I SA/Wa 2251/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Bożena Marciniak sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz asesor WSA Mateusz Rogala (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca 2023 r. sprawy ze skarg W.K. i W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 11 lipca 2022 r. nr KOC/1522/Fa/21 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia 11 lipca 2022 r. nr KOC/1522/Fa/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, działając m.in. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 27 czerwca 2019 r. nr UD-Vll-WSZ/0002624/ZZ_FA/06/2019 uznającą że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone dla osób uprawnionych - [...], przyznane na mocy decyzji z dnia 12 września 2015 r. nr UD-VlI-WSZ/000822/FA/09/2015, wypłacone w październiku 2015 r. w wysokości 651,49 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, i zobowiązującą [...] do zwrotu kwoty 651,49 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że po rozpatrzeniu odwołania [...] – przedstawicielki ustawowej małoletnich [...] od ww. decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 27 czerwca 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało ją w mocy decyzją z dnia 25 września 2019 r. To rozstrzygnięcie organu odwoławczego zostało uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 września 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 2526/19. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że w tej sprawie jest niesporne, iż komornik wypłacił uprawnionym kwotę 651,49 zł w dniu 2 października 2015 r. W ocenie WSA w Warszawie, organ ustalając, że świadczenie jest nienależnie pobrane, nie ustalił jednak w sposób nie budzący wątpliwości, czy na datę wypłaty ww. kwoty istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego. W takiej sytuacji uprawniona byłaby teza o istnieniu nienależnie pobranego świadczenia. Organ nie ocenił wskazywanych przez uprawnione: zaświadczenia komornika sądowego z dnia 5 grudnia 2016 r. i pisma informacyjnego z dnia 21 grudnia 2018 r., a jak twierdzą uprawnione w dacie przekazania ww. kwoty nie istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, zaś świadczenie alimentacyjne należne w październiku 2015 r. zostało wypłacone dopiero 19 października 2015 r., co oznacza (o ile nie było wcześniejszych zaległości wobec funduszu), brak podstaw do uznania, że świadczenie było nienależnie pobrane. Sąd nakazał zatem organowi odwoławczemu uzupełnienie postępowania dowodowego w tym zakresie, w szczególności dokonanie oceny całokształtu uzyskanych dowodów, w tym dowodów wskazanych przez skarżące w odwołaniu (tj. zaświadczenia komornika z dnia 5 grudnia 2016 r. i pisma informacyjnego z dnia 20 grudnia 2018 r.), a ponadto zwrócenie się do komornika o informację, czy na datę 2 października 2015 r. istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości. W dalszej części uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wykonując wytyczne zawarte w powołanym wyroku wystąpił do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy [...] z prośbą o wyjaśnienie, czy na dzień 2 października 2015 r. istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. W piśmie z dnia 22 kwietnia 2021 r. komornik wyjaśnił, że w sprawie dotyczącej postępowania przeciwko dłużnikowi [...] na dzień 2 października 2015 r. na rzecz funduszu alimentacyjnego zaległość wynosiła 1000,00 zł. Następnie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wystąpiło do komornika z prośbą o wyjaśnienie, czy na dzień 3 października 2015 r. istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. Organ wyjaśnił, że z zaświadczenia z dnia 20 grudnia 2018 r. wynika, że zaległość, jaka istniała w dniu 2 października 2015 r. została w tej dacie przekazana w kwocie 1000 zł na fundusz alimentacyjny. W okresie od 28 października 2015 r. do 21 stycznia 2016 r. nie były zaś dokonywane żadne wpłaty na fundusz alimentacyjny. W piśmie z dnia 23 czerwca 2021 r. komornik podał, że w dniu przelewu środków na rzecz wierzyciela tj. w dniu 3 października 2015 r., z racji braku decyzji wpisanej do sprawy, zadłużenie na rzecz funduszu alimentacyjnego wynosiło 0,00 zł. Organ egzekucyjny powziął wiedzę o zaległości za miesiąc październik 2015 r. w wysokości 1000,00 zł w dniu 18 grudnia 2015 r., kiedy otrzymał decyzję nr 000822/FA/09/15 przyznającą świadczenie z datą wsteczną na nowy okres od października 2015 r. do września 2016 r. Środki przekazane funduszowi alimentacyjnemu w dniu 2 października 2015 r. w kwocie 1000,00 zł były natomiast zaległością za miesiąc wrzesień 2015 r. W związku z powyższym organ uznał, że z analizy zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż w dniu 2 października 2015 r. istniała zaległość na rzecz funduszu alimentacyjnego i została w tej dacie przekazana na fundusz. Wierzyciel uzyskał w dniu 2 października 2015 r. kwotę 651,49 zł. Okoliczności te potwierdza zaświadczenie z dnia 20 grudnia 2018 r., zaświadczenie z dnia 5 grudnia 2016 r. oraz pisma z dnia 22 kwietnia 2021 r. i z dnia 23 czerwca 2021 r. Organ uznał więc, że w dacie wypłaty uprawnionym kwoty 651,49 zł, tj. w dniu 2 października 2015 r., istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, a na taki fakt wskazał komornik