyzji umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. (art. 30 ust. 2 ustawy). SKO podało, iż z uwagi na brak przesłanek do zastosowania art. 30 ust. 1 ustawy w szczególności z uwagi na całkowitą bezskuteczność egzekucji wyłączona jest możliwość uwzględnienia wniosku skarżącego na podstawie tego przepisu. Zwróciło jednak uwagę, że ewentualne uwzględnienie wniosku jest możliwe w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy - o ile przemawia za tym sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. W tym zakresie SKO podało jednak, iż nie jest związane żadną normą a jedynie "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń - a zatem, że ewentualne orzeczenie w tym zakresie ma uznaniowy charakter. Organ podkreślił, że instytucja umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności gdyż system zabezpieczenia społecznego nie ma na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Wg SKO umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego przy czym taki stan powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. W tym zakresie organ ustalił, że skarżący M. S. ([...] lat) prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie ma stałej pracy ani dochodu, a na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2016 r. legitymował się orzeczeniem o [...] niezdolności do pracy do dnia [...] grudnia 2017 r. jednak wobec braku danych co do kolejnego orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy organ przyjął, że skarżący od stycznia 2018r. będzie miał możliwość podjęcia zajęcia zarobkowego. Dalej organ przyjął, że okoliczność iż skarżący leczy się z powodu dolegliwości zdrowotnych, nie uprawnia do uznania, że ich charakter i rozmiar całkowicie wykluczają go z możliwości podjęcia pracy odpowiadającej jego możliwościom fizycznym i psychicznym, a zatem jakkolwiek jego sytuacja jest trudna, to nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności alimentacyjnych gdyż za szczególne okoliczności nie może być uznany status bezrobotnego oraz problemy zdrowotne. W skardze skierowanej do tut. Sądu skarżący wniósł o uchylenie decyzji [...] SKO z dnia [...].01.2018 r. w całości i o umorzenie jego zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. Zarzucił, że do wniosku dołączył orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy w okresie od [...].05.2015 r. do [...].12.2017 r., kartę informacyjną z pobytu w szpitalu i decyzję o przyznaniu z pomocy społecznej zasiłku w wysokości [...] zł oraz że jego prośba o umorzenie długów była spowodowana czynnikami od niego niezależnymi tj. znacznym pogorszeniem stanu zdrowia i brakiem dochodów zarówno z pracy jak i możliwych dochodów z wynajmu domu. Zarzucił też wewnętrzną sprzeczność w decyzjach organów państwa a także że nie wnosił o zwolnienie go z obowiązku alimentacyjnego od 2018 roku ani o umorzenie kwot z funduszu alimentacyjnego od tego dnia - lecz jedynie za okres, w którym nie mógł pracować i nie mógł mieć dochodów pozwalających na wywiązanie się z regulowania alimentów w pełnej wysokości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Sąd zważył co następuje: Skarga ma uzasadnione podstawy. Stan prawny sprawy nie budzi wątpliwości. Art. 30 ust. 2 ustawy odnosi się do sytuacji szczególnych i wyjątkowych, a zatem ani nie notoryjnych ani nie powtarzalnych w życiu osoby zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych. Słusznie skarżący podnosi, iż za szczególną i wyjątkową należy uznać sytuację, w której stan zdrowia zobowiązanego dłużnika uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej a przy tym jego ograniczone z tego powodu dochody są dodatkowo obciążone wydatkami na leczenie. Skoro, jak organ sam twierdzi, "umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego a przy tym taki stan powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu" to w okolicznościach kontrolowanej sprawy mamy do czynienia właśnie z taką sytuacją. Nie sposób bowiem pominąć, że skarżący złożył wniosek o umorzenie należności alimentacyjnych za okres, w którym nie tyle pozostawał bez pracy (czyli był bezrobotny) lecz za okres, w którym organ państwowy wystawił mu wiążące orzeczenie, iż