I SA/Wa 1641/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym w dniu 31 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] kwietnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2) zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz M.K. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Zaskarżoną decyzją z [...] kwietnia 2022 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania M.K. od decyzji Wojewody [...] z [...] grudnia 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Minister wskazał, że 8 października 1991 r. S.K. złożył wniosek o przyznanie odszkodowania za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP. M.K. (spadkobierca S.K.) 21 listopada 2008 r. złożył do Wojewody [...] wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez J.B. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości K., gm. C., pow. n., woj. N. Organ przedstawił następstwo prawne po J.B. i zebrane w sprawie dowody. Minister wskazał, że decyzją z [...] maja 2014 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił M.K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez J.B. poza obecnymi granicami RP. Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] czerwca 2014 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Minister Skarbu Państwa podkreślił, że postępowanie zainicjowane wnioskiem S.K. zostało skutecznie wszczęte wobec wszystkich spadkobierców J.B. Pismem z 1 grudnia 2021 r. M.S. zrzekła się prawa do rekompensaty po dziadku J.B. Wojewoda [...] decyzją z [...] grudnia 2021 r., nr [...] umorzył postępowanie administracyjne w zakresie wniosku M.S. Decyzją z [...] grudnia 2021 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił M.K., D.Z., A.B., J.B., W.B., H.B., D.B., M.B. i A.B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J.B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości K., gm. C., pow. n., woj. N. W uzasadnieniu wskazano, że w przedmiotowej sprawie nie przedłożono wiarygodnych dowodów potwierdzających tytuł własności J.B. do nieruchomości oraz jej rodzaj i powierzchnię, a także dowodów świadczących, że ww. miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w okresie poprzedzającym wybuch drugiej wojny światowej. Odwołanie od powyższej decyzji złożył M.K. wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie prawa do rekompensaty. Ponadto wniósł o powołanie specjalisty w celu zbadania dokumentu -decyzji Starosty Powiatowego z [...] z [...] czerwca 1937 r., sprawa Nr [...] w zakresie ustalenia jaki pierwotny zapis znajduje się na ww. dokumencie, czy "usunąć" czy też "osiedlić". Do odwołania załączono kopie szeregu dokumentów. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji rozpoznając sprawę wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U z 2017 r., poz. 2097). Wyjaśnił, że 1 czerwca 2017 r. weszła w życie ustawa z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935). Zgodnie z art. 16 tej ustawy do postępowań administracyjnych wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie ostateczną decyzją lub postanowieniem stosuje się przepisy kpa w brzmieniu dotychczasowym. W niniejszej sprawie postępowanie administracyjne zostało wszczęte i niezakończone ostateczną decyzją przed [...] czerwca 2017 r., a zatem przy jej rozpatrywaniu zastosowano przepisy kpa w brzmieniu dotychczasowym. Minister podniósł, że zgodnie z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub c) § 3 -10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55 o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć, m.in. dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn określonych w ustawie oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Przepis art. 6 ust. 4 ustawy stanowi, że dowodami, o których mowa wyżej, m.in. mogą być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw. Minister wyjaśnił, że z powyższych przepisów wynika, że przed wydaniem decyzji co do istoty sprawy organ wojewódzki powinien ustalić, czy właściciel pozostawionych nieruchomości był obywatelem polskim w dniu 1 września 1939 r., opuścił byłe tereny RP na podstawie układów, o których mowa w art. 1 ustawy, bądź też na skutek innych okoliczności związanych z wojną albo z powodów wskazanych w art. 1 ustawy nie mógł na nie powrócić. Organ I instancji powinien również na podstawie zebranych dowodów sprawdzić, czy poprzednik prawny stron faktycznie dysponował tytułem własności do pozostawionych nieruchomości oraz czy miał miejsce zamieszkania na Kresach Wschodnich w świetle wskazanych wyżej przepisów. