I SA/Rz 303/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Piotr Popek, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska /spr./, Sędzia WSA Jarosław Szaro, Protokolant sekr. sąd. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2023 r. sprawy ze skargi B.L. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 marca 2023 r., nr 663/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za lata 2009-2010 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej B.L. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Przedmiotem skargi jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z dnia 29 marca 2023r. nr 663/2023, w przedmiocie odmowy umorzenia B. L. (dalej: Zobowiązana/Skarżąca) należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 25 stycznia 2020r. Zobowiązana zwróciła się do ZUS o umorzenie zaległości powstałej w latach 2009-2010. Wniosek motywowała tym, że aktualnie przebywa na świadczeniu przedemerytalnym i nie jest w stanie spłacić zaległych składek. Ze przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i [...] zł (netto), nie osiąga dochodów z innych źródeł, nie korzysta z pomocy społecznej. W zakresie kosztów utrzymania Zobowiązana ponosi stałe miesięczne wydatki eksploatacyjne w kwocie ok. [...] zł. Nie posiada innych zobowiązań poza zadłużeniem w ZUS. Zobowiązana prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, który osiąga dochód z emerytury w kwocie [...] zł (netto). Zobowiązana jest współwłaścicielką na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej nieruchomości gruntowej w miejscowości K.o pow. 0,10ha. ZUS decyzją z dnia 29 marca 2023r. na podstawie: 1) art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 – dalej: u.s.u.s) - odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie [...] zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne - za okres 10/2009-12/2010 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia [...] zł b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2009-12/2010 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł odsetek- [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 10/2009-12/2010 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł 2) art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 31,32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 – dalej: Rozporządzenie z 2003r.) - odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne - 10/2009-12/2010 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek- [....] zł, kosztów upomnienia –[...] b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2009-12/2010 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek-[...] zł odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł c) Fundusz Pracy - za okres 10/2009-12/2010 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek-[...] zł, odsetek-[...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie ZUS odniósł się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek wskazując, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. Jednak zgodnie z art. 24 ust 5b w/w ustawy bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Wobec przedmiotowych należności wszczęcie postępowania egzekucyjnego 11 marca 2014 r. spowodowało, iż bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwał do 15 listopada 2018 r. tj. do zakończenia postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P.. Okresu trwania tego postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia. Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Ze względu na fakt, że Zakład zabezpieczył należności z tytułu składek przez ustanowienie hipoteki na nieruchomości o nr [...] należącej do Zobowiązanej, nadal istnieje możliwość dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki. Uwzględniając powyższe okoliczności Zakład stwierdził, że należności nie uległy przedawnieniu. Jako uzasadnienie odmowy umorzenia zaległości ZUS wskazał brak wystąpienia przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ wskazał, że wobec ww. zaległości było prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P., lecz zostało ono zakończone wobec stwierdzenia, że zaległość objęta tytułami wykonawczymi jest nieściągalna, a majątek i źródła dochodu Zobowiązanej nie przewyższają kwoty kosztów i wydatków egzekucyjnych. Nieefektywna okazała się też egzekucja z nieruchomości gruntowej stanowiącej współwłasność małżeńską, wobec wystawienia tytułów wykonawczych wyłącznie na jednego współmałżonka. Zdaniem organu istnieje jednak możliwość zastosowania skutecznego środka egzekucyjnego w postaci zajęcia świadczenia przedemerytalnego, a wkrótce świadczenia emerytalnego Zobowiązanej. Ponadto, zdaniem organu, Zobowiązana nie wykazała przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust.1 Rozporządzenia z 2003r. W ocenie ZUS, wydatki na utrzymanie nie mają charakteru nadzwyczajnych czy nieprzewidzianych, a Zobowiązana nie wykazała, że nie ma żadnej możliwości uregulowania należności z tytułu składek. Zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna rodziny ma charakter definitywny. Rodzina posiada stałe źródła dochodu, natomiast ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Na powyższą decyzję B. L. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu Skarżąca zrzuciła: - naruszenie art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że występuje majątek, z którego można prowadzić egzekucję, podczas gdy Skarżąca takiego majątku nie posiada, co stwierdził Naczelnik US w P., - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na przyjęciu, że można prowadzić postępowanie podczas gdy brak jest składników majątkowych, z których można prowadzić egzekucję. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie składek na ubezpieczenie W uzasadnieniu skargi podniosła, że w 2018r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. stwierdził, że zachodzą przesłanki o jakich mowa w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., wobec braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. ZUS co prawda ustanowił hipotekę na nieruchomości, ale jest to w rzeczywistości okoliczność bezskuteczna, niewykonalna. Skarżąca posiada od 2011r. rozdzielność majątkową z mężem, pozostając w realnej separacji. Dodała, że minimum socjalne za III kwartał 2022r. wynosiło na jedną osobę w gospodarstwie emeryckim kwotę [...] zł. W ocenie Skarżącej, biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, a przede wszystkim brak majątku, z którego można byłoby prowadzić egzekucję, zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Zarzuciła też, że ZUS wskazał w decyzji dwa odmienne wyliczenia zaległości, w obu przypadkach kapitały różnią się, pomimo że obejmują te same okresy i nie ma w tym zakresie w uzasadnieniu decyzji żadnego wytłumaczenia. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023r., poz. 1634 ze zm. - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że uchybia ona przepisom postępowania administracyjnego. W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. Unormowania dotyczące terminu przedawnienia należności składkowych ulegały zmianom. Począwszy bowiem od 1 stycznia 2003r. termin przedawnienia należności został wydłużony od lat pięciu do dziesięciu lat na mocy art. 1 pkt 9 lit.a ustawy z dnia 18 grudnia 2002r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074). Pięcioletni termin przedawnienia należności wprowadzono ponownie 1 stycznia 2012r. ustawą z dnia 16 września 2011r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378). Zgodnie z art. 27 tej ustawy nowelizującej, do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012r. (tak jak w niniejszej sprawie) stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012r. (ust. 1), a jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2). ZUS odnosząc się do okoliczności niniejszej sprawy w wydanej decyzji stwierdził, że należności nie uległy przedawnieniu z uwagi na ustanowienie przez ZUS hipoteki na należącej do Zobowiązanej nieruchomości, a dodatkowo wskazał na zawieszenie biegu terminu przedawnienia w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym.. Wprawdzie istotnie przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. stanowi o wyłączeniu przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką, lecz organ nie udokumentował swoich twierdzeń o braku przedawnienia przedmiotowych należności. W aktach administracyjnych sprawy brak bowiem dokumentacji, na podstawie której możliwa byłaby weryfikacja twierdzeń organu o ustanowieniu hipoteki na nieruchomości należącej do Zobowiązanej, czy o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia z uwagi na postępowanie egzekucyjne.. Podkreślenia wymaga, że ustalenia stanu faktycznego winny znajdować odzwierciedlenie w dowodach znajdujących się w aktach sprawy, a tak się nie dzieje w niniejszej sprawie. Należy wskazać, że przepisy u.s.u.s. przewidują możliwość wystąpienia przerwy lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia w określonych przypadkach. Zgodnie z przepisem art.24 ust.5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Brzmienie ostatniego z powołanych przepisów wskazuje na to, że bieg terminu przedawnienia zawiesza tylko taka czynność zmierzająca do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony. Jak wyżej wspomniano, do akt sprawy nie została dołączona żadna dokumentacja dotycząca podjętych czynności, ani też wskazująca na zawiadomienie o tych czynnościach Zobowiązanej. Oznacza to, że nie można w sposób jednoznaczny ustalić, czy faktycznie nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia i w jakiej dacie. Brak też dowodów na ustanowienie hipoteki na nieruchomości Zobowiązanej celem zabezpieczenia przedmiotowych należności. Nie ma zatem pewności co do tego, czy przedmiotowe należności nie uległy przedawnieniu. W przekonaniu Sądu organ nie wyjaśnił w sposób dostateczny okoliczności wymagalności zaległych składek, których dotyczy kontrolowana decyzja, czym naruszył przepisy art. 77 § 1 i 80 K.p.a. Zgodnie bowiem z art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art.80 K.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W konsekwencji należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie poddaje się pełnej kontroli i ocenie, czy zaszły okoliczności powodujące przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Ewentualne stwierdzenie przedawnienia określonych należności powoduje z kolei konieczność umorzenia postępowania w tym zakresie, ponieważ prowadzenie postępowania o umorzenie należności składkowych, które uległy przedawnieniu jest bezprzedmiotowe. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie kwestii przedawnienia składek, z podaniem daty wymagalności, a także ewentualnych okresów przerw lub zawieszenia biegu przedawnienia. Trzeba mieć bowiem na względzie, że najstarsze należności dotyczą października 2009r., a więc okresu odległego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 grudnia 2020r., sygn. akt I GSK 1046/20 (publ. LEX nr 3100612) wyraził pogląd, który Sąd w niniejszej sprawie w pełni podziela, że organ winien wskazać, w stosunku do każdej z należności odrębnie, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie miało miejsce zawieszenie biegu przedawnienia. Nie jest przy tym wystarczające zbiorcze przedstawienie ram czasowych w odniesieniu do wszystkich zaległości, skoro każda z należności ma odrębny termin wymagalności, a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia. Kolejnym uchybieniem stwierdzonym przez Sąd w niniejszej sprawie jest nieprawidłowe sformułowanie sentencji zaskarżonej decyzji. Należy wskazać, że w treści rozstrzygnięcia organ orzekł w pkt. 1 na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3 oraz art. 31 i 32 u.s.u.s. - o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie [...] zł, a w pkt. 2 na podstawie art.83 ust.1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 31, 32 u.s.u.s. oraz § 3 Rozporządzenia z 2003r. - o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...]. W ocenie Sądu takie sformułowanie rozstrzygnięcia mogłoby wskazywać na to, że jego przedmiotem są dwie należności – jedna w wysokości [...]zł, a druga [...] zł, tymczasem przedmiotem wniosku i rozstrzygnięcia powinna być jedna należność, a co za tym idzie, organ powinien wydać jedno rozstrzygnięcie wobec tej należności. Dopiero w uzasadnieniu decyzji organ powinien przeprowadzić rozważania odnośnie do przesłanek umorzenia, opartych na różnych podstawach prawnych, zaś w dalszej kolejności ocenić spełnienie tych przesłanek w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydane decyzje naruszają przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art.77 § 1, art. 80 i art.107 § 3 K.p.a. Z tych względów przedwczesna jest ocena zaskarżonej decyzji w zakresie przesłanek umorzenia należności. W ponownym postępowaniu organ powinien uwzględnić podniesione wyżej uwagi, przede wszystkim wyjaśnić i wykazać w decyzji to, czy i w jakim zakresie zaległe należności uległy przedawnieniu, czy też nie. Powołując się na instytucję przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych organ winien odnieść je do poszczególnych należności i dołączyć do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej kwestii okoliczności faktyczne. Biorąc powyższe po uwagę, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. orzeczono o zwrocie kosztów postępowania sądowego, na które składają się: opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17zł i wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480zł, stosownie do § 14 ust.1 pkt 1 lit.c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U. z 2018, poz.265 ze zm. ).