I SA/Wa 1669/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Bożena Marciniak Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Lenart asesor WSA Marek Maliński (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 listopada 2024 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 czerwca 2024 r. nr 010070/680/503250/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 marca 2024 r. nr 010070/680/503250/2022; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej A. Z. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Zaskarżoną decyzją z dnia 3 czerwca 2024 r. nr 010070/680/503250/2022 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "Organ"), po rozpoznaniu odwołania A. Z. ("Strona" lub "Skarżąca") od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") z dnia 27 marca 2024 r. nr 010070/680/503250/2022 o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Jak wynika z akt sprawy, Strona 21 lutego 2022 r. wystąpiła z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na dwoje dzieci D. Z. i W. W. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. W wyniku automatycznego rozpatrzenia tego wniosku, 21 marca 2022 r. Stronie zostało przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na ww. dzieci, na cały okres świadczeniowy w kwocie po 500 zł miesięcznie na każde z nich. Następnie, 7 kwietnia 2022 r. z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na dziecko D. Z., na ten sam okres świadczeniowy wystąpił jej ojciec P. Z. W dniu 3 lipca 2022 r. P. Z. przesłał pismo, do którego dołączył wyrok Sądu Okręgowego w [...] z dnia 5 lutego 2015 r. sygn. akt II C [...], z którego wynika, że sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej obydwojgu rodzicom w okresach tygodniowych, tj. systemie opieki naprzemiennej. Następnie - decyzją z dnia 1 sierpnia 2022 r. – ZUS przyznał P.Z. prawo do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko, na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 250 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 27 marca 2024 r. ZUS zmienił Stronie wysokość świadczenia wychowawczego na dziecko D. Z. na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na kwotę 250 zł miesięcznie. W wyniku rozpoznania odwołania Strony Prezes ZUS – decyzją z dnia 3 czerwca 2024 r. - utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS wskazał, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji ZUS, ponieważ zgodnie z prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z dnia 5 lutego 2015 r. sygn. akt II C [...], sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej obydwojgu rodzicom w okresach tygodniowych tj. systemie opieki naprzemiennej (punkt III ww. postanowienia). Zdaniem Prezesa ZUS dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd co do zasady rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Jeżeli w sprawie opieki nad dzieckiem został wydany prawomocny wyrok sadu orzekający, że opieka ta – zdaniem Prezesa ZUS - ma być sprawowana przez rodziców w sposób naprzemienny, zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421 ze zm.; dalej również: "u.p.p.w.d.") świadczenie zawsze ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty świadczenia należnego na dziecko. Następnie wskazano, że ZUS jako organ administracyjny zobowiązany jest do uwzględniania prawomocnych orzeczeń sądu przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia wychowawczego, bez względu na fakt czy strony tego postępowania - rodzice dziecka - stosują się do zawartych w tym orzeczeniu postanowień sądu. Prezes ZUS zaznaczył, że nie kwestionuje faktu sprawowania przez Stronę opieki nad dzieckiem przez cały okres świadczeniowy na jaki ubiega się Strona o świadczenie niemniej, na podstawie przedłożonych przez ojca dziecka dokumentów z sądu ZUS nie ma podstaw prawnych do przyznania Stronie wyłącznego prawa do świadczenia za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w pełnej wysokości. W ocenie Prezesa ZUS do czasu wydania kolejnego prawomocnego postanowienia sądu co do zmiany zarządzeń opiekuńczych względem dziecka, w świetle obowiązujących przepisów prawa to Strona jako matka dziecka oraz ojciec dziecka są równocześnie uprawnieni do pobierania świadczenia wychowawczego na to dziecko w równej wysokości. Skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia 3 czerwca 2024 r. złożyła A. Z. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: • art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. poprzez błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko D. Z. poprzez uznanie, że małoletnia D. Z. w okresie 1 czerwca 2022 r. – 31 maja 2023 r. pozostawała pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców, podczas gdy małoletnia D. Z. faktycznie pozostawała wyłącznie pod opieką A. Z.; • art. 22 u.p.p.w.d. poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że w niniejszym postępowaniu małoletnia D. Z. pozostała pod opieką naprzemienną obojga rodziców, podczas gdy małoletnia D. Z. faktycznie pozostawała wyłącznie pod opieką A. Z.; • art. 15 u.p.p.w.d. poprzez niezwrócenie się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w sytuacji gdy zachodziły wątpliwości co do uprawnienia ojca małoletniej do pobierania świadczenia wychowawczego; • art. 7,77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez brak podjęcia w toku postępowania kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału zgromadzonego w sprawie, o czym świadczy lakoniczna treść uzasadnienia decyzji, jak również niezbadanie sprawy pod kątem wykonywania opieki nad małoletnią D. Z., w okresie 1 czerwca 2022 r. – 31 maja 2023 r. wyłącznie przez A. Z. W związku z podniesionymi zarzutami Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ZUS z dnia 27 marca 2024 r., a także o zasądzenie od organu kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, aczkolwiek ze względów innych niż wskazanych w skardze. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Zaskarżoną decyzją organ drugiej instancji utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 27 marca 2024 r., którą zmieniono wysokość świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r., a więc z mocą wsteczną. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji stanowią przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (dalej również "u.p.p.w.d.") Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stosownie do art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Jak natomiast stanowi art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W utrwalonym już obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że wydawana na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. decyzja o zmianie lub uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze ma charakter konstytutywny, czyli kształtuje sytuację prawną adresata i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji) (por. np. wyroki NSA z dnia: 30 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1269/19; 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19). W wyroku z 24 maja 2018 r. sygn. akt I OSK 2842/17 Naczelny Sąd Administracyjny dokonując wykładni art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. stwierdził, że zawarte w art. 25 u.p.p.w.d. regulacje stanowią między innymi podstawę do wydawania decyzji administracyjnych o uznaniu świadczeń za nienależne oraz decyzji o zwrocie nienależnych świadczeń. Zatem przyjęcie poglądu, że na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. organ orzeka także w kwestii świadczeń już pobranych oznaczałoby, że w dwóch decyzjach organ rozstrzygałby, w jakimś zakresie, w tym samym przedmiocie – braku podstaw do pobierania świadczenia. Przyjęcie więc takiej wykładni jest nieuzasadnione, gdyż prowadziłoby do założenia nieracjonalności prawodawcy i przyzwolenia na dwukrotnie orzekanie w odrębnych decyzjach w tym samym przedmiocie. Brak jest więc podstaw, by w trybie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. uchylać lub zmieniać decyzję pierwotną z mocą wsteczną (ex tunc). Podzielając powyższe stanowisko, Sąd stwierdza, że skoro decyzja wydana w trybie art. 27 u.p.p.w.d. kształtuje sytuację strony wyłącznie na przyszłość, to datą utraty prawa do świadczenia wychowawczego winna być data wydania decyzji przez organ pierwszej instancji. W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega bowiem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. Zważywszy na bezwzględny obowiązek niezwłocznego informowania organu przez osobę otrzymującą świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia (art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d.), w przypadku niedopełnienia tego obowiązku i pobrania świadczenia, które się stronie nie należało (a okres, na jaki przyznano świadczenie dobiegł końca) zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d.) wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną przewidzianą w przepisach art. 25 u.p.p.w.d.). Nie jest to jednak przedmiot niniejszego postępowania. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji decyzją z dnia 27 marca 2024 r., utrzymaną w mocy zaskarżoną decyzją, działając wstecz, zmienił Skarżącej wysokość świadczenia wychowawczego na dziecko D. Z. na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na kwotę 250 zł miesięcznie, powołując się na uzyskanie informacji o wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia 5 lutego 2015 r. sygn. akt II C [...], z którego wynika, że sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej obydwojgu rodzicom w okresach tygodniowych, tj. systemie opieki naprzemiennej. Zdaniem Sądu, działanie to ze względu na wsteczny charakter, nie znajduje oparcia w przepisach u.p.p.w.d., gdyż prawo do świadczenia wychowawczego zostało już wcześniej skonsumowane, tj. w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. W ocenie Sądu, z powyższych względów, decyzje organów obydwu instancji wydane zostały z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisu prawa materialnego art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił w punkcie pierwszym sentencji wyroku zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 marca 2024 r. O kosztach postępowania sądowego orzeczono w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Sprawę niniejszą rozpoznano w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 p.p.s.a.