I OZ 683/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek po rozpoznaniu w dniu 12 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 28 kwietnia 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 579/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 9 maja 2013 r., nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 579/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił W. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że postanowieniem z 24 września 2013 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania W. W. prawa pomocy - wobec tego, że wykazując stypendium szkoleniowe w wysokości 229,27 zł netto i oszczędności w kwocie ok. 400 zł jako jedyne źródła swego utrzymania, nie złożył wymaganego od niego dodatkowego oświadczenia ani dokumentów źródłowych. Po uprawomocnieniu się tego orzeczenia skarżącemu doręczone zostało zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. Wniesione na nie zażalenie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 6 grudnia 2013 r. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu skarżący zwrócił się w piśmie z 26 grudnia 2013 r. o zwolnienie od niego, stwierdzając, że jest bezrobotny i nie ma żadnego dochodu. Załączył kopię zaświadczenia z urzędu pracy. Wniosek złożony następnie na urzędowym formularzu - z którego wynikać ma, że skarżący dysponuje jedynie oszczędnościami w kwocie ok. 150 zł i nie posiada, tak samo jak jego rodzice, "żadnego dochodu" - nie został podpisany. Wzywając do usunięcia tego braku formalnego, zobowiązano go powtórnie do podania przeciętnej miesięcznej wysokości poszczególnych wydatków i źródła pokrywania każdego z nich, wysokości wszelkich dochodów uzyskanych od maja ubiegłego roku (ze wskazaniem daty uzyskania dochodu i jego wysokości oraz tytułu jego uzyskania), w tym pomocy pieniężnej/rzeczowej ośrodka pomocy społecznej, bądź jakichkolwiek innych instytucji lub osób (ze wskazaniem jej źródła, rodzaju oraz daty otrzymania), oraz tytułu prawnego do lokalu stanowiącego miejsce zamieszkania, a ponadto przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (lub oświadczenia o ich nieposiadaniu w owym czasie) i kopii dowodów opłacenia należności związanych z mieszkaniem, za styczeń 2014 r. Mimo, że skarżący został po raz kolejny poinformowany, że niezastosowanie się do wezwania może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy, w ostatnim dniu terminu uzupełnił wniosek jedynie swoim podpisem. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2014 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Sprzeciw od ww. postanowienia wniósł W. W.. Sąd I instancji wydając zaskarżone postanowienie wyjaśnił, że prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Sąd podniósł również, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazał przy tym, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Sąd I instancji zauważył również, że w tej samej sprawie wnioskodawca złożył kolejny już wniosek o przyznanie prawa pomocy. Poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy został prawomocnie rozpatrzony postanowieniem referendarza z dnia 24 września 2013 r. Zdaniem Sądu I instancji, nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości finansowych strony. Skarżący – pomimo ponownego wezwania go do złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń – nie zadośćuczynił temu wezwaniu i w dalszym ciągu nie ujawnił w pełni swojej sytuacji materialnej i bytowej. Następnie Sąd podkreślił, iż niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 P.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie do sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną, bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego W. W., podnosząc, iż jest osobą bezrobotną i nie stać go na ponoszenie kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 P.p.s.a. i wezwał wnioskodawcę do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Należy podkreślić, iż skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia powinien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie wezwanie o uzupełnienie wniosku wystosował do skarżącego referendarz sądowy, który zażądał: podania przeciętnej miesięcznej wysokości poszczególnych wydatków i źródła pokrywania każdego z nich, wysokości wszelkich dochodów uzyskanych od maja ubiegłego roku (ze wskazaniem daty uzyskania dochodu i jego wysokości oraz tytułu jego uzyskania), w tym pomocy pieniężnej/rzeczowej ośrodka pomocy społecznej, bądź jakichkolwiek innych instytucji lub osób (ze wskazaniem jej źródła, rodzaju oraz daty otrzymania), oraz tytułu prawnego do lokalu stanowiącego miejsce zamieszkania, a ponadto przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (lub oświadczenia o ich nieposiadaniu w owym czasie) i kopii dowodów opłacenia należności związanych z mieszkaniem, za styczeń 2014 r. Ponadto zobowiązano skarżącego do podpisania wniosku. Skarżący w odpowiedzi na powyższe wezwanie uzupełnił wniosek poprzez jego podpisanie. Nie przedstawił natomiast żadnych dokumentów i wyjaśnień, do których przedstawienia został wezwany. W takiej sytuacji należy przyznać rację Sądowi I instancji, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewskazanie wysokości dochodów pozwalających zaspokajać niezbędne potrzeby życiowe uniemożliwiło w istocie ustalenie sytuacji majątkowej strony w celu zbadania czy zaistniały przesłanki do przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Należy więc uznać, że przedstawione przez skarżącego argumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Należy podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, że strona uniemożliwiła dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Brak właściwego wykonania wezwania Sądu skutkować musiał odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy, wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.