I OZ 333/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 6 lutego 2009 r., sygn. akt II SA/Sz 708/08 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] czerwca 2008 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania rozgraniczeniowego postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać S. B. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 6 lutego 2009 r., sygn. akt II SA/Sz 708/08 odmówił S. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sadowych oraz przyznania adwokata w sprawie ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] czerwca 2008 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania rozgraniczeniowego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, iż skarżąca w odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 zł., złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z informacji zawartej we wniosku wynika, iż skarżąca otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł. brutto, ponosi wydatki z tytułu opłaty: podatku od nieruchomości w kwocie [...] zł., prądu [...] zł, wody [...] zł, wywozu nieczystości [...] zł., gazu [...] zł, śmieci [...] zł. oraz opału [...] zł. Skarżąca podała, iż zamieszkuje z dwoma synami A. i M. B., z których jeden jest bezrobotny natomiast drugi choruje i wymaga leczenia. Nadto oświadczyła, iż posiada dom mieszkalny o powierzchni [...] m2, oborę i budynek gospodarczy oraz nieruchomość zabudowaną o powierzchni [...] ha, natomiast syn M. posiada działkę niezabudowana o powierzchni [...] ha. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej powoływana jako P.p.s.a.) Sąd wezwał skarżącą w terminie siedmiu dni od daty otrzymania wezwania pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do przedłożenia dowodów potwierdzających wysokość jej emerytury za okres ostatnich trzech miesięcy, decyzji dotyczącej podatku od nieruchomości, dowodów potwierdzających wydatki ponoszone na utrzymanie domu za okres ostatnich trzech miesięcy, zaświadczenia z PUP o posiadaniu przez A. B. statusu osoby bezrobotnej, oświadczenia odnośnie do M. B., czy jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, czy otrzymuje rentę i przesłania dowodów potwierdzających dany fakt, dowodów potwierdzających wydatki ponoszone na zakup lekarstw za okres ostatnich trzech miesięcy, oraz oświadczenia, czy skarżąca bądź jej rodzina korzystała w ostatnich dwóch latach z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to przesłanie decyzji potwierdzającej ten fakt. Skarżąca zarządzenie Sadu wykonała jedynie częściowo, natomiast zignorowała wezwanie w części dotyczącej syna M., nadsyłając tylko skierowanie do specjalisty, które nie wyjaśnia jego sytuacji materialnej oraz nie odniosła się do kwestii korzystania z pomocy opieki społecznej. Postanowieniem z dnia 6 listopada 2008 r., sygn. akt II SA/Sz 708/08 referendarz sądowy, przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnieniem od wpisu w kwocie 100 zł, w pozostałym zakresie wniosek oddalił oraz ustanowił na rzecz skarżącej adwokata. Wobec sprzeciwu S. B., stosownie do treści art. 260 P.p.s.a. postanowienie referendarza sądowego z dnia 6 listopada 2008 r. utraciło moc. W związku z powyższym Sąd I instancji, zarządzeniem z dnia 12 grudnia 2008 r., na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwał skarżącą S. B., do nadesłania w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, oświadczenia dotyczącego syna skarżącej M. B., czy jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny (przesłanie zaświadczenia z powiatowego urzędu pracy), czy też jest osobą otrzymującą rentę, oświadczenia, czy skarżąca bądź jej rodzina korzystała w ostatnich dwóch latach z pomocy opieki społecznej, oraz dowody potwierdzające wydatki ponoszone na zakup lekarstw dla syna M. B. za okres ostatnich trzech miesięcy. Skarżąca powyższego wezwania Sądu nie wykonała. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 6 lutego 2009 r. na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. odmówił skarżącej S. