I SA/Wa 275/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, sędzia WSA Elżbieta Lenart, sędzia WSA Monika Sawa (spr.), , po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 7 grudnia 2022 r. nr KO C/6496/Sr/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Decyzją z 7 grudnia 2022 r nr KO C6496/Sr/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (SKO/organ) po rozpatrzeniu odwołania A. H. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m. st. Warszawy Nr 002445/SP/l 0/2022 z dnia 6 października 2022 r. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną. Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją Nr 002445/SP/l0/2022 z dnia 6 października 2022 r. Prezydent m. st. Warszawy odmówił A. H. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad matką – P. H. P. H. legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] czerwca 2022 r., w którym zaliczono ją do znacznego stopnia niepełnosprawności i w którym wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...] kwietnia 2022 r. Zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych P. H. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, a data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji: istniała w dniu [...] marca 2020 r. Dalej stwierdzono, że A. H. nigdzie nie pracuje i nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy. A. H. był czynny zawodowo w latach 1975 – 2003, a w latach 2004-2010 pobierał rentę z ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W okresie od października 2010 r. do marca 2020 r., A. H. nie pracował. Organ pierwszej instancji stwierdził więc, że A. H. nie zrezygnował z pracy w celu opieki nad matką. A. H. nie zamieszkuje razem z matką. P. H. nie widzi, jednakże w mieszkaniu porusza się samodzielnie, syn robi zakupy, przygotowuje posiłki, sprząta, ustala terminy badań, towarzyszy w drodze na wizyty lekarskie. Wskazano także, że trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji pani P. H. istniała w dniu [...] marca 2020 r., zatem kiedy ukończyła 85-ty rok życia. W decyzji przywołano przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym art. 17 ust. 1 b, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ pierwszej instancji stwierdził, że niezależnie od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13), przepis art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nadal obowiązuje. A. H. nie zgodził się z powyższą decyzją i złożył odwołanie, w którym zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13), uznającym art. 17 ust. 1b ustawy oświadczenia rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. SKO po rozpoznaniu odwołania wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, LEK 1523271) stwierdził: "(...) 2. Art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji." Odnośnie powołanego w wyroku TK art. 190 Konstytucji RP wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 sierpnia 2021 r. (III OSK3567/21, LEK nr 3228994), stwierdzając, że "Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Nie można tym samym zaakceptować stanowiska, iż wyrok zakresowy nie ma zastosowania w sprawie i jest skierowany wyłącznie do ustawodawcy (obligując go do zmiany zakwestionowanego przepisu ustawy), gdyż przywołany przepis Konstytucji nie różnicuje mocy prawnej i skutków wywoływanych przez wszystkie rodzaje wyroków Trybunału (..). Oznacza to też, zdaniem organu, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność, zatem nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Konsekwencją powyższego jest niedopuszczalność wydania po tej dacie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę część art. 17 ust 1 b ustawy, która uznana została za niezgodną z Konstytucją RP. Organ wskazał następnie, że zgodnie z art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom opiekującym się jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z zacytowanego przepisu wynika, że pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a opieką nad osobą nie pełnosprawną winien istnieć związek przyczynowo -skutkowy. Organ podniósł, że A. H. nie jest zatrudniony od 2010 roku, a niepodejmowanie zatrudnienia nie ma związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Opieka, która może stanowić podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to opieka sprawowana w sposób ciągły i która uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia bez szkody dla zdrowia matki. Organ wskazał, że A. H. wykonuje przy matce i w jej domu czynności codzienne, jak przy każdym prowadzeniu gospodarstwa domowego, nie są to jednak czynności wymagające stałej obecności przy matce i nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia. Potwierdza to również, zdaniem organu, odrębne zamieszkiwanie, przy czym A. H. oświadczył w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przed wydaniem decyzji, że "stan zdrowia matki na ten moment pozwala jej na samodzielne zamieszkiwanie." Biorąc pod uwagę powyższe, organ uznał, że po stronie pana A. H. nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A. H. (skarżący), zaskarżając ją w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 6 października 2022 r oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Wniósł także o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga nie ma uzasadnionych podstaw. