I OZ 680/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 23 października 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 563/23 w sprawie ze sprzeciwu A.S. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 9 marca 2023 r. nr SKO.PSW/41.5/796/2023/2683 w przedmiocie dodatku węglowego postanawia uchylić zaskarżone postanowienie

Wyrokiem z 8 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 563/23 (dalej wyrok II SA/Gl 563/23) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił sprzeciw A.S. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 9 marca 2023 r. nr SKO.PSW/41.5/796/2023/2683 w przedmiocie dodatku węglowego. Wyrok uprawomocnił się 8 czerwca 2023 r. (k. 2-3, 27, 47 akt sądowych). Pismem z 7 lipca 2024 r., uzupełnionym pismem z 19 sierpnia 2024 r., A.S. wniósł o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku II SA/Gl 563/23 i doręczenie jego odpisu wraz z uzasadnieniem (k. 53, 67 akt sądowych). Postanowieniem z 26 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 563/23 (dalej postanowienie z 26 sierpnia 2024 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił wniosek A.S. o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 8 maja 2023 r. II SA/Gl 563/23. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że z okoliczności faktycznych sprawy nie dało się ustalić, czy określony w art. 87 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej ppsa) termin do wniesienia tego wniosku został zachowany; skarżący nie udzielił w tym zakresie wyjaśnień, gdyż wskazana przez niego data to ostatni dzień upływu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. Sąd nie ma prawa domniemywać daty, w której ustała przyczyna uchybienia terminu i w przypadku wątpliwości w tym zakresie winien wniosek rozpoznać merytorycznie. W tej sprawie pierwszorzędną kwestią pozostawała ocena dopuszczalności wniosku przez pryzmat art. 87 § 5 ppsa. Niewątpliwie wniosek wnoszącego sprzeciw został złożony po upływie roku od uchybionego terminu. Sąd rozważył, czy w sprawie zachodził "wyjątkowy przypadek", o jakim mowa w art. 87 § 5 ppsa. Wskazał, że błędne pouczenie może stanowić przesłankę do przywrócenia terminu, lecz w niniejszej sprawie wniosek o przywrócenie terminu został złożony ponad rok od chwili otrzymania przez wnoszącego sprzeciw odpisu sentencji wyroku wraz z pouczeniem. Doręczenia dokonano 16 maja 2023 r. W otwartym terminie do złożenia wniosku o uzasadnienie wnoszący sprzeciw skierował do Prezesa Sądu pismo z 22 maja 2023 r., w którym - m.in. - zaskarżył ten wyrok. Doręczonym 19 czerwca 2024 r. pismem wyjaśniono wnoszącemu sprzeciw, że aby złożyć skargą kasacyjną, obowiązany jest w terminie 7-dniowym złożyć wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Wnoszący nie skorzystał z tego uprawnienia. Skierował natomiast do Sądu kolejne pismo datowane na 24 czerwca 2023 r., w którym ponownie odniósł się do kwestii składu sędziowskiego orzekającego w tej sprawie. W powołanej przez wnoszącego sprzeciw sprawie II SA/Gl 1890/23 wniósł on terminowo wniosek o sporządzenie uzasadnienia, mimo że został w tej sprawie również pouczony o obowiązku uiszczenia opłaty kancelaryjnej. Sąd I instancji uznał, że nie sposób było przyjąć, że uchybienie rocznemu terminowi, w którym wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie był dopuszczalny, nastąpiło z uwagi na nadzwyczajną sytuację uniemożliwiającą działanie wnoszącemu sprzeciw w normalnym trybie. Tym samym, brak było wyjątkowych okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Z tego względu wniosek ten należało odrzucić, zgodnie z art. 88 ppsa (k. 80, 82-84 akt sądowych). Zażalenie na postanowienie z 26 sierpnia 2024 r. złożył A.S. (dalej skarżący), wnosząc o przestrzeganie przez Sąd procedury i właściwe stosowanie prawa krajowego i unijnego przez usunięcie z obiegu prawnego wyroku z 8 maja 2023 r. II SA/GI 563/23 i postanowienia z 26 sierpnia 2024 r. w tej samej sprawie, a następnie przeprowadzenie procedury sądowej zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa krajowego i unijnego. Podniósł, że "Osoba/referent sprawy o sygn. akt II SA/GI 563/23 Pan Tomasz