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w ww. przepisach przesłanek powoduje utratę uprawnienia do rekompensaty. Minister wskazał, że Wojewoda [...] uzasadnił rozstrzygnięcie odmawiające potwierdzenia prawa do rekompensaty tym, iż strona nie przedłożyła dowodów świadczących o przysługiwaniu J.B. tytułu własności do przedmiotowej nieruchomości, a także dowodów świadczących o tym, aby ww. miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Wojewody [...]. Dowodami przedłożonymi przez strony na wykazanie tytułu własności J.B. do przedmiotowej nieruchomości jest uwierzytelniona przez organ I instancji kserokopia decyzji Starosty Powiatowego w [...] z [...] czerwca 1937 r., Nr [...], dotycząca części działki nr [...] o pow. [...] ha, położonej w majątku K., gminy c., pow. n. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wcześniejszym orzeczeniem Starosty Powiatowego w [...] z 14 lutego 1936 r., sprawa Nr [...], cyt.: "zostało przeniesione prawo własności do części działki Nr [...], o obszarze [...] ha osady wojskowej z maj. K., gminy c., powiatu n., nadanej osadnikowi wojskowemu M.K. - na rzecz J. B.". Na uwierzytelnionej kserokopii ww. decyzji, napisanej pismem maszynowym, widnieją ślady ingerencji, polegające na usunięciu jednego z wyrazów w sentencji i zastąpieniu go napisanym odręcznie wyrazem "osiedlić". Minister podzielił stanowisko Wojewody, że dokument ten nie może stanowić dowodu potwierdzającego przysługiwanie J.B. tytułu własności do ww. nieruchomości. Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, zgodnie z którym patrząc na dokument decyzji nie sposób jest wywieść, że pod zapisem "osiedlić" znajduje się zapis "usunąć" organ wskazał, że dopisane odręcznie słowo "osiedlić" nie jest wyraźne i nie jest widoczne, jakie słowo zostało przekreślone. Jednakże analiza treści dokumentu, przy uwzględnieniu zasad logicznego rozumowania, reguł językowych i treści przepisów regulujących kwestię nadawania ziemi żołnierzom Wojska Polskiego prowadzi do wniosku, że zasadnie organ I instancji, wskazał, że w decyzji Starosty Powiatowego w [...] z [...] czerwca 1937 r., Nr [...], zostało zastąpione słowo "usunąć" słowem "osiedlić". Wskazuje na to przede wszystkim podstawa prawna powołana w sentencji decyzji, tj. art. 6 ustawy z 17 grudnia 1920 r. o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego (Dz. U. z 1921 r. Nr 4, poz. 18). Ponadto w decyzji postanowiono: "(...) J.B. z nabytej przezeń od osadnika wojskowego M.K. drogą darowizny części osady "K. P. (...)". Zgodnie z powszechnie znanymi regułami językowymi "z osady" się usuwa, a osiedla się "w osadzie". Zgodnie z art. 1 i 14 cz. 1 p. d rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27 października 1933 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej i organizacji komisyj ziemskich (Dz. U. z 1933 r. Nr 85, poz. 635), sprawy administracji reform rolnych włącza się do zakresu działania wojewodów i starostów stosownie do postanowień rozporządzenia niniejszego (art. 1), zaś uprawnienia i obowiązki powiatowych urzędów ziemskich, komisarzy ziemskich, podkomisarzy ziemskich oraz delegatów okręgowych urzędów ziemskich przechodzą na starostów (art. 14 ust. 1 pkt d). Jak stanowi § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1933 r. w sprawie ciał kolegialnych, współdziałających w wykonaniu zadań administracji reform rolnych (Dz. U. z 1933 r. Nr 102, poz. 785) zniesiono powiatowe komitety nadawcze. Komitet Nadawczy do spraw osadnictwa na terenie b. Litwy Środkowej oraz komisje uwłaszczeniowe, zaś ich uprawnienia i obowiązki przeniesiono na właściwych terytorialnie starostów. Minister stwierdził, że z zestawienia treści dokumentu z powołanymi wyżej przepisami wynika, że J.B. utracił tytuł własności do przedmiotowej nieruchomości, albowiem został usunięty z nadanej mu wcześniej ziemi, natomiast własność tego gruntu wróciła do Starosty Powiatowego w [...], który przejął uprawnienia Komitetu Nadawczego. Wobec tego decyzja Starosty Powiatowego w [...] nie może stanowić dowodu świadczącego, że J.B. pozostawił w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nieruchomość w miejscowości K. W ocenie Ministra dowodu takiego nie może także stanowić protokół przesłuchania świadka P.K. Oświadczenie to nie spełnia bowiem wymogów ustawy z 8 lipca 2005 r., gdyż świadek nie zamieszkiwał