I SA/Wa 2014/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Chaciński, Sędziowie sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), Protokolant ref. staż. Agata Abramowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany decyzji w sprawie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] września 2016 r. nr [...].

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2016 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania D. K., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] września 2016 r., nr [...] o odmowie zmiany decyzji tego organu z dnia [...] października 2015 r., nr [...] w części dotyczącej wymiaru rat i terminu zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent [...] decyzją z dnia [...] października 2015 r. nr [...] m.in. na podstawie art. 104 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (jt. Dz. U. z 2015 r. poz. 163 ze zm.) powoływanej dalej jako "u.p.s." orzekł w punkcie pierwszym decyzji zwrot kwoty [...] zł z tytułu nienależnie pobranych specjalnych zasiłków celowych, zasiłków celowych oraz świadczeń pieniężnych przyznanych w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" przyznanych od stycznia 2013 r. do stycznia 2015 r., zaś w punkcie drugim decyzji kwotę [...] rozłożył na 24 miesięczne raty po [...] zł. W dniu 6 lipca 2016 r. D. K. skontaktowała się telefonicznie z pracownikiem socjalnym i złożyła wniosek o pomoc społeczną. Podczas rodzinnego wywiadu środowiskowego w dniu 12 lipca 2016 r. sprecyzowała wniosek informując, że ubiega się o rozłożenie zobowiązania z tytułu żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na mniejszego, dostosowane do dochodów raty. Prezydent [...] decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...] na podstawie art. 98, art. 104 ust. 3 i 4 w zw. z art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 1 i 3, art. 109, art. 110 ust. 7 u.p.s., po rozpatrzeniu ww. wniosku odmówił zmiany decyzji dnia [...] października 2015 r., nr [...] w części dotyczącej wymiaru rat i terminu zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia [...] października 2015 r. nałożono na D. K. obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...] zł. Z uwagi na brak wpłaty czterech kolejnych rat z ww. zobowiązania, wystawiony został i przesłany do Urzędu Skarbowego tytuł wykonawczy na kwotę [...] zł. W oświadczeniu pisemnym z dnia 12 lipca 2016 r. wnioskodawczyni poinformowała, iż w kwietniu bieżącego roku została wyrejestrowana z Urzędu Pracy z powodu niestawienia się w terminie na wyznaczonym spotkaniu oraz, że została okresowo zatrudniona za pośrednictwem agencji i w lipcu 2016 r. uzyskała wynagrodzenie za poprzedni miesiąc w kwocie [...] zł. Ponadto oświadczyła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe od maja 2016 r., ponieważ syn D. K. przebywa za granicą. Zgodnie z oświadczeniem syn nie pomaga finansowo, a renta socjalna syna przekazywana jest na jego konto osobiste. Ponadto w oświadczeniu z dnia 3 sierpnia 2016 r. poinformowała, że świadczenia rodzinne na syna tj. zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł, zasiłek rodzinny w wysokości [...] zł i dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości [...] zł, również wypłacane są bezpośrednio na konto osobiste syna, w związku z czym nie dysponuje tymi środkami. W piśmie z dnia 16 sierpnia 2016 r. Referat Świadczeń Rodzinnych i Alimentów w Wydziale Spraw Społecznych i Zdrowia dla [...] potwierdził, że od lipca 2016 r. świadczenia rodzinne wypłacane są na konto osobiste syna wnioskodawczyni, jednakże zgodnie z informacją z dnia 30 sierpnia 2016 r. w maju i czerwcu bieżącego roku zasiłek rodzinny wraz z dodatkami i zasiłkiem pielęgnacyjnym przekazywane były na wskazane przez wnioskodawczynię i należące do niej konto bankowe. Pismem z dnia 3 sierpnia 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...], w odpowiedzi na wniosek o udostępnienie danych osobowych poinformował, że od 1 czerwca 2016 r. do chwili obecnej wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu jako osoba wykonująca umowę agencyjną, umowę zlecenie