w piśmie z dnia 22 kwietnia 2021 r. Pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie ściągnięte przez komornika alimenty - osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą należy zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia wierzycieli przez dłużnika alimentacyjnego, określonej w art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2022 r., poz. 1205). Organ stwierdził, że jest to okoliczność obiektywna, której zaistnienie, musi prowadzić do uznania, że wypłacone w takich uwarunkowaniach świadczenia są nienależnie pobrane, a tym samym, stosownie do art. 23 ust. 1 i ust. 1a tej ustawy podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. [...] wniosły na powyższą decyzję skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając decyzję w całości. Skarżące zarzuciły organowi naruszenie: 1. przepisów prawa procesowego, tj. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. przez nieuchylenie decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 27 czerwca 2019 r. i nieumorzenie postępowania, w sytuacji gdy chwili wypłaty skarżącym przez komornika alimentów w kwocie 651,49 zł w dniu 2 października 2015 r. nie istniała zaległość z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bowiem zaległość za wrzesień 2015 r. w kwocie 1.000,00 zł została spłacona w dniu 2 października 2015 r., a zaległość za październik 2015 r. powstała dopiero w dniu 19 października 2015 r., tj. w dniu, w którym doszło do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego za październik 2015 r.; 2. przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. przez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tj. zaświadczenia komornika z dnia 5 grudnia 2016 r. (sygn. akt Kmp 21/14), pisma informacyjnego komornika z dnia 20 grudnia 2018 r. (sygn. akt Kmp 21/14), zestawienia wypłat z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 stycznia 2014 r. do dnia 31 stycznia 2019 r., pisma komornika z dnia 22 kwietnia 2021 r., pisma komornika z dnia 23 czerwca 2021 r., z których wynika, że postępowanie egzekucyjne świadczeń alimentacyjnych należnych skarżącym prowadził Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy [...] w Warszawie; to komornik rozdysponowywał wyegzekwowanymi od dłużnika alimentami; w dniu 29 września 2015 r. komornik wyegzekwował od dłużnika kwotę w wysokości 1.788,61 zł; w dniu 2 października 2015 r. komornik dokonał wpłaty na rzecz funduszu alimentacyjnego w wysokości 1.000,00 zł, czym całkowicie spłacił zaległość na rzecz funduszu; w dniu 2 października 2015 r. komornik przekazał skarżącym kwotę w wysokości 651,49 zł tytułem należnych alimentów; świadczenie z funduszu alimentacyjnego za październik 2015 r. przyznane decyzją Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 12 września 2015 r. zostało wypłacone małoletnim [...] dopiero w dniu 19 października 2015 r., a więc 17 dni po tym jak komornik przekazał alimenty w kwocie 651,49 zł; w chwili przekazania przez komornika uprawnionym alimentów w kwocie 651,49 zł nie istniała zaległość wobec organu; na dzień 5 grudnia 2016 r. komornik zaspokoił w pełnej wysokości należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacone małoletnim - [...] w okresie od dnia 1 października 2015 r. do dnia 30 września 2016 r.; w chwili obecnej brak jest zaległości wobec organu z tytułu wypłacenia małoletnim świadczenia z funduszu alimentacyjnego za październik 2015 r., co skutkowało błędnym przyjęciem, że dniu 2 października 2015 r. skarżące otrzymały alimenty od komornika w kwocie 651,49 zł poza kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a w konsekwencji zobowiązaniem do zwrotu kwoty w wysokości 651,49 zł tytułem świadczenia nienależnie pobranego, w sytuacji gdy w chwili wypłaty tej kwoty nie istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, bowiem zaległość na rzecz funduszu w kwocie 1.000,00 zł za wrzesień 2015 r. została spłacona w dniu 2 października 2015 r., a świadczenie za październik 2015 r. zostało wypłacone dopiero w dniu 19 października 2015 r., a więc 17 dni po otrzymaniu przez małoletnie alimentów od komornika; co skutkowało naruszeniem 3. przepisów prawa materialnego art. 27 ust. 9 w zw. z art. 28 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez jego błędne zastosowanie w stanie faktycznym sprawy, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że skarżące nienależnie pobrały z funduszu alimentacyjnego kwotę 651,49 zł, co z kolei skutkowało nałożeniem obowiązku zwrotu tej kwoty. W oparciu o tak postawione zarzuty skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o uchylenie decyzji I instancji i umorzenie postępowania, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skarg skarżące szczegółowo rozwinęły podnoszone zarzuty. W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie. Postanowieniem z dnia 21 listopada 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy ze skargi [...] oraz ze skargi [...] i postanowił prowadzić je pod sygn. akt I SA/Wa 2251/22. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargi zasługują na uwzględnienie. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei w myśl art. 2 pkt 7 lit. d) tej ustawy, nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W rozpoznawanej sprawie organ utrzymał w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy stwierdzającą, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz skarżących za październik 2015 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązującą do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Jako przyczynę uznania świadczenia za nienależnie pobrane organ wskazał otrzymanie przez osoby uprawnione alimentów niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy. Wydanie przez organ rozstrzygnięcia w tym zakresie wymagało zatem prawidłowego ustalenia, czy istotnie doszło do pobrania alimentów niezgodnie z ustaloną w tym przepisie kolejnością. Jak stanowi art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, a dopiero w dalszej kolejności należności wierzyciela alimentacyjnego. Z przytoczonego przepisu wynika zatem, że organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zanim zaspokoi wierzyciela alimentacyjnego z kwoty uzyskanej z egzekucji jest zobowiązany całkowicie zaspokoić należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Należy podkreślić, że w niniejszej sprawie organ był związany, na podstawie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 15 września 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 2526/19, który uchylał wydaną uprzednio w tej sprawie decyzję organu odwoławczego. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd nakazał organowi zwrócenie się do komornika o informację, czy na datę 2 października 2015 r. istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego a jeżeli tak, to w jakiej wysokości. Sąd wyjaśnił, że organ nie ustalił w sposób nie budzący wątpliwości, czy na dzień 2 października 2015 r. istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego. Zdaniem Sądu, tylko w takiej sytuacji uprawniona byłaby teza o istnieniu nienależnie pobranego świadczenia. Sąd podkreślił, że jeżeli w tym dniu nie istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, bowiem świadczenie alimentacyjne należne w październiku 2015 r. zostało wypłacone dopiero 19 października 2015 r., to oznacza (o ile nie było wcześniejszych zaległości wobec funduszu), że brak jest podstaw do uznania, że świadczenie było nienależnie pobrane. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że wypełnił wytyczne sądu wyrażone w ww. wyroku i zwrócił się do komornika o udzielenie wyjaśnień w zakresie zaległości wobec funduszu alimentacyjnego na dzień 2 października 2015 r. W ocenie Sądu, organ nie wyprowadził jednak prawidłowych wniosków z uzyskanych od komornika sądowego wyjaśnień, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Jak wynika bowiem z pisma komornika z dnia 23 czerwca 2021 r., które zostało zacytowane przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w dniu dokonania przelewu na rzecz wierzyciela (tj. w dniu 3 października 2015 r.) zadłużenie na rzecz funduszu alimentacyjnego wyniosło 0,00 zł. Powyższe świadczy o tym, że istniejąca w dniu 2 października 2015 r. zaległość na rzecz funduszu w wysokości 1000 zł (na którą powołuje się organ) została w tym dniu zaspokojona. Tylko bowiem w takiej sytuacji zaległość wobec funduszu w dniu następnym mogła wynieść 0,00 zł. Powyższa okoliczność znajduje również potwierdzenie w piśmie komornika z dnia 22 kwietnia 2022 r., a także w zaświadczeniu z dnia 20 grudnia 2018 r., z którego wynika, że wypłata na rzecz funduszu alimentacyjnego i uprawnionych została dokonana w tym samym dniu. Tymczasem pełne zaspokojenie należności funduszu w tym samym dniu, w którym nastąpiła wypłata na rzecz uprawnionych, nie skutkuje naruszeniem kolejności przewidzianej w art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W świetle powyższych ustaleń i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jako niezrozumiała jawi się konstatacja organu, że w dacie wypłaty uprawnionym kwoty 651,49 zł, tj. w dniu 2 października 2015 r. istniała zaległość wobec funduszu alimentacyjnego, a w konsekwencji, że doszło do wypłaty alimentów z naruszeniem kolejności przewidzianej w art. 28 cyt. ustawy. Organ naruszył ponadto art. 153 p.p.s.a., bowiem nie uwzględnił wskazań sądu wyrażonych w wyroku z dnia 15 września 2020 r., który nakazał uwzględnienie, że wymagalność roszczenia Funduszu powstaje dopiero z momentem wypłaty kolejnych świadczeń (art. 27 ust. 9 ustawy). Kolegium tymczasem stwierdziło wprawdzie, że zaległość za wrzesień 2015 r. została zaspokojona w dniu 2 października 2015 r., zaś świadczenie za październik zostało wypłacone w dniu 19 października 2015 r., jednak pomimo tego uznało, że doszło do zaspokojenia wierzyciela alimentacyjnego poza ustawową kolejnością. Rozpatrując ponownie odwołanie strony od decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 27 czerwca 2019 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie weźmie pod uwagę przedstawione wyżej rozważania Sądu, uwzględniając, że jedynie w przypadku, gdy wypłata świadczenia uprawnionym nastąpiła przed zaspokojeniem należności funduszu alimentacyjnego, a okoliczność ta wynika jednoznacznie ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, można stwierdzić, że doszło do nienależnego pobrania świadczenia, w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z uwagi na powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095).