I SA/Bd 740/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia NSA Zdzisław Pietrasik po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 2 grudnia 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi L. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uwzględnienia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie

W dniu 31 października 2016r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF, wnioskodawczyni podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz mężem oraz pełnoletnim synem, którego miesięczny dochód wynosi 3.440 zł netto. Jako majątek skarżąca wskazała mieszkanie o pow. 37,2 m˛. Oświadczyła, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych oraz wierzytelności. W rubryce wydatki skarżąca wskazała: woda, prąd i media – 580 zł; koszty leków miesięcznie – 500 zł; koszty wizyt lekarskich – 300 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżąca przedłożyła m.in. zeznania podatkowe za lata 2014-2015 oraz rozliczenie za Internet za rok 2014r. W piśmie z dnia 14 listopada 2016r. skarżąca oświadczyła, że nie posiada rachunku bankowego oraz lokat; nie otrzymuje żadnych świadczeń z pomocy społecznej; określiła miesięczne koszty utrzymania na kwotę 1.370 zł (czynsz, woda, PZU, prąd, ubrania, multimedia, lekarstwa, środki czystości i higieny); nie posiada oszczędności; nie posiada pojazdów; nie prowadzi działalności gospodarczej; nie posiada zobowiązań kredytowych. Wskazała również, że ze świadczenia rehabilitacyjnego syna prowadzona jest egzekucja komornicza. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2016 r. Referendarz odmówiła skarżącej przyznania prawa pomocy stwierdzając, że nie wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a także uchyliła się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które była wzywana. W ocenie Referendarza podała także nieprawdziwe dane w kwestii posiadania konta bankowego. Pismem z dnia 15 grudnia 2016 r. skarżąca złożyła sprzeciw na powyższe postanowienie. Wniosła w nim o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przyznanie jej choć częściowej pomocy prawnej w postaci ustanowienia radcy prawnego. Wskazała, że zgodnie z tym co oświadczyła wcześniej, nie posiada konta bankowego, a wskazana przez Referendarza opłata była uiszczona za pośrednictwem Banku Spółdzielczego w I., na dowód czego załączyła druk bankowy (d.: k. 57 akt sądowych). Dodała, że na zaświadczenia z ZUS dotyczące dochodów syna trzeba czekać 3 tygodnie, a wyznaczony czas na odpowiedź Referendarzowi wynosił 10 dni. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wskazać trzeba, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącej uznał, że Referendarz słusznie stwierdził, iż strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy. Analizując oświadczenia należy stwierdzić, że skarżąca oraz jej mąż i syn, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, uzyskują miesięcznie wspólny dochód w kwocie 3.440 zł. Po odliczeniu miesięcznych kosztów związanych z utrzymaniem, które wskazała skarżąca w piśmie z dnia 14 listopada 2016r. (1.370 zł -czynsz, woda, PZU, prąd, ubrania, multimedia, lekarstwa, środki czystości i higieny) do dyspozycji w gospodarstwie domowym pozostaje kwota ok. 2.000 zł. Nawet dodając do tych kwot wydatków koszty wyżywienia, należy stwierdzić, że przy racjonalnym gospodarowaniu stałym dochodem wnioskodawczyni ma możliwość jednorazowo opłacić koszty związane z wniesieniem skargi, które na obecnym etapie sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym strony i jej rodziny. W przedmiotowej sprawie wpis od skargi wynosi 100 zł, natomiast miesięczny dochód trzyosobowego gospodarstwa domowego skarżącej to kwota 3.440 zł. W konsekwencji należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie przez nią jednorazowego wydatku na wpis od skargi. Powyższej oceny skarżąca skutecznie nie podważyła w sprzeciwie. Nie przedstawiła żadnych nowych okoliczności, innych niż znane Referendarzowi w momencie rozpatrywania jej wniosku. Stwierdzić zatem należy, że stan sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez Referendarza. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Odnosząc się do kwestii przyznania skarżącej pomocy prawnej w postaci przydzielenia jej pełnomocnika z urzędu wskazać należy, że ustanowienie pełnomocnika na obecnym etapie nie jest obowiązkowe i konieczne, ponieważ jak wynika z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Jednocześnie Sąd podziela w tym względzie stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane m.in. w postanowieniu z 27 maja 2008r., sygn. akt I FZ 154/08 wyrażające pogląd, że ustanowienie pełnomocnika w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Z uwagi na treść art. 134 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie jest uzasadniona obawa, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika strona skarżąca nie jest w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w postępowaniu sądowym. Stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego. Podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 240/08, wskazując, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych – przymus adwokacko-radcowski. Ponadto Sąd pragnie wskazać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Refendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżąca nie wykazała, że jej obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.