lub umowę o świadczenie usług. Wobec powyższego organ wystąpił do pracodawcy na rzecz, którego wykonywała pracę zarobkową z wnioskiem o udostępnienie danych dotyczących wysokości uzyskanych przez nią zarobków. W zaświadczeniu z dnia 23 sierpnia 2016 r. pracodawca poinformował, że w okresie od dnia 1 czerwca 2016 r. do 31 sierpnia 2016 r., na podstawie umowy zlecenia, D. K. została zatrudniona w firmie [...] i uzyskała dochód: w czerwcu 2016 r. – [...] zł netto, w lipcu 2016 r. – [...] zł netto. Z powyższego wynika, że pisemne oświadczenie złożone w dniu 12 lipca 2016 r., dotyczące dochodów uzyskiwanych z pracy, nie pokrywa się z rzeczywistą sytuacją materialną wnioskodawczyni, co sugeruje, że strona świadomie zataja dochody, usiłując wprowadzić w błąd organ administracji publicznej. Brak rzetelnej informacji o sytuacji materialnej świadczy o braku chęci współpracy z pracownikiem socjalnym w rozwiązaniu trudnej sytuacji. Organ zaznaczył, że w listopadzie 2015 r. ubiegając się o umorzenie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, wnioskodawczyni również nie poinformowała o swojej sytuacji dochodowej, do czego była zobowiązana. Ponadto posiadając w listopadzie zasób finansowy w kwocie [...] zł nie wykazała dobrej woli i nie wpłaciła żadnej z 24 rat podlegających zwrotowi, ustalonych decyzją z dnia [...] października 2015 r., tłumacząc to koniecznością uregulowania innych zaciągniętych zobowiązań. Zatajenie informacji oraz brak współpracy z pracownikiem socjalnym w zakresie poprawy trudnej sytuacji życiowej, a także niewykorzystywanie własnych uprawnień, zasobów i możliwości w celu przezwyciężenia istniejących trudności, wskazują – zdaniem organu pierwszej instancji, że nie są to szczególne okoliczności, które mogłyby przemawiać za rozłożeniem na mniejsze raty należności z tytułu świadczeń nienależnie pobranych. D. K. wniosła odwołanie od decyzji Prezydenta [...] z dnia [...] września 2016 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] września 2016 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że organ pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że brak jest podstaw do zmiany decyzji z dnia [...] października 2015 r. w części dotyczącej wymiaru rat i terminu zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Ustalone i wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okoliczności są wystarczające do poznania przyczyn, z powodu których Prezydent nie znalazły podstawy do skorzystania z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Organ zaznaczył przy tym, że tzw. decyzje uznaniowe podlegają ograniczonej kontroli. Kolegium nie stwierdziło, aby organ pierwszej instancji przekroczył granice uznania administracyjnego. W ocenie Kolegium okoliczności przedstawione w uzasadnieniu decyzji jednoznacznie wskazują na brak współpracy strony z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia sytuacji materialnej strony. Skargę na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wniosła D. K. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku dowodowego o przesłuchanie skarżącej, przez co nie zebrano w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i nie ustalono wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie. Wskazała, że nie uchyla się od zwrotu pobranych środków jednakże może to uczynić w ratach możliwych dla niej do zapłaty. Podniosła okoliczności prezentowane w odwołaniu domagając się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57 a. Skarga jest zasadna. D. K., w związku z prawomocną decyzją Prezydenta [...] z dnia [...] października 2015 r., złożyła wniosek o zmniejszenie rat ustalonych w tej decyzji z tytułu nienależnie pobranych należności - na mniejsze oraz dostosowane do jej dochodu. Wskazać należy, że decyzją z dnia [...] października 2015 r. obok orzeczenia o obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ([...] zł), kwota z tego tytułu została rozłożona na 24 równe raty (po [...] zł) płatne w termiach wskazanych w decyzji. Jedną z podstaw prawnych rozstrzygnięcia tej decyzji stanowi art. 104 ust. 3 i 4 u.p.s. Kwalifikując wniosek