I OZ 274/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1835/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi P. K. na postanowienie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego.

Wnioskiem z dnia 20 listopada 2013 r. P. K. wystąpił do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu, złożonym na urzędowym formularzu, wyjaśnił, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i trojgiem dzieci. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód z tytułu najmu w wysokości 3.000 zł oraz wynagrodzenie z pracy żony w wysokości 3.000 zł. Ponadto wnoszący zażalenie ujawnił, że posiada majątek w postaci mieszkania o powierzchni 62 m², nieruchomości rolnej o powierzchni 2,4 ha, jak również jest właścicielem kamienicy w T., którą wynajmuje. Wnoszący zażalenie wyjaśnił, że nie jest w stanie samodzielnie pokryć kosztów ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Po opłaceniu opłat stałych na życie pozostaje rodzinie kwota ok. 2.400 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 17 grudnia 2013 r. (sygn. akt I SA/Wa 1835/12) odmówił P. K. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji wskazał, między innymi, że opisana przez wnoszącego zażalenie sytuacja majątkowa nie daje podstaw do uwzględnienia złożonego przez niego wniosku. Prawo pomocy z założenia ma gwarantować pomoc finansową ze strony Państwa dla osób, które pozostają w szczególnie trudnej sytuacji majątkowej. Analiza całości dokumentacji zgromadzonej w sprawie wskazuje na to, że zarówno wnioskodawca jak i jego rodzina mają zabezpieczone potrzeby bytowe, jak również dysponują regularnymi środkami z tytułu wynagrodzenia za pracę i dochodu z najmu. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu zażalenia skarżącego postanowieniem z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I OZ 29/14 uchylił zaskarżone postanowienie, stwierdzając, że jeśli dać wiarę treści wniosku o przyznanie prawa pomocy, wykazane przez skarżącego dochody, biorąc pod uwagę wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i zaspokojeniem niezbędnych potrzeb pięcioosobowej rodziny (w której trzy osoby to dzieci w wieku szkolnym) uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w przeciwnym razie należy odmówić przyznania. Naczelny Sąd Administracyjny odwołując się do stwierdzenia Sądu I instancji, że brak przedstawienia dokumentów źródłowych potwierdzających wysokość dochodów uzyskiwanych z tytułu najmu lokali uzasadnia "przypuszczenie, że dochody te przewyższają kwotę 3000 zł", wskazał, że skoro jest to tylko przypuszczenie, to Sąd pierwszej instancji powinien był wezwać P. K. do przedstawienia dokumentów umożliwiających zebranie materiału niebudzącego wątpliwości oraz wystarczającego do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych P. K. Rozpoznając sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał skarżącego do przedstawienia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, rocznych deklaracji podatkowych, kserokopii zawartych umów najmu lokali oraz dokumentów wskazujących wysokość kosztów utrzymania rodziny. Postanowieniem z dnia 6 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1835/12 Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując w uzasadnieniu postanowienia, że skarżący i jego rodzina mają zabezpieczone potrzeby bytowe, a osiągany dochód w gospodarstwie domowym nie pozwalaja zaliczyć skarżącego do kategorii osób ubogich. Ponadto, zdaniem Sądu I instancji, sytuacja majątkowa strony nie może być jedynym kryterium rozstrzygającym o ustanowieniu pełnomocnika albowiem istotne jest ustalenie, czy brak profesjonalnej pomocy prawnej (na skutek nieprzyznania prawa pomocy) może pozbawić stronę możliwości dochodzenia swoich praw. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł P. K. podnosząc, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w innych sprawach, na podstawie tych samych dokumentów, ustanowił pełnomocnika z urzędu. Także Naczelny Sąd Administracyjny przyznał mu prawo pomocy w zakresie całkowitym. Sprawa jest w ocenie skarżącego skomplikowana i wymaga pomocy fachowego pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm. - dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym i głosach doktryny wskazuje się, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania, należy przy tym uwzględnić wydatki tej osoby związane z koniecznym utrzymaniem. Postanowieniem z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I OZ 29/14 Naczelny Sąd Administracyjny, uchylając zaskarżone postanowienie Sądu I instancji, odnosząc się do wątpliwości Sądu I instancji co do prawdziwości oświadczeń strony, wskazał na potrzebę zebrania materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził także, że jeśli dać wiarę treści wniosku o przyznanie prawa pomocy ustanowienie pełnomocnika z urzędu byłoby uzasadnione. Sąd I instancji rozpoznając sprawę ponownie wezwał skarżącego do przedstawienia wskazanych wyżej dokumentów, ich treść nie wpłynęła w istotny sposób na ustalenia dotyczące wysokości osiąganych dochodów w gospodarstwie domowym skarżącego. Co istotne, dowody te nie zostały zakwestionowane przez Sąd I instancji. Należy także uznać, że skoro Sąd I instancji nie wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń na podstawie art. 255 p.p.s.a., to przedłożone dokumenty uznał za wystarczające. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, podzielając stanowisko wyrażone w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I OZ 29/14, wykazane przez skarżącego dochody, biorąc pod uwagę wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i zaspokojeniem niezbędnych potrzeb pięcioosobowej rodziny (w której trzy osoby to dzieci w wieku szkolnym) uzasadniają, przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, to jest w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Analiza sytuacji materialnej skarżącego wskazuje bowiem, że nie jest on w stanie poczynić oszczędności koniecznych do ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Naczelny Sąd Administracyjny uznał zatem, że zażalenie jest zasadne. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu I instancji, że sytuacja majątkowa strony nie może być jedynym kryterium rozstrzygającym o ustanowieniu pełnomocnika, gdyż konieczne jest także ustalenie, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika może pozbawić stronę możliwości dochodzenia swoich praw. Pogląd taki nie ma dostatecznego umotywowania w przesłankach zawartych w art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. Zgodnie z powołanym przepisem przyznanie stronie prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika uzależnione jest jedynie od wykazania przez nią przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji postanowienia.