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu postanowienia stwierdzono, że skarżąca, pomimo dwukrotnego wezwania nie przedłożyła dokumentów niezbędnych do dokonania oceny czy w jej sytuacji rodzinnej i materialnej zachodzą przesłanki do uwzględnienia złożonego wniosku, a w szczególności nie przedłożyła dowodów potwierdzających okoliczność, iż jej syn, M. B. jest osobą bezrobotną czy też otrzymuje rentę. Skarżąca nie złożyła również oświadczenia czy rodzina korzysta z opieki społecznej. Sąd I instancji w świetle powyższego uznał, iż skarżąca nie dążyła do należytego wyjaśnienia swojej sytuacji finansowej co uniemożliwiło ustalenie ponad wszelką wątpliwość jaka w rzeczywistości jest jej sytuacja materialna Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła S. B., wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz zwolnienie jej od kosztów sądowych w całości i przyznanie pomocy prawnej. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że już we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, iż syn - M. B. jest właścicielem nieruchomości rolnej o pow. [...] ha, a ponadto, iż jest osobą schorowaną bez żadnego zatrudnienia, a także prawa do jakiejkolwiek renty. Skarżąca wskazała, iż jej syn - M., nie dysponuje żadnymi fakturami na zakup lekarstw, ponieważ jako rolnik nie składa w urzędzie skarbowym zeznań podatkowych i nie odlicza od dochodu wydatków na zakup lekarstw. Nadto wskazała, iż skoro jej syn M. nie ma żadnych własnych dochodów to nie może przedstawić żadnych dokumentów potwierdzających, że ma prawo do renty albo, że jest zarejestrowany w urzędzie pracy. W ocenie skarżącej Sąd dysponował pełną i kompletną wiedzą o jej stanie majątkowym i rodzinnym i z niezrozumiałych dla niej powodów nie uwzględnił wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 P.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym - pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym - pkt 2 ). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, wykazać w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Zwrócić należy jednak uwagę, że w tym zakresie ciąży na niej obowiązek uprawdopodobnienia, a nie udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego S. B. w niniejszej sprawie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Dane dotyczące stanu majątkowego i rodzinnego skarżącej - wbrew twierdzeniom Sąd I instancji - w sposób dostateczny wskazują, iż posiada ograniczone środki finansowe, które nie pozwalają na pokrycie tych kosztów. S. B. wprawdzie posiada stałe dochody miesięczne w wysokości [...] zł. netto z tytułu otrzymywanej emerytury, ale należy jednak uwzględnić także pozostałe okoliczności dotyczące stanu majątkowego i rodzinnego skarżącej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, uzasadniającej uwzględnienie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienie adwokata. Nie można podzielić stanowiska Sądu I instancji, że ze znajdującego się w aktach wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również na podstawie dołączonych na wezwanie Sądu z dnia 2 października 2008 r. dokumentów nie można ustalić ponad wszelką wątpliwość, jaka jest sytuacja finansowa skarżącej. Należy podnieść, iż Sąd I instancji dysponował danymi w jakiej wysokości skarżąca otrzymuje rentę, oraz jakie ponosi wydatki, a także informację, iż nie może ona liczyć na jakąkolwiek pomoc finansową ze strony dwóch niepracujących synów. NSA miał na uwadze, iż skarżąca nie w pełni wykonała zarządzenie Sądu z dnia 2 października 2008 r. oraz nie wykonała w ogóle zarządzenia z dnia 12 grudnia 2008 r., to jednak dokumenty, jakie skarżąca dotychczas przedstawiła, umożliwiały Sądowi I instancji rozpoznać jej wniosku merytorycznie. Z akt sprawy wynika, iż skarżąca po odliczeniu koniecznych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego - media, podatki, prąd, opał, itp. - skarżącej na zakup m.in. żywności, odzieży oraz nieprzewidziane wydatki związane z utrzymaniem domu, pozostaje kwota ok. 60 zł. W takiej sytuacji trudno wymagać od skarżącej, aby przy tak niskiej kwocie mogła wygospodarować czy zaoszczędzić jakiekolwiek środki na uiszczenie wpisu sadowego w wysokości 200 zł. oraz opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Także posiadany majątek, w postaci nieruchomości oraz nieruchomości rolnej nie przynosi skarżącej żadnego dochodu. Ponadto skarżąca nie posiada żadnych oszczędności ani innych źródeł dochodu. Powyższe okoliczności wskazują, iż zasadne jest przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.