Dziuk nie jest sędzią (tzw. neo-sędzia), zatem przedmiotowe postępowanie od samego początku jest skażone wadą prawną [...] neo-sędziowie zostali powołani przez niekonstytucyjnie wybraną Krajową Radę Sądownictwa. Tryb powołania tzw. neo-KRS jest sprzeczny z prawem krajowym i unijnym, do którego przestrzegania Polska zobowiązała się w Traktacie Lizbońskim.". W ocenie skarżącego, taki stan rzeczy spowodował, że został on pozbawiony prawa do sądu, co kwalifikuje się do oceny przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. Wyraził nadzieję, że wadliwa procedura w niniejszej sprawie zostanie usunięta, a jego skarga na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 9 marca 2023 r. będzie rozpoznana przez niezawisły sąd. Wydany wyrok będzie podlegał ewentualnemu zaskarżeniu, a Sąd nie pozbawi go prawa do uzyskania uzasadnienia do wydanego orzeczenia - jak to ma miejsce obecnie. Skarżący wniósł o rozważenie możliwości przeprowadzenia działań kontrolnych Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach zmierzających do ujawnienia, czy błędne pouczenia o konieczności wnoszenia niezależnych opłat miały miejsce także w innych postępowaniach. Odnośnie do stanowiska zawartego w zaskarżonym postanowieniu skarżący podniósł, że wyrok z 8 maja 2023 r. (właściwie nie-wyrok, bo wydany przez organ niebędący sądem) nie mógł się uprawomocnić, ponieważ został on wprowadzony w błąd (pouczenie) co do konieczności uiszczenia nienależnej opłaty. Tym samym, pozbawiono go prawa do procedury kasacyjnej przez odmowę sporządzenia uzasadnienia tego orzeczenia bądź uzależnienie tej czynności od opłaty z pominięciem przepisów prawa w tym zakresie. Co do wskazania daty ustania przyczyny uchybienia terminu wskazał, że nie potrafi obliczyć tego terminu. "Wyjątkowy przypadek" nie miałby miejsca, gdyby Sąd nie pozostawał w rocznej bezczynności w zakresie samooceny i naprawy błędu. O zwolnieniu z opłaty sądowej od wniosku o uzasadnienie dowiedział się w Biurze Obsługi Interesanta w terminie, który wskazał we właściwym piśmie do sprawy II SA/GI 1890/23, a nie do sprawy II SA/GI 563/23. Sąd zamiast prowadzić "czynności śledcze" w zakresie tego, co strona wiedziała, czego się domyślała, a czego nie potrafiła wyliczyć, powinien skupić się na przestrzeganiu prawa. Zaakcentował, że domaga się jedynie właściwego stosowania prawa w niniejszej sprawie (k. 93-93v akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu (art. 86 § 1 zd. pierwsze ppsa). Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (art. 87 § 1 ppsa). W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (art. 87 § 2 ppsa). Równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności, której nie dokonała w terminie (art. 87 § 4 ppsa). Po upływie roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w przypadkach wyjątkowych (art. 87 § 5 ppsa). Z powołanych przepisów wynika, że jeżeli od uchybionego terminu upłynął rok, to - co do zasady - wniosek o przywrócenie terminu jest niedopuszczalny, ponieważ w takiej sytuacji przywrócenie terminu jest możliwe "tylko w przypadkach wyjątkowych". W orzecznictwie przyjmuje się, że zwrot "tylko w przypadkach wyjątkowych" należy odnosić do nadzwyczajnych sytuacji uniemożliwiających działanie strony w normalnym trybie, tj. z zachowaniem terminów do dokonywania czynności procesowych (postanowienia NSA z 12.7.2011 r. II GZ 273/11, 7.12.2011 r. I OZ 991/11 i 5.3.2013 r. II OZ 109/13, cbosa). W szczególności, może to dotyczyć nieprzewidywalnych okoliczności takich jak: długotrwała poważna klęska żywiołowa czy inne niedające się przewidzieć wydarzenia. Za wyjątkowy przypadek należy uznać taką sytuację życiową, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że określone zdarzenia - tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach i ingerujące w plany życiowe - nie należą do zdarzeń codziennych (postanowienia NSA z: 12.1.2018 r. I OZ 1906/17 i 23.10.2023 r. I OZ 450/23, cbosa). W niniejszej sprawie okolicznością bezsporną jest, że wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi został złożony po upływie roku od uchybienia temu terminowi. Dlatego Sąd I instancji