nie jest zdolny do pracy w ogóle. Jego brak możliwości zarobkowych nie wynikał z bierności, popytu i podaży na rynku pracy czy osobistych preferencji - lecz z obiektywnie zaistniałej, całkowicie niezależnej od skarżącego sytuacji, w której nie mógł podjąć nie tyle określonej pracy ale jakiejkolwiek pracy w ogóle. Orzeczenie lekarza ZUS w tym zakresie potwierdzające całkowity brak możliwości zarobkowania należało zatem uznać za sytuację szczególną w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy, zwłaszcza że w dacie złożenia tego wniosku skarżący objęty był tymże orzeczeniem ZUS. W kontrolowanej sprawie dodatkową okolicznością potwierdzającą szczególną sytuację życiową i finansową skarżącego jest przyznanie mu przez państwo świadczeń z pomocy społecznej tj. zasiłku stałego. W ocenie Sądu okoliczność ta ewidentnie potwierdza jego szczególną sytuację w badanym okresie. Brak możliwości jakiegokolwiek zarobkowana nie jest bowiem tożsamy z brakiem możliwości osiągania dochodów, np. ze zgromadzonego już wcześniej majątku, np. z akcji czy innych nieruchomości. Skoro jednak niezależny organ państwowy przyznał skarżącemu zasiłek stały w ustawowej wysokości, warunkowany obiektywnie stwierdzonym brakiem jakichkolwiek dochodów, to organ orzekający o umorzeniu świadczeń alimentacyjnych winien okoliczność tę uwzględnić jako uwypuklającą nadzwyczajność zaistniałej sytuacji życiowej. W tym kontekście nie można przyjąć bezwarunkowo, jak uczyniło to SKO, że sam fakt upływu określonego w dacie orzekania przez organ II instancji ([...] stycznia 2018r.) terminu orzeczenia o całkowitej niemożliwości podejmowania jakiejkolwiek pracy zarobkowej ([...] grudnia 2017r.) jest wystraczający do uznania, iż odtąd skarżący z dnia na dzień będzie mógł ponosić we własnym zakresie niezbędne koszty swojego utrzymania, koszty bieżących alimentów na dzieci oraz koszty wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego o umorzenie których, jako zadłużenia powstałego bez jego winy, wnosi. W tym zakresie ani organ I instancji ani organ II instancji nie przeprowadziły żadnego postępowania wyjaśniającego. Orzekające w sprawie organy nie dokonały jakiejkolwiek symulacji comiesięcznych wydatków skarżącego w kontekście jego sytuacji rodzinnej i zdrowotnej a oparły się jedynie na stwierdzeniu, iż decyzja w przedmiotowym zakresie ma charakter uznaniowy oraz że od tej pory skarżący będzie mógł podjąć pracę. Rację ma przy tym skarżący, iż niedopuszczalne jest uzasadnienie kolegium wskazujące na niezasadność umorzenia obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego brakiem możliwości wyegzekwowania ich przez państwo do czasu gdy nie podejmie pracy (a zatem że odmowa umorzenia obowiązku ich zwrotu nie wpłynie na pogorszenie jego sytuacji życiowej). Argumentacja tego typu wypacza bowiem zasadę zaufania obywateli do organów państwa a także zasadę praworządności. W rezultacie kontroli zaskarżonej decyzji Sąd przyjął, że organy obu instancji naruszyły art. 7, 8, i art. 77 kpa w ten sposób, że przy ocenie zaistnienia przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy nie uwzględniły dokumentów złożonych do akt sprawy i zaniechały przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w określonym wyżej przez Sąd zakresie – w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Skutkowało to uchyleniem decyzji SKO oraz decyzji organu I instancji w trybie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ppsa w zw. z art. 135 ppsa. Ponownie rozpoznając sprawę, w ramach badania przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy, organy uwzględnią zaistniały w sprawie stan faktyczny – udokumentowany decyzjami ZUS i Prezydenta W. z [...]-08-2017r. o przyznaniu skarżącemu zasiłku stałego oraz ustalą czy aktualna sytuacja życiowa, rodzinna i zarobkowa zobowiązanego pozwala mu na zaspokojenie bieżących potrzeb i obowiązków alimentacyjnych w powiazaniu z zaspokojeniem wobec państwa wypłaconych już uprzednio świadczeń alimentacyjnych za okres kiedy nie był obiektywnie zdolny do podjęcia pracy zarobkowej (co potwierdziły dwa niezależne od siebie organy państwa w formie wiążących decyzji administracyjnych).