I OZ 637/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.I. na pkt I postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 stycznia 2016 r., sygn. akt III SA/Kr 564/14 oddalający wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie skierowania na badania psychologiczne postanawia oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 8 stycznia 2016 r., po rozpoznaniu wniosku E. I. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi E. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2014 r. w przedmiocie skierowania na badania psychologiczne, oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt I) oraz ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu (pkt II). W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że postanowieniem z dnia 6 marca 2015 r. Sąd odrzucił przedmiotową skargę. W dniu 29 maja 2015 r. do Sądu wpłynęła skarga kasacyjna sporządzona przez skarżącego, która postanowieniem z dnia 9 czerwca 2015 r. została odrzucona. W skardze kasacyjnej skarżący zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Zarządzeniem z dnia 2 czerwca 2015 r. wezwano skarżącego o wypełnienie przesłanego urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Skarżący w złożonym formularzu "PPF" oświadczył, iż posiada dwie nieruchomości o powierzchni 18 m2 oraz 36m2. Ponadto oświadczył, iż nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Wskazał również, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Jako dochód rodziny wskazał swoją emeryturę w kwocie 2361 zł oraz emeryturę żony w kwocie 1400 zł, co daje łącznie kwotę 3761 zł. Oświadczył również, że razem z żoną są osobami niepełnosprawnymi o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a dochody z trudem pokrywają ich egzystencję. W wykonaniu zarządzenia z dnia 25 września 2015 r. o uzupełnienie braków złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wyjaśnił, że razem z żoną zamieszkuje w 18 metrowym mieszkaniu, natomiast drugie 36 metrowe mieszkanie w związku z brakiem funduszy nie jest w pełni przygotowane i umeblowane. Żadne z mieszkań nie jest wynajmowane. Przedstawił wyciąg z konta dotyczący jego miesięcznych wydatków tj. telefon, 40,62 zł; opłata mieszkaniowa 308,08 zł; opłata remontowa 20,85 zł; opłata eksploatacyjna 159,89 zł; energia elektryczna 65,66 zł; telefon 56,97 zł; gaz 80,94 zł; rtv 21,50 zł. Podał również, że posiada dwa konta bankowe; na jedno z nich otrzymuje przelewy, natomiast drugie sam zasila i wykonuje comiesięczne opłaty. Wyjaśnił również, że jego zła kondycja finansowa wynikła z konieczności zapłaty zasądzonych kosztów sądowych oraz honoraria adwokatów. Postanowieniem referendarza z dnia 12 listopada 2015 r. skarżącemu przyznano pełnomocnika z urzędu, natomiast wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalono. Skarżący pismem z dnia 17 grudnia 2015 r. wniósł w terminie sprzeciw od tego postanowienia, wskazując, że zaskarża postanowienie w przedmiocie oddalenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Oddalając wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) Sąd wskazał, że wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów stan majątkowy skarżącego uzasadnia jedynie przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zdaniem Sądu, skarżący z całą pewnością jest w stanie ponieść konieczne obecnie koszty w postaci całości wpisu sądowego od skargi na decyzję, nie narażając przy tym ani siebie, ani swojej rodziny na uszczerbek koniecznego utrzymania. Uiszczenie wpisu od skargi nie przekracza majątkowych możliwości skarżącego. Aktualny dochód na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi bowiem około 1880,50 zł. Natomiast, w ocenie Sądu, wniosek jest uzasadniony o tyle, o ile skarżący domaga się w nim ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Kwota pieniężna, jaką skarżący może przeznaczyć na własne utrzymanie, nie pozwala na jednoczesne poniesienie wydatków na należne koszty sądowe oraz opłacenie pełnomocnika z wyboru. W tym zakresie Sąd wniosek uwzględnił, ustanawiając dla skarżącego pełnomocnika z urzędu. Zażalenie na pkt I powyższego postanowienia wniósł E. I., zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu: 1. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez błędne i niedokładne przedstawienie stanu sprawy, szczególnie w zakresie stanu majątkowego skarżącego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy ze względu na fakt, że z uzasadnienia postanowienia wynika, iż Sąd wybiórczo zanalizował sprawę, pominął istotne elementy stanu faktycznego, a przez to mógł dojść do błędnych wniosków, co skutkowało wydaniem niekorzystnego dla skarżącego rozstrzygnięcia; 2. naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, tj. oddalenie wniosku skarżącego o zwolnienie z kosztów sądowych, podczas gdy sytuacja majątkowa skarżącego przemawia za uznaniem, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ właściwa analiza art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. skorelowana ze stanem faktycznym powinna doprowadzić Sąd do odmiennego rozstrzygnięcia. Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że Sąd nie odniósł się w swoich rozważaniach do sytuacji zdrowotnej skarżącego, nie żądał złożenia przez wnioskodawcę dodatkowych wyjaśnień co do kosztów wynikających z niepełnosprawności skarżącego i jego żony, co świadczy o niepełnej analizie sprawy. Sąd pominął również wskazane przez stronę w sprzeciwie okoliczności dotyczące kosztów i długów związanych z pochówkiem matki skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (obejmującym m. in. zwolnienie od kosztów sądowych) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności, jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest zaś instytucją, która stanowi wyjątek od tej zasady. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Oceniając sytuację majątkową i możliwości płatnicze wnioskującego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, Sąd pierwszej instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych zainicjowanego postępowania. Zasadnicze znaczenie dla oceny wniosku, jak słusznie zwrócił uwagę Sąd, ma to, że skarżący otrzymuje stały miesięczny dochód z tytułu emerytury w wysokości 2361 zł netto. Stałym dochodem z takiego samego tytułu dysponuje również żona skarżącego pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (1400 zł miesięczne). Oboje małżonkowie mają również zapewnione warunki mieszkaniowe i bytowe. Powyższe uzasadniania twierdzenie, że nawet przy uwzględnieniu przedstawionych wydatków, istnieje realna możliwość "wygospodarowania" kwoty na pokrycie kosztów sądowych. Skarżący nie jest bowiem w żadnym przypadku osobą pozbawioną dochodów i znajdującą się w trudnej sytuacji materialnej, pozwalającej na przyznanie jej prawa pomocy w żądanym – całkowitym zakresie. Odnosząc się natomiast do zawartych w zażaleniu twierdzeń, iż Sąd nie przeanalizował sytuacji zdrowotnej skarżącego i jego żony, wskazać trzeba, że jak wynika z akt sprawy, zarządzeniem z dnia 25 września 2015 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia braków wniosku poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i stosownych dokumentów źródłowych, co miało na celu ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżący nie przedstawił jednak żadnych dowodów potwierdzających ponoszenie ewentualnych wydatków na leczenie. Nie uczynił tego również na dalszym etapie postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Zauważyć należy, że choć przedmiotowe zarządzenie nie zawierało wprost wezwania o przedstawienie dokumentów potwierdzających obciążenie budżetu domowego skarżącego z uwagi na niepełnosprawność jego i żony, to nie można uznać, jak chce tego skarżący, iż powyższe samo w sobie stanowi o wadliwości zaskarżonego postanowienia. Wnioskodawca uznając, iż wydatki związane z leczeniem, które jak twierdzi ponosi, są na tyle znaczące, że mogły wpłynął na ocenę jego sytuacji materialnej, obowiązany był bowiem tę okoliczność udokumentować. Podkreślić jeszcze raz wypada, że to po stronie wnioskodawcy leży wykazanie przesłanek uzasadniających zastosowanie instytucji prawa pomocy. Natomiast przepis art. 255 p.p.s.a. odnosi się do sytuacji, w której Sąd uzna, że oświadczenie strony zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych i na tej podstawie stwierdzi, że istnieje potrzeba wezwania strony do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Takie wezwanie w przedmiotowej sprawie zostało do wnioskodawcy skierowane. Co do braku odniesienia się przez Sąd do podnoszonych w sprzeciwie okoliczności dotyczących kosztów związanych z pogrzebem matki skarżącego i prowadzonymi przez niego postępowaniami sądowymi, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że istotnie rozważań w tym zakresie zabrakło w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jednak powyższe uchybienie nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy z następujących powodów. Po pierwsze, jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego zmarła w lutym 2013 r., zaś niniejsze postępowanie sądowe zostało zainicjowane przez skarżącego rok później – w lutym 2014 r. W takim odstępie czasu skarżący, chcąc wnieść skargę do sądu administracyjnego, mógł poczynić stosowne oszczędności, które pozwoliłyby mu skutecznie prowadzić postępowanie. Ponadto skarżący w żaden sposób nie udokumentował, jakie wydatki poniósł w związku z pochówkiem matki. Po drugie, fakt, że skarżący jest stroną innych postępowań, w tym w sądzie powszechnym i pokrywa związane z tym koszty ustanowionego przez siebie pełnomocnika, nie może stanowić okoliczności przemawiającej za uprzywilejowanym traktowaniem wnioskodawcy przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w sprawie sądowoadministracyjnej. Skarżący wszczynając postępowanie przed sądem administracyjnym, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia w tych sprawach kosztów sądowych, co wynika z treści art. 199 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe uznać należy, że postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 stycznia 2016 r. w zaskarżonej części odpowiada prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718), orzekł jak w sentencji postanowienia.