skarżącej jako wniosek o zmianę punktu 2 decyzji z dnia [...] października 2015 r., organy administracji obu instancji jako podstawę swoich decyzji także uczyniły art. 104 ust. 4 u.p.s. Zgodnie z tym przepisem w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Rozpoznając negatywnie wniosek skarżącej organy administracji wskazały, iż w przedmiotowej sprawie brak jest szczególnych okoliczności w rozumieniu przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s., które mogłyby przemawiać za rozłożeniem na mniejsze raty należności z tytułu świadczeń nienależnie pobranych. W tym miejscu należy zauważyć, że zgodnie z art. 106 ust. 5 u.p.s., decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5 tej ustawy, przy czym zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody. Postępowanie w sprawie zmiany decyzji na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. jest postępowaniem nowym w stosunku do tego, w którym wydano decyzję podlegającą wzruszeniu, a decyzja wydana w tym trybie - jako konstytutywna - kształtować może na nowo sytuację prawną strony. Każda z przesłanek wymienionych w art. 106 ust. 5 u.p.s. stanowi samodzielną, odrębną podstawę uchylenia lub zmiany decyzji, a zakresy tych podstaw są rozłączne. Z analizowanego przepisu wynika również, że każda zmiana sytuacji materialnej czy osobistej może powodować zmianę lub uchylenie decyzji, z tym że chodzi tu o zmiany, jakie nastąpiły po wydaniu decyzji. Zmiana decyzji zgodnie art. 106 ust. 5 zd. 2 może nastąpić również na korzyść strony i w tym przypadku nie wymaga się jej zgody. W konsekwencji, skoro ustawodawca przewidział tryb dla zmiany lub uchylenia decyzji administracyjnych wydawanych w ramach ustawy o pomocy społecznej organ administracji powinien wyjaśnić dlaczego w przedmiotowej sprawie odstąpił od zastosowania tego przepisu (a co za tym idzie) analizy przesłanek z niego wynikających a jako podstawę wydanej decyzji uczynił art. 104 ust. 4 u.p.s. Organ powinien wyjaśnić czy wynagrodzenie z tytułu umowy cywilnoprawnej kształtujące się miesięcznie na poziomie około [...] zł (którego wprawdzie za okres trzech miesięcy 2016 r. skarżąca nie wskazała) z uwzględnieniem ewentualnego pozostałego dochodu i sytuacji osobistej skarżącej (chory syn - nieharmonijny rozwój ze spektrum autyzmu) umożliwia spłatę ustalonej już w decyzji z października 2015 r. miesięcznej raty w wysokości ok. [...] zł. Ponadto, pomimo iż w odwołaniu D. K. podniosła, że do czerwca 2016 r. była osobą bezrobotną, nie mogła pracować z powodu nerwicy depresyjno-lękowej, jest pod stałą opieką lekarza w przychodni psychiatrycznej, nie jest w stanie oświadczyć ile zarobi w danym miesiącu z tytułu umowy zlecenia (pracuje dopiero od czerwca 2016 r.) ponieważ wykonuje pracę w tzw. systemie akordowym, ma niepełnosprawnego syna – Samorządowe Kolegium Odwoławcze do tych okoliczności się nie odniosło. Organ odwoławczy poprzestał jedynie na stwierdzeniu, że motywy zawarte w decyzji organu pierwszej instancji są wystarczające do uznania braku podstaw do skorzystania z art. 104 ust. 4 u.p.s., czyli braku podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku o zmianę decyzji w części dotyczącej zmniejszenia już ustalonych rat. Kolegium bez żadnego szczegółowego odniesienia się do stanu faktycznego sprawy oraz wyjaśnienia odstąpienia od stosowania trybu z art. 106 ust. 5 u.p.s. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W konsekwencji, zaskarżona decyzja i decyzja organu pierwszej instancji, z przyczyn wyżej podanych, naruszają przepis art. 104 ust. 4 w zw. z art. 106 ust. 5 u.p.s. oraz art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. - w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy utrzymując zaś w mocy decyzję Prezydenta [...] naruszył dodatkowo art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji weźmie pod uwagę powyższe rozważania a następnie swoje stanowisko wyczerpująco wyjaśni, odnosząc okoliczności faktyczne zaistniałe sprawie do przepisu, który stanowić będzie podstawę prawną rozstrzygnięcia organu. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.