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który stanowił materialnoprawną podstawę decyzji organów obu instancji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazane w pkt 1-3), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak zatem z powyższego wynika, do przyznania osobom wymienionym we wskazanych przepisach świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. Pierwsza z nich dotyczy sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Druga z kolei dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania takiej opieki. Jak wynika z akt administracyjnych niniejszej sprawy i co stanowi okoliczność niesporną, skarżący jest synem osoby wymagającej opieki, czyli jest osobą spokrewnioną z tą osobą w pierwszym stopniu. W tej sytuacji skarżący niewątpliwie należy do kręgu osób określonych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Matka skarżącego, urodzona [...] października 1935 r., orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] czerwca 2022 r., została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na czas określony do 10 czerwca 2024 r., przy czym nie ustalono od kiedy istnieje niepełnosprawność. Ustalono natomiast, że stopień niepełnosprawności istnieje od [...] kwietnia 2022 r. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zawiera przy tym wskazanie konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z akt sprawy wynika, że skarżący był czynny zawodowo w latach 1975 – 2003, wykonując głównie pracę kierowcy, a następnie w okresie od 2004 do 2010 miał ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Po tym okresie nie podejmował już zatrudnienia. Zgodnie natomiast z treścią powołanych na wstępie przepisów dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia czy z poszukiwania pracy a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką, którego skarżący nie wskazał ani we wniosku ani w skardze. Zwrócić należy bowiem uwagę, że opieka świadczona osobie o znacznym stopniu niepełnosprawności, niezdolnej do samodzielnej egzystencji oznacza całkowitą zależność tej osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, jak również konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza współdziałanie w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Z akt sprawy nie wynika aby niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącego było spowodowane właśnie koniecznością objęcia niepełnosprawnego członka rodziny wymaganą opieką. W ocenie Sądu skarżący nie udokumentował, że rezygnacja z pracy zarobkowej, brak podejmowania zatrudnienia, spowodowane było koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zważyć bowiem należy, że osoba dotknięta niepełnosprawnością nie jest zdolna do pracy i wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych takich jak czynności samoobsługowych - higiena, poruszanie się, prowadzenie gospodarstwa domowego, komunikacja i funkcjonowanie w społeczeństwie. Z akt sprawy nie wynika aby taką opiekę nad niepełnosprawną matką sprawował skarżący. Jak wynika z materiału dowodowego matka skarżącego mieszka sama i zdaniem skarżącego stan jej zdrowia pozwala na samodzielne zamieszkiwanie. P. H. jest osobą niewidzącą (praktycznie nie widzi i nie jest w stanie samodzielnie czytać). W mieszkaniu jednak porusza się samodzielnie po wyznaczonych szlakach. Jest również w stanie samodzielnie się umyć Potrzebuje towarzystwa przy wyjściu na zewnątrz. Opieka skarżącego jest doraźna i polega głównie na robieniu zakupów, przygotowaniu posiłków, sprzątaniu. Skarżący ustala także terminy badań i wizyt lekarskich oraz towarzyszy matce w drodze na te wizyty. Nie jest to zatem, jak słusznie uznały organy, zakres czynności, który uniemożliwiałby podjęcie pracy zawodowej lecz są to czynności życia codziennego wykonywane także przez osoby czynne zawodowo. Reasumując, z akt sprawy nie wynika, że niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącego jest spowodowane koniecznością objęcia niepełnosprawnego członka rodziny wymaganą opieką. W ocenie Sądu organy zasadnie uznały, że skarżący nie wykazał, że rezygnacja z zatrudnienia, spowodowana była koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a w szczególności, że opieka ta stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną opieką nie jest ani bezpośredni ani ścisły. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.