I OZ 601/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 listopada 2021 r., sygn. akt II SPP/Po 137/21 o uchyleniu postanowienia tego Sądu z dnia 23 czerwca 2021 r., sygn. II SPP/Po 40/21 w przedmiocie zwolnienia Stowarzyszenia P. od kosztów sądowych w części, tj. powyżej wysokości wpisu sądowego od zażalenia oraz przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i odmowy ustanowienia radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "S." z siedzibą w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 21 lipca 2016 r., Nr SKO.GN.4001.303.2016 w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów z produkcji postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z 16 listopada 2021 r., sygn. akt II SPP/Po 137/21 po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie o sygn. akt II SA/Po 878/16 orzekł o: 1. uchyleniu postanowienia tego Sądu z 23 czerwca 2021 r., sygn. II SPP/Po 40/21 w przedmiocie zwolnienia Stowarzyszenia P. od kosztów sądowych w części, tj. powyżej wysokości wpisu sądowego od zażalenia 2. przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i odmowy ustanowienia radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "S." z siedzibą w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 21 lipca 2016 roku Nr SKO.GN.4001.303.2016 w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów z produkcji. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że pismem z 16 lutego 2021 r. Stowarzyszenie P. (dalej "Stowarzyszenie" lub "skarżący") wniosło zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 878/16. W zażaleniu zawarto wniosek o zwolnienie Stowarzyszenia od opłaty sądowej od zażalenia. Postanowieniem z 23 czerwca 2021 r., sygn. akt II SPP/Po 40/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zwolnił Stowarzyszenie od kosztów sądowych w części, tj. powyżej wpisu sądowego od zażalenia. Postanowieniem z 16 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 878/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił zażalenie na postanowienie Sądu z 18 stycznia 2021 r. sygn. II SA/Po 878/16 w przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego z uwagi na nieuiszczenie przez skarżącego wpisu sądowego od zażalenia. Następnie skarżący złożył zażalenie na ww. postanowienie z 16 sierpnia 2021 r., wnosząc o jego uchylenie, zwolnienie z opłaty sądowej od zażalenia oraz ustanowienie radcy prawnego. Przedłożony został również formularz PPPr, z którego wynika, ze Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, działa na zasadzie "non profit", nie korzysta z dotacji rządowych bądź unijnych. W motywach rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, iż złożony skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy jest kolejnym złożonym w niniejszej sprawie, toczącej się przed Sądem od listopada 2016 r. Pierwszy wniosek Stowarzyszenia został rozstrzygnięty odmownie postanowieniem referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 19 maja 2017 r. W toku sprawy odmawiano skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy, aż do czasu wydania przez Sąd postanowienia z 23 czerwca 2021 r. sygn. akt II SPP/Po 40/21, którym Sąd zwolnił Stowarzyszenie od kosztów sądowych w części tj. powyżej wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Sądu z 18 stycznia 2021 r. w przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd wskazał, że zasadnym i celowym w okolicznościach wieloletniej sprawy jest zwolnienie Stowarzyszenia od kosztów sądowych ponad kwotę wpisu od tego konkretnego zażalenia na postanowienie z 18 stycznia 2021 r. Miało to na celu nadanie sprawie dalszego biegu. Z akt sprawy wynika jednak, że Stowarzyszenie wpisu od zażalenia nie uiściło i do Sądu wpłynęły kolejne środki zaskarżenia, jak i nowy wniosek w sprawie prawa pomocy. Sąd I instancji podkreślił, że w toku trwającego już 5 lat postępowania strony postępowania zarówno Stowarzyszenie S. jak i Stowarzyszenie P., składały ustawiczne wnioski, sprzeciwy, zażalenia na zarządzenia oraz postanowienia wpadkowe Sądu dążąc do uniemożliwienia ostatecznego zakończenia sprawy. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez strony postępowania, licznych i merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych finansowane są przez podatników. Jednocześnie, w przypadku tego skarżącego, odmowa zwolnienia od kosztów dotychczas nie doprowadziła do zakończenia niniejszej sprawy, bowiem powodowało to składanie przez stronę kolejnych zażaleń, które nie mogły otrzymać dalszego biegu. Zdaniem Sądu takie działanie strony postępowania nie zmierzało do ochrony ich praw, lecz stanowiło cel sam w sobie i oceniane powinno być jako nadużycie prawa. Sąd podniósł również, że w orzecznictwie jednolicie wskazuje się, że do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę. W ocenie Sądu I instancji działanie Stowarzyszenia w niniejszej sprawie, winno być ocenione pod kątem nadużycia prawa, bowiem nie służy rozstrzygnięciu realnego sporu między stronami ani kontroli legalności działania, czy której rozstrzygnięcie nie będzie rzutowało na prawa lub obowiązki stron. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, zasadnym było przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Jednocześnie Sąd wskazał, że brak było podstaw do przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie dla Stowarzyszenia P. radcy prawnego, bowiem analiza postępowania skarżącego w niniejszej sprawie, sposób formułowania pism procesowych, terminowość ich składnia, wskazuje że skarżący jest biegły w procedurze sądowoadministracyjnej i jest w stanie skutecznie reprezentować swoje interesy. Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie złożyło Stowarzyszenie P. Wniosło o: - uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, - sprostowanie i uzupełnienie części orzekającej, - zwolnienie z opłaty sądowej od niniejszego zażalenia, - ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. W uzasadnieniu podniesiono, że zaskarżone postanowienie nie odpowiada prawu, bowiem zawiera błąd formalno-prawny zawarty w części orzekającej, polegający na braku określenia, czego dotyczy sprawa i na terenie jakiej gminy. Określenie to jest niezbędne, albowiem ten sam inwestor prowadzi taką samą inwestycję na terenie Gminy D., jak również na terenie Gminy Ś., gdzie wydane zostały decyzje o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji przedsięwzięcia oraz decyzje o pozwoleniu na budowę turbin wiatrowych, które to sprawy są nadal przedmiotem postępowań sądowo-administracyjnych przed WSA w Poznaniu i WSA w Warszawie. Skarżący zakwestionował również uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, albowiem zawiera sprzeczne argumenty natury formalnoprawnej i stanowi naruszenie powagi wymiaru sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z treścią art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może nastąpić w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy (J. P. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 592). Przechodząc do oceny przedmiotowego zażalenia w pierwszej kolejności podnieść należy, że zaskarżonym postanowieniem z 16 listopada 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił postanowienie tego Sądu z 23 czerwca 2021 r., sygn. II SPP/Po 40/21 w przedmiocie zwolnienia Stowarzyszenia P. od kosztów sądowych w części, tj. powyżej wysokości wpisu sądowego od zażalenia oraz przyznał prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, a także odmówił ustanowienia radcy prawnego z urzędu. W związku z powyższym, niezrozumiały jest zawarty w przedmiotowym zażaleniu wniosek Stowarzyszenia w zakresie, w którym domaga się ono uchylenia postanowienia z 23 czerwca 2021 r. w całości. Nie ulega bowiem wątpliwości, że Sąd I instancji uchylając zaskarżone postanowienie, zwolnił Stowarzyszenie od ponoszenia kosztów sądowych w całości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie zgodnie z ww. wnioskiem w powyższym zakresie byłoby niedopuszczalne, bowiem pogorszyłoby sytuację prawną wnoszącego zażalenie Stowarzyszenia, a w konsekwencji stanowiłoby naruszenie art. 134 § 2 P.p.s.a., zgodnie z którym sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (zasada reformationis in peius). Odnosząc się natomiast do kwestii odmowy ustanowienia przez Sąd I instancji pełnomocnika z urzędu podnieść należy, że Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, iż na etapie orzekania przez Sąd I instancji jego udział nie był konieczny. Za tym stanowiskiem przemawia, jak trafnie wskazał Sąd I instancji analiza postępowania skarżącego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że sposób formułowania pism procesowych, terminowość ich składania przez Stowarzyszenie wskazuje, iż skarżący jest biegły w procedurze sądowoadministracyjnej i jest w stanie skutecznie reprezentować swoje interesy. Z akt sprawy wynika również, że skarżący pisma w sprawie niniejszej składa w terminie, pisma te zawierają wszelkie wymagane dla pism tego rodzaju elementy, natomiast Sąd I instancji, stosownie do treści art. 6 P.p.s.a., udzielał skarżącemu występującemu bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczał go o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznaczało, iż bez wątpienia nie zostało naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony. Nie bez znaczenia dla niniejszej sprawy jest przy tym to, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie sprowadza się do likwidacji kosztów jego zatrudnienia w ogóle, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej na budżet państwa, składający się z podatków i innych wpływów. Opłacanie tego wynagrodzenia ze środków publicznych obliguje zatem sąd do szczególnej analizy tego, czy ustanowienie pełnomocnika z urzędu znajduje uzasadnienie w okolicznościach towarzyszących sprawie. Dlatego też, mając na uwadze, że w toku trwającego 5 lat postępowania w sprawie Stowarzyszenie składało wiele wniosków, sprzeciwów, zażaleń na zarządzenia oraz postanowienia wpadkowe Sądu dążąc do uniemożliwienia ostatecznego zakończenia sprawy, tym samym zgodzić się należy z Sądem I instancji, iż skarżący w istocie nadużywa prawa do sądu. Podnieść ponadto należy, że prowadzenie działalności jako organizacja non profit nie jest przesłanką ani do ustanowienia pełnomocnika z urzędu, ani zwolnienia od kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są bowiem zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie uczestnicząc w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinno zatem przewidzieć obowiązek ponoszenia związanych z tym kosztów. Odnośnie podnoszonej w zażaleniu kwestii "błędu formalno-prawnego zawartego w części orzekającej, polegającego na braku określenia, czego dotyczy sprawa i na terenie jakiej gminy", wskazać należy, że w zaskarżonym postanowieniu w sposób prawidłowy wskazano jakiej konkretnie sprawy ono dotyczy, a mianowicie przez wskazanie daty i numeru zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu oraz ogólnego przedmiotu sprawy. To konkretna decyzja administracyjna jest przedmiotem zaskarżenia, a tym samym i przedmiotem rozpoznania przed Sądem Administracyjnym. Brak wskazania w zaskarżonym postanowieniu jakiej konkretnie dotyczy inwestycji nie może stanowić o wadzie postanowienia prowadzącej do jego uchylenia. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że postanowienie Sądu I instancji odpowiada prawu, a zatem zażalenie na to postanowienie podlegało oddaleniu na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.