I SA/Wa 2233/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Protokolant referent Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 marca 2024 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę

Zaskarżoną decyzją [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm., dalej kpa) w związku z art. 1 ust. 2 i 3, art. 16 i art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i ust. 9 ustawy z dnia 10 marca 2023 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810, z późn. zm., dalej jako ustawa) i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1981) Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej jako organ/minister) utrzymał w mocy (zmieniającą ostateczną decyzję z [...] grudnia 2022 r. nr [...] znak: [...]) decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] kwietnia 2023 r., znak: [...] w sprawie ustalenia i zobowiązania K. G. (dalej jako skarżąca) do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko D. G. za okres od [...] maja 2016 r. do [...] lipca 2016 r., w wysokości [...] zł, a w części umarzającą postępowanie (...). Organ wskazał, że świadczenie wychowawcze w kwocie 500 zł za okres od [...] maja 2016 r. do [...] lipca 2016 r. (łącznie 1500 zł) zostało wypłacone skarżącej na podstawie decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] maja 2016 r. znak: [...], uchylonej następnie decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] - w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W tej sytuacji organ uznał, że ww świadczenie zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia a więc w okolicznościach, o których mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (inaczej niż organ I instancji, który wskazał na art. 25 ust. 2 pkt. 2 ustawy). Wskazał, że wg dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z dnia [...] kwietnia 2016 r. skarżąca oświadczyła, że żaden z członków jej rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego a przy tym skarżąca została pouczona, iż w przypadku zmian mających wpływ na prawo doświadczenia wychowawczego w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego zostało również wskazane, iż niepoinformowanie organu właściwego, prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa powyższej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji - koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Wg organu skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności o doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (organ przywołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 21 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 733/19). W skardze na ww decyzję K. G. zarzuciła organowi: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego: - art. 1 ust. 2 i 3, 23a i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 oraz ust. 9 ustawy z dnia 28.11.2003 roku o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nałożeniu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, bez oceny działania Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], który przez lata był świadomy istnienia okoliczności, które stanowiły podstawę do cofnięcia decyzji przyznających świadczenia a w konsekwencji uznania ich za nienależnie pobrane, jednocześnie nie podejmował właściwych czynności, utwierdzając skarżącą w przekonaniu, iż skoro organ ma wiedzę o jej sytuacji rodzinnej, świadczenia są należne i można je pobierać - co wskazuje na brak zawinionego działania oraz złej woli skarżącej; 2) naruszenie przepisów prawa procesowego: - tj. naruszenie art. 7, 7a § 1, 76 § 1, art. 8, 107 § 3 kpa, art. 77 § 1 i art. 80 kpa polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie oraz nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w niej, zbyt ogólnikowych stwierdzeń, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności części dokumentacji oraz nie odniesieniu się do nich w uzasadnieniu; - tj. naruszenie art. 12, 35 § 1 i 3 kpa poprzez nałożenie obowiązku spłaty odsetek od wskazanej kwoty, powstałych w przeważającej części w wyniku bierności w działaniu przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] oraz wydłużającego się postępowania prowadzonego przez [...] Urząd Wojewódzki w [...]. Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca wniosła na podstawie art. 145 § 1 ppsa o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, ewentualnie jej zmianę i umorzenie postępowania w sprawie uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Skarżąca zarzuciła w uzasadnieniu skargi, że wielokrotnie informowała organ gminy o tym, że jej mąż pracuje za granicą a organy wybiórczo traktowały wiedzę zawartą w dokumentach dotyczących świadczeń rodzinnych. Podniosła, że [...].03.2016 roku oraz [...].09.2016 roku złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] oświadczenia o przebywaniu męża za granicą w celach zarobkowych, jako załącznik do decyzji nr [...] z dnia [...].11.2015 roku przyznającej mi prawo do zasiłku rodzinnego. [...].03.2020 roku Gminy Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] wystąpił do [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...] z zapytaniem, czy w przedmiotowej sprawie zachodzi koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego. Ww [...] Urząd Wojewódzki ustalił, że w okresie od [...].05.2016 roku do [...].08.2016 roku miały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i w związku z tym decyzją nr [...] z dnia [...].04.2021 roku Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] uchylił w tym okresie decyzję z dnia [...].11.2015 roku przyznającą jej prawo do zasiłku rodzinnego. Wg skarżącej organy znały jej sytuację a wieloletnie przeciąganie postępowania naraża ją na nadmierne koszty związane z obowiązkiem uiszczenia odsetek od zwracanych świadczeń. