I OZ 552/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 2 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13 o odmowie zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Z.G. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie odszkodowania za nieruchomość rolną postanawia oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13 oddalił wniosek Z.G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, uznając, że strona nie wykazała spełnienia ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy. Podkreślił, iż ocena stanu majątkowego skarżącej, jej dochodu i sytuacji życiowej została dokonana w oparciu o treść złożonego przez nią formularza, z którego wynika, że otrzymuje dochód w wysokości 2.176,13 zł netto miesięcznie. Posiada ponadto oszczędności w wysokości 350 zł. Stałe, udokumentowane wydatki oscylują wokół kwoty 900 zł (m.in. opłata za lokal i fundusz remontowy – około 650 zł, opłata za wodę – 40,64 zł, opłata za gaz – 58,31 zł, opłata za telefon – 66,24 zł). Miesięcznie przeznacza około 300 zł na zakup lekarstw. W ocenie Sądu, skarżąca nie spełnia określonych w art. 245 i art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.). Nie można jej bowiem uznać za osobę rzeczywiście ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Jej dochód nie jest na tyle niski, aby przy uwzględnieniu kosztów utrzymania, nie była w stanie odłożyć wystarczających środków na poniesienie kosztów postępowania i to biorąc nawet pod uwagę, że ponosi pewne wydatki na swoje leczenie. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OZ 272/14 oddalił zażalenie Z.G. na powyższe postanowienie, podzielając zawartą w nim argumentację. Z.G. w dniu 8 maja 2014 r. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach ponowny wniosek o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że zaistniały nowe okoliczności, które uzasadniają przyznanie prawa pomocy, bowiem jej stan zdrowia uległ istotnemu pogorszeniu, co przekłada się na większe wydatki na zakup leków i dojazdy do lekarzy. W formularzu wniosku PPF wskazała, że mieszka samotnie w lokalu o pow. [...] m² i dysponuje oszczędnościami w kwocie 400 zł. Jej źródłem utrzymania jest świadczenie rentowe wraz z dodatkiem w wysokości 2206,34 zł netto miesięcznie, a po odliczeniu wydatków do jej dyspozycji pozostaje kwota 600 zł na wyżywienie. Na dowód powyższego załączyła liczne zaświadczenia wystawione przez lekarzy oraz fakturę wystawioną przez aptekę na kwotę 146,07 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 2 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13 odmówił postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13 w przedmiocie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podał, że kwestia przyznania skarżącej prawa pomocy była już przedmiotem rozpoznania zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym został prawomocnie rozstrzygnięty postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OZ 272/14, który oddalił zażalenie skarżącej na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które – stosownie do treści art. 165 p.p.s.a. – mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może jednak uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć zmianę zarówno okoliczności faktycznych, jakie stanowiły przesłankę rozstrzygnięcia, jak również okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które wcześniej zapadło. Gdy chodzi o zmianę okoliczności faktycznych to zmiana powinna być tego rodzaju, aby wpływała w istotny sposób na sytuację materialną strony i jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji taka zmiana nie została przez skarżącą wykazana. Dokonując oceny podnoszonych przez nią okoliczności w ponownie złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, stwierdzić bowiem należy, że sytuacja majątkowa skarżącej nie zmieniła się w stopniu uzasadniającym zmianę postanowienia z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13. Skarżąca nadal nie wykazała w jakiej dokładnie wysokości ponosi wydatki na leczenie. W ocenie Sądu pierwszej instancji, biorąc pod uwagę wysokość miesięcznego dochodu skarżącej, który wynosi 2.206,34 zł netto miesięcznie, a także fakt, że posiada ona oszczędności w kwocie 400 zł, nie można uznać, że spełnia określone w art. 245 i art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki przyznania jej prawa pomocy. Nie wykazała ona, aby nastąpiła istotna zmiana jej sytuacji osobistej i majątkowej, która powodowałaby brak możliwości poniesienia przez nią kosztów sądowych i kosztów ustanowienia pełnomocnika. Treść ponownie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie odbiega od treści pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji brak jest podstaw do przyjęcia, że doszło w sprawie do zmiany okoliczności w rozumieniu art. 165 p.p.s.a Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia Z.G. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji oraz wskazała na swoją bardzo trudną sytuację życiową i materialną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U z 2012 r., poz. 270, dalej w skrócie p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zgodnie z art. 165 p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści niż uprzednio wydane. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że Sąd pierwszej instancji postanowieniem z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 1979/13 odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, zaś zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OZ 272/14. Należy podkreślić, że w złożonym ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 8 maja 2014 r., który prawidłowo został potraktowany jako wniosek o zmianę uprzednio wydanego w tym przedmiocie postanowienia z dnia 3 marca 2014 r., skarżąca nie wskazała żadnych nowych okoliczności, które uzasadniałyby zmianę tego postanowienia. Z porównania treści obydwu złożonych w sprawie formularzy PPF nie wynika taka zmiana okoliczności faktycznych, która uzasadniałaby wydanie odmiennego, aniżeli postanowienie z dnia 3 marca 2014 r., rozstrzygnięcia. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.