słusznie wskazał, że dokonując oceny dopuszczalności złożonego przez skarżącego wniosku, należało wziąć pod uwagę dyspozycję art. 87 § 5 ppsa, który w takich sytuacjach dopuszcza przywrócenie terminu tylko w przypadkach wyjątkowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji niezasadnie uznał, że w rozpoznawanej sprawie taki wyjątkowy przypadek nie wystąpił. W sprawach, w których skargę (odpowiednio sprzeciw - art. 64b § 1 ppsa) oddalono, uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony zgłoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo doręczenia odpisu sentencji wyroku (art. 141 § 2 zdanie pierwsze ppsa). Jeżeli uzasadnienie wyroku zostało sporządzone na wniosek strony, odpis wyroku z uzasadnieniem doręcza się tylko tej stronie, która złożyła wniosek (art. 142 § 2 ppsa). Opłatę kancelaryjną za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, doręczonego na skutek żądania zgłoszonego w terminie siedmiodniowym od ogłoszenia orzeczenia, pobiera się przy zgłoszeniu wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia i jego doręczenie. Jeżeli opłata nie została uiszczona, przewodniczący zarządza ściągnięcie jej od strony, która złożyła wniosek, po uprzednim wezwaniu strony do jej uiszczenia (art. 234 § 2 zdanie 1 i 2 ppsa). Opłatę kancelaryjną za odpis orzeczenia z uzasadnieniem doręczony na skutek wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia, zgłoszonego w terminie siedmiu dni od ogłoszenia orzeczenia albo doręczenia odpisu sentencji orzeczenia, pobiera się w kwocie 100 zł (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 2019 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1090). Nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca [...] w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej (art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ppsa). Mając na uwadze przytoczone przepisy, skarżący - wbrew ocenie Sądu I instancji - nie został prawidłowo pouczony o sposobie i terminie wniesienia środka odwoławczego od wyroku II SA/Gl 563/23 (k. 28, 29-29v akt sądowych), ponieważ w pouczeniu tym zwrócono uwagę na odpłatność wniosku, która w odniesieniu do skarżącego w tej sprawie nie zachodzi. Stan sprawy, po wydaniu wyroku, wyglądał następująco: odpis sentencji wyroku II SA/Gl 563/23 wraz z pouczeniem doręczono skarżącemu 16 maja 2023 r. (k. 33-33v). W dniu 23 maja 2023 r. skarżący złożył pismo, w odpowiedzi na które wezwano go do sprecyzowania jego charakteru i wyjaśniono mu, że od wyroku z 8 maja 2023 r. przysługuje skarga kasacyjna, lecz aby ją złożyć, należy w terminie 7 dni od wydania wyroku wnieść wniosek o sporządzenie uzasadnienia, skargę składa się w terminie 30 dni od doręczenia uzasadnienia i powinna ona zostać sporządzona przez adwokata, radcę prawnego lub inną osobę do tego uprawnioną (k. 35-36, 38-40v). Wezwanie doręczono skarżącemu 19 czerwca 2023 r. (k. 41-41v). Skarżący odpowiedział pismem z 26 czerwca 2023 r., w którym nie sprecyzował charakteru pisma z 23 maja 2023 r. (k. 43-44). Z uwagi na treść pisma z 26 czerwca 2023 r. zostało ono przekazane Prezesowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (k. 45), który - na podstawie art. 41b § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 217 ze zm.) w zw. z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) - wyjaśnił, że pismo z 11 kwietnia 2024 r., przy którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach doręczył skarżącemu odpis wyroku z 10 kwietnia 2024 r. II SA/GI 1890/23 zawierało pouczenie, zgodnie z którym wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku podlega opłacie kancelaryjnej w wysokości 100 zł, a nieuiszczenie tej należności spowoduje wszczęcie postępowania egzekucyjnego, przyznając mu rację, że pouczenie to było błędne, gdyż skarżący z mocy ustawy jest zwolniony od kosztów sądowych (zarządzenie Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach z 29 listopada 2023 r.). Prezes zwrócił uwagę, że błędne pouczenie nie wiązało się z żadnymi negatywnymi skutkami dla skarżącego, ponieważ uchybienie to nie miało wpływu na bieg postępowania (k. 57-57v). Należy zwrócić uwagę, że