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Sąd zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do przepisów art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024r., poz. 421, dalej jako ustawa), prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W myśl art. 16 ust. 2 i 6 ustawy, w przypadku przebywania osoby, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, lub członka rodziny tej osoby w dniu przyznania świadczenia wychowawczego lub po tym dniu poza granicami Polski w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 16 ust. 10 ustawy (w poprzednim brzmieniu) wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 2,3,5 i 6 ww. ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty. Wbrew zarzutom skargi z akt sprawy nie wynika, że skarżąca na bieżąco regularnie informowała organy o sytuacji rodzinnej. Czym innym są jej oświadczenia i wnioski z 2015r. a czym innym dokumentacja z 2016r. Sama skarżąca zresztą podała, że sytuacja jej rodziny była dynamiczna, nie można jednak przyjąć, jak chce tego skarżąca, że świadczenia wychowawcze wypłacane jej na podstawie wniosku z kwietnia 2016r. były wynikiem błędów i zaniechań organów administracji z tego powodu, że w marcu 2016r. poinformowała organ o tym, że jej mąż przebywa i pracuje za granicą. W tym samym czasie - miesiąc później - mąż skarżącej składał do akt zgoła inne oświadczenia. I tak, przykładowo, w aktach sprawy jest pisemne oświadczenie męża skarżącej z [...] kwietnia 2016r., w którym wskazuje on, że przebywa aktualnie w Polsce, a uzyskiwane uprzednio za granicą dochody z 2015r. stanowią "dochód utracony". Nie wskazał jednak na dochód "uzyskany", co w ocenie Sądu ma charakter manipulacyjny – nawet w kontekście przywołanego przez samą skarżącą jej oświadczenia z [...] marca 2016r. Podobnie w oświadczeniu z dnia [...] kwietnia 2016 r. (data wpływu [...] kwietnia 2016 r.) oświadczył, że w okresie od [...] do [...] marca 2016 r. przebywał poza granicami kraju w celach zarobkowych, a także że w chwili obecnej pozostaje w kraju. Powyższe zdaniem Sądu oznacza, że rodzina skarżącej w kwietniu 2016r. zadeklarowała oficjalnie organom socjalnym, że jej mąż przebywa i pracuje w kraju, tymczasem z później uzyskanych informacji wynika niezbicie, że w tym samym czasie mąż skarżącej pracował w [...], skąd zresztą pobierał świadczenia rodzinne, a incydentalnie przebywał w kraju. Jeśli chodzi o sformułowany w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego, to w realiach kontrolowanej sprawy pozostaje on chybiony. Organ nie stosował w niniejszej sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych lecz przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ustawa ta zawiera osobny katalog przesłanek uznania świadczeń wychowawczych za nienależnie pobrane. W 2016r., a więc w dacie pobierania spornych świadczeń, ustawa stanowiła w art. 25 ust. 2, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: 1) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania; 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego; 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. (...). Wg art. 25 ust. 6 ustawy decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Przywołany przez ministra punkt 6 art. 25 ust. 2 ustawy został dodany do ustawy przez art. 1 pkt 23 lit. a tiret trzecie ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. (Dz.U.2019.924) zmieniającej ustawę z dniem 1 lipca 2019 r. Przepis ten nie mógł zatem stanowić podstawy do uznania świadczenia pobranego w 2016r. za nienależnie pobrane, bo prawo nie działa wstecz, a w każdym razie nie wynika to z przepisów przejściowych ustawy z 26 kwietnia 2019r. nowelizującej ustawę. Nie zmienia to faktu, że w kontrolowanej sprawie zachodziła przesłanka do wydania decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o treść art. 25 ust. 2 pkt. 3 ustawy a więc przy uwzględnieniu, że w kontrolowanej sprawie świadczenie wychowawcze zostało wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. W sprawie nie ma sporu co do tego, że w okresie maj-lipiec 2016r. mąż skarżącej pracował w [...], a pierwotna decyzja Wójta Gminy [...] z dnia [...] maja 2016 r. znak: [...] została uchylona decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] - w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Pomimo jednak częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, nie narusza ona prawa. Zdaniem Sądu w sprawie nie doszło do naruszenia przywołanych w skardze przepisów prawa procesowego w sposób uzasadniający wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu. Strona skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika nie wykazała błędów w działaniu organu administracji, jej oświadczenia w spornym okresie – pomimo składania ich w bliskich odstępach czasu i pod rygorem odpowiedzialności karnej - pozostawały wewnętrznie sprzeczne, były niespójne i niekonsekwentne. Nawet na rozprawie przed Sądem administracyjnym skarżąca twierdziła, że nie jest w stanie podać dat kiedy jej mąż wyjeżdżał i przyjeżdżał do Polski; jednak nie stanowi to o istocie sprawy. Istotne jest czy mąż skarżącej w spornym okresie czasu pozostawał w stosunku pracy w innym państwie członkowskim a nie jak często przyjeżdżał do rodzinnego domu, poza tym Sąd jest związany decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] uchylająca prawo do spornych świadczeń wychowawczych - w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przesłanka nienależnie pobranych świadczeń określona w art. 25 ust. 2 pkt. 3 ustawy pozostaje niezależna od woli strony, jej świadomości czy jej braku a także od oceny czy w sprawie doszło do świadomego bądź nieświadomego wprowadzenia organów administracji w błąd. Kwestia terminu procedowania w sprawie nie ma znaczenia dla legalności decyzji, ustawodawca dopuścił 10-letni termin "przedawnienia", argumenty związane z terminem uiszczenia odsetek skarżąca może podnosić we wniosku o ich ewentualne umorzenie (czego Sąd nie przesądza). O prawie wnioskowania w tym zakresie skarżąca została pouczona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Skutkowało to oddaleniem skargi na podstawie art. 151 ppsa.