w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami RP lub w miejscowości sąsiedniej. Minister zaznaczył, że strony nie przedłożyły dokumentów potwierdzających, aby J.B. miał miejsce zamieszkania na Kresach RP. Zebrany materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że J.B. nie miał przed wybuchem II wojny światowej miejsca zamieszkania na byłym terenie II RP, tylko w G., gdzie skoncentrował całość swojego życia. Organ wymienił dokumenty na potwierdzenie tego stanowiska. W ocenie Ministra nieprzedłożenie dowodów, potwierdzających, że J.B. miał miejsce zamieszkania w okresie przedwojennym na Kresach RP powoduje, że nie została spełniona przesłanka określona w art. 2 ustawy. W przedmiotowej sprawie ustalenie, że miejscem zamieszkania J.B. w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej był G. nie pozostaje także bez wpływu na ocenę spełnienia przesłanki wykazania prawa własności do przedmiotowej nieruchomości. Zdaniem organu, z powyższego można wywieść, że J.B. nie osiedlił się na Kresach Wschodnich, co dodatkowo potwierdzałoby fakt, iż został on usunięty z nadanej wcześniej ziemi, gdyż warunkiem jej utrzymania była konieczność osiedlenia się na niej w okresie roku od nadania gruntu. Odnosząc się do żądania zawartego w odwołaniu, dotyczącego powołania specjalisty w celu zbadania decyzji Starosty Powiatowego z [...] z [...] czerwca 1937 r. w zakresie ustalenia jaki pierwotny zapis znajduje się na ww. dokumencie, czy "usunąć" czy też "osiedlić", Minister wskazał, powołując art. 84 kpa i orzecznictwo, że organ obowiązany jest wykorzystać ten środek dowodowy w sprawie o zawiłym stanie faktycznym, który można wyjaśnić dopiero wtedy, gdy dysponuje się specjalnymi wiadomościami (wyrok WSA w Gliwicach z 7 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/GI 1009/21). Wskazuje się ponadto, że rozumiejąc przepis art. 84 kpa a contrario, zbędne jest powołanie biegłego dla ustalenia okoliczności, która w sposób niebudzący wątpliwości może być ustalona przez organ na podstawie dokumentów sprawy (wyrok NSA z 1 lutego 1982 r., sygn. akt I SA 2497/81). W ocenie organu odwoławczego analiza treści decyzji Starosty Powiatowego w [...] w zestawieniu z przepisami regulującymi kwestię nadawania ziemi żołnierzom WP, a także z pozostałymi dowodami w sprawie, tj. protokołem z zeznań świadka P.K. oraz dokumentami znajdującym się w kopertach dowodowych J.S. i S.B., a także dokumentami dotyczącymi służby wojskowej J.B. pozwalają na ustalenie stanu faktycznego i przyjęcie rozstrzygnięcia w sposób niepozostawiający wątpliwości co do tego, że J.B. został usunięty z nadanej mu nieruchomości. Z tego względu organ uznał za zbędne powołanie biegłego. Za niezasadny Minister uznał zarzut naruszenia art. 7 w zw. z art. 77 kpa. Organ I instancji wystąpił we własnym zakresie do Archiwum Akt Nowych, Archiwum Narodowego w K. i Centralnego Archiwum Wojskowego w W. (pisma z 5 lipca 2013 r.) oraz Wydziału Konsularnego Ambasady RP w [...] (pismo z 1 października 2013 r.) w celu dokonania kwerendy i przesłania dokumentów archiwalnych dotyczących J.B. Kwerenda archiwalna przeprowadzona we właściwych archiwach państwowych oraz archiwach zagranicznych (tj. Narodowym Historycznym Archiwum B. i Strefowym Państwowym Archiwum w m. N.) zakończyła się wynikiem negatywnym, natomiast z pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...] wynika, że wnioski o dokonanie kwerendy należy przedstawiać w języku białoruskim lub rosyjskim, wraz z dokumentami potwierdzającymi prawo dziedziczenia i pokrewieństwo pomiędzy wnioskodawcą, a osobami w sprawie których zgłaszany jest wniosek. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że w niniejszej sprawie nie spełniono wymogów, o których mowa w art. 2 ustawy, ponieważ strona nie przedłożyła wiarygodnych dowodów potwierdzających prawo własności J.B. do nieruchomości w miejscowości K., gm. C., pow. n., woj. N., a także faktu zamieszkiwania na Kresach RP w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej. Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 11 kwietnia 2022 r. złożył M.K. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) art. 7 w zw. z art. 77 kpa poprzez nie podjęcie wszelkich czynności celem dokładnego ustalenia stanu faktycznego, a co za tym idzie nie załatwienie sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego oraz słusznego interesu obywatela, 2) art. 6 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez uznanie, że nie przedstawił dowodów świadczących o przysługiwaniu J.B. tytułu własności do przedmiotowej nieruchomości, a także dowodów świadczących o tym, aby ww. miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej, a co za tym idzie utrzymanie w mocy decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty, 3) art. 84 § 1 kpa poprzez jego niezastosowanie, a co za tym idzie uznanie, iż na dokumencie - decyzji Starosty Powiatowego z [...] z [...] czerwca 1937 r., sprawa Nr. [...] istnieje zapis "usunąć" zastąpiony zapisem "osiedlić". Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz zobowiązanie organu do dokładnego zbadania decyzji Starosty Powiatowego z [...] z [...] czerwca 1937 r., poprzez powołanie biegłego specjalisty w tej dziedzinie. W uzasadnieniu skarżący rozwinął zarzuty skargi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o uwzględnienie skargi, jednakże z powodów innych, niż w niej podane. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazał, że zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa, co stanowi o konieczności stwierdzenia jej nieważności. Wyjaśnił, że po wydaniu zaskarżonej decyzji powziął informację o śmierci jednej ze stron – D.B. Przy piśmie z 15 czerwca 2022 r. Urząd Stanu Cywilnego w D. nadesłał odpis zupełny aktu zgonu nr [...], z którego wynika, że D.B. zmarł 3 kwietnia 2022 r., a więc przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Skoro organ II instancji prowadził postępowanie, którego stroną był, m.in. D.B. i na skutek wniesionego w sprawie odwołania wydał decyzję, którą skierował do nieżyjącej już strony, to rozstrzygnięcie rażąco narusza prawo w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W ocenie Ministra zasadne jest stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ppsa w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje : Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazane. Jak wynika z akt sprawy uczestnik postępowania D.B. zmarł 3 kwietnia 2022 r. Był on jednym ze spadkobierców J.B. Organy wykazały następstwo prawne po J.B. wskazując na załączone do akt sprawy postanowienia spadkowe i akty poświadczenia dziedziczenia. Zaskarżona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] kwietnia 2022 r. została skierowana, m.in. do D.B. Jak wyżej zaznaczono D.B. zmarł 3 kwietnia 2022 r., a więc przed wydaniem decyzji przez organ II instancji. Oznacza to, że decyzja została skierowana do osoby zmarłej. Wprawdzie kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera przepisu, który stwierdzałby, że osoba zmarła nie może być stroną w sprawie, jednak wynika to z samej konstrukcji pojęcia strony (por. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1996, s. 183) i jej zdolności prawnej, którą ocenia się według przepisów prawa cywilnego (art. 30 § 1 kpa). Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność prawną. Zgodnie z art. 8 Kodeksu cywilnego każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Zdolność prawna osoby fizycznej ustaje z chwilą jej śmierci. Konsekwencją utraty zdolności prawnej jest to, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego oraz wydać decyzji. Należy podkreślić, że wydanie rozstrzygnięcia w stosunku do osoby zmarłej stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa (por. wyroki NSA z 18 II 2016 r., sygn. akt I OSK 1150/14, z 1 XII 2015 r., sygn. akt I OSK 626/14, z 14 XI 2001 r., sygn. akt I SA 2462/99). Na ocenę zaistnienia wad, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa nie ma wpływu to, czy organ wiedział o śmierci strony postępowania oraz czy jego niewiedza była zawiniona czy też nie. Powołany przepis nie nawiązuje do wiedzy organu o okolicznościach skutkujących nieważnością decyzji. Istotne jest, że następcy prawni zmarłej strony nie brali udziału w postępowaniu, a decyzja została skierowana do osoby nieżyjącej. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Z przyczyn wyżej omówionych decyzja Ministra z [...] kwietnia 2022 r. jest obarczona wadą nieważności z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W tej sytuacji Sąd nie dokonuje merytorycznej oceny decyzji. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ppsa i art. 200 ppsa w zw. z art. 210 § 2 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym uzasadnione było treścią art. 119 pkt 1 ppsa. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu i przeprowadzi postępowanie z udziałem następców prawnych zmarłej strony.