w sprawie II SA/Gl 563/23 skarżący - zwolniony od kosztów sądowych z mocy ustawy - również został błędnie pouczony o tym, że wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku podlega opłacie kancelaryjnej w wysokości 100 zł (pkt 1 pouczenia z 9 maja 2023 r.; k. 29 akt II SA/Gl 563/23). Pismem z 7 sierpnia 2024 r. skarżący podniósł, że w przypadku potwierdzenia błędu po stronie Sądu powinno się z urzędu przywrócić stronie prawo do nieodpłatnego wniesienia wniosku o uzasadnienie wyroku (k. 59). Zarządzeniem z 8 sierpnia 2024 r. Prezes Sądu polecił rozważyć jego pismo z 7 sierpnia 2024 r. jako wniosek o przywrócenie terminu do sporządzenia uzasadnienia wyroku II SA/Gl 563/23 (k. 62). Zarządzeniem z 9 sierpnia 2024 r. II SA/Gl 563/23 Przewodniczący Wydziału II potraktował pismo skarżącego z 7 sierpnia 2024 r. jako wniosek o przywrócenie terminu, wzywając go do uzupełnienia braku formalnego przez dokonanie czynności, której wniosek dotyczy, tj. złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (k. 64, 65). Wezwanie doręczono skarżącemu 12 sierpnia 2024 r. (k. 66-66v). Pismem z 19 sierpnia 2024 r. skarżący wykonał zobowiązanie, wnosząc o sporządzenie uzasadnienia wyroku II SA/Gl 563/23, wskazując, że termin do złożenia przedmiotowego wniosku upłynął w dniu 23 maja 2024 r. (k. 67). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyczyna uchybienia terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku II SA/Gl 563/23 ustała 12 sierpnia 2024 r., tj. w wyniku doręczenia skarżącemu wezwania z 9 sierpnia 2024 r. do uzupełnienia braków formalnych jego pisma z 7 sierpnia 2024 r., które potraktowano (również zarządzeniem z 9 sierpnia 2024 r.) jako wniosek o przywrócenie terminu. Pismem z 19 sierpnia 2024 r. skarżący wykonał zobowiązanie, wnosząc o sporządzenie uzasadnienia wyroku II SA/Gl 563/23. Skarżący wniósł zatem do Sądu pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. Rozważając kwestię przywrócenia terminu w kontekście art. 87 § 5 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w niniejszej sprawie doszło do wystąpienia przypadku wyjątkowego, warunkującego dopuszczalność przywrócenia terminu po upływie roku od uchybionego terminu. Wyjątkowości tego przypadku należy upatrywać w dwu faktach. Po pierwsze, błędnie pouczono skarżącego o odpłatności wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, co spowodowało dezorientację po jego stronie w odniesieniu do przebiegu postępowania po wydaniu wyroku II SA/Gl 563/23. Na skutek pisma z 26 czerwca 2023 r., błąd ten został potwierdzony przez Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach pismem z 22 lipca 2024 r. Reakcją na pismo Prezesa Sądu było pismo skarżącego z 7 sierpnia 2024 r., które Prezes przedłożył Przewodniczącemu Wydziału II w celu rozważenia potraktowania tego pisma skarżącego jako wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Błąd Sądu I instancji w zakresie błędnego pouczenia odnośnie do podlegania wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku II SA/Gl 563/23 opłacie kancelaryjnej, nie ulega wątpliwości i został przyznany przez ten Sąd. Po drugie, upływ ponad roku od uchybionego terminu wynika z czasu, w którym Prezes Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odpowiedział na pismo skarżącego z 26 czerwca 2023 r. Prezes udzielił odpowiedzi 22 lipca 2024 r. O ile odpowiedź dotyczy sprawy II SA/Gl 1890/23, znajduje ona odpowiedni wydźwięk w postępowaniu II SA/Gl 563/23. Upływ ponad roku od uchybionego terminu nie był zatem zawiniony przez skarżącego. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w tej sprawie doszło do nadzwyczajnej sytuacji uzasadniającej przywrócenie terminu w oparciu o art. 87 § 5 ppsa. Odrzucenie wniosku o przywrócenie terminu - jako spóźnionego, stosownie do art. 88 ppsa - nie zasługiwało na aprobatę. Pozostałe zarzuty podniesione przez skarżącego w zażaleniu, uwzględniając pouczenie skarżącego zawarte w wezwaniu z 7 czerwca 2023 r., pozostawały bez znaczenia dla wyniku postępowania zainicjowanego tym zażaleniem. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ppsa, uchylił zaskarżone postanowienie.