I OZ 1571/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. W. i M. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 9 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Wr 212/17 odmawiające przyznania D.W. i M. W. prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. W. i M. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uzupełnienia postanowienia postanawia oddalić zażalenie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Wr 212/17 (dalej postanowienie z 9 sierpnia 2017 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania D. W. i M. W. (dalej skarżący) prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. W. i M. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uzupełnienia postanowienia. Postanowieniem z 4 maja 2017 r. II SA/Wr 212/17 skarga w niniejszej sprawie została odrzucona z powodu jej niedopuszczalności. Następnie skarżący wnieśli o przyznanie im prawa pomocy przez ustanowienie adwokata. Wnioskiem z 10 czerwca 2017 r. skarżąca wniosła o wyłączenie referendarza sądowego. Wniosek o wyłączenie referendarza sądowego Sąd oddalił postanowieniem z dnia 20 czerwca 2017 r. II SA/Wr 212/17, na które skarżący wnieśli zażalenie. W uzasadnieniu postanowienia z 9 sierpnia 2017 r. Sąd Administracyjny we Wrocławiu wskazał, że zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej ppsa) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wobec tego, że Referendarz sądowy, który wcześniej był wyznaczony do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, został objęty wnioskiem o wyłączenie, zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o jakim mowa w art. 258 § 4 ppsa, a więc rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy w tej sprawie do Sądu. Sąd I instancji stwierdził, że wynika z niego, że wnioskodawcy gospodarstwo domowe prowadzą sami, nie mają żadnego majątku (poza współwłasnością nieruchomości o powierzchni [...] m2). Utrzymują się z emerytur w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie. Koszty utrzymania mieszkania wynoszą [...] zł, na leki wydają ok. [...] zł, a na prowadzenie postępowań sądowych około [...] zł miesięcznie. Oświadczyli, że nie zatrudniają lub nie pozostają w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Oceniając wniosek Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazali, że ich sytuacja majątkowa uzasadniałaby przyznanie im prawa pomocy. Z danych ujętych w formularzu wniosku wynika, że skarżący dysponują miesięcznie kwotą [...] zł. Łącznie skarżący ponoszą koszty utrzymania w wysokości [...] zł miesięcznie, przy czym wydatków tych w żaden sposób (mimo wezwania wystosowanego przez referendarza sądowego) nie udokumentowano. W szczególności nie wykazano, na jakie "ksera, opłaty, dojazdy do Sądu lub organu" skarżący wydają [...] zł co miesiąc. Skarżący nie nadesłali też choćby tzw. "odcinka emerytury", zeznań podatkowych czy oświadczenia w zakresie korzystania z pomocy społecznej. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego i innych pismach skarżący nie udzielają odpowiedzi na wezwania, lecz wskazują, że czują się zmuszeni do żebractwa, mimo że żądane dokumenty dołączane są do innych spraw. Sądowi wiadome jest, że skarżąca i jej małżonek generują i z konsekwencją prowadzą wiele spraw sądowoadministracyjnych, jednak specyfika funkcjonowania sądów (tak powszechnych, jak i administracyjnych) jest taka, że każda zainicjowana sprawa załatwiana jest odrębnie. Zatem w każdej sprawie sądy żądają wpisów sądowych, pełnomocnictw, odpisów pism, a co za tym idzie strona składając kilkadziesiąt wniosków o przyznanie prawa pomocy musi liczyć się z tym, że otrzyma tyle samo wezwań do udzielenia dodatkowych wyjaśnień. Podstawą prawną działania referendarza sądowego jest art. 255 ppsa, zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 ppsa, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie dane przedstawione we wniosku na urzędowym formularzu były niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżących, lecz - mimo wezwania - skarżący tych mankamentów złożonego wniosku nie usunęli. Przyjmując więc przedstawione dane za częściowo wiarygodne, uznać trzeba, że skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 ppsa ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Na etapie rozpatrywania wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd nie prowadzi postępowania dowodowego, lecz jedynie dokonuje oceny oświadczeń strony, uzupełnionych ewentualnie w trybie art. 255 ppsa. Dlatego Sąd rozpoznający wniosek w niniejszej sprawie ocenił, że skarżący nie wykazali, że spełnione są warunki do ustanowienia dlań adwokata. Na powyższą ocenę wpływ miało również to, że przyznanie stronie prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika uzależnione jest jedynie od wykazania przez nią przesłanek, o których mowa w art. 246 ppsa. Zatem rozstrzygnięcie o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu nie może być uzależnione od wysokości przewidywanych kosztów ponoszonych przez Skarb Państwa czy też zależne od oceny sądu co do potrzeby udziału takiego pełnomocnika. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny było więc to, czy wnioskodawcy wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd ocenił, że uzyskiwane dochody pozwalają skarżącym na poczynienie oszczędności na ewentualne pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd wziął pod uwagę, że wątpliwość co do celowości budzi generowanie dodatkowych kosztów przez żądanie wyłączenia referendarza sądowego, bowiem postępowanie w tym przedmiocie nie zmierza do rozpoznania sprawy co do jej istoty. W rozpoznaniu sprawy co do istoty mogłoby skarżącym służyć prawo pomocy, jednak zdaniem Sądu ocena danych zawartych w złożonym wniosku prowadzi do konkluzji, że brak jest możliwości przyznania wnioskodawcom prawa pomocy (choćby częściowego). Skoro bowiem to na wnioskodawcach spoczywał obowiązek wykazania, że nie są w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania, a tego nie wykazano, prezentując mało wiarygodne dane i ignorując wezwanie do dodatkowych wyjaśnień w trybie art. 255 ppsa, to należało odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd I instancji wskazał, że postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zakończono odrzuceniem skargi jako niedopuszczalnej, zatem próba przedłużania tego postępowania przez mnożenie wniosków procesowych nie może być interpretowana na korzyść skarżących. W pismach procesowych skarżący wskazują, że ich głównym żądaniem jest uzyskanie dostępu do dokumentów i map geodezyjnych, jednak zauważyć wypada, że postępowanie sądowoadministracyjne nie może być wykorzystane do realizacji takich żądań skarżących. Uzyskanie określonych dokumentów z ewidencji gruntów i budynków następuje na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. z 2016 r. poz. 1629 ze zm.), a więc niewątpliwie postępowanie sądowoadministracyjne w nie jest procedurą właściwą do uzyskania dostępu do ww. danych (k. 2, 9-13, 17-18v, 32, 37-40, 54-58 akt II SA/Wr 212/17). Zażalenie na postanowienie z 9 sierpnia 2917 r. wnieśli D. W. i M. W., w którym wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia, podnosząc, że "wszystkie [postanowienia] są niesprawiedliwe i nieważne" (k. 66-67v akt II SA/Wr 212/17). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy może być udzielone w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 ppsa). W zakresie całkowitym obejmuje ono zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Prawo to przyznaje się, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ppsa). Prawo pomocy w zakresie częściowym polega na zwolnieniu tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego, względnie rzecznika patentowego. Jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa), to przysługuje jej prawo pomocy w zakresie częściowym. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności, jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest instytucją, która stanowi wyjątek od tej zasady. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Sąd I instancji rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy trafnie ocenił sytuację materialną skarżących. Zasadnicze znaczenie dla oceny wniosku skarżących ma to, że nie przedłożyli oni żądanych dokumentów i oświadczeń, które miały w sposób jednoznaczny i precyzyjny przedstawić ich sytuację majątkową (k. 17-18v, 25, 26, 30, 31 akt II SA/Wr 212/17). Nie sposób pominąć, że skarżący otrzymują stały dochód z tytułu emerytury. Biorąc zatem pod uwagę stabilną sytuację finansową wnioskodawców (stały miesięczny dochód z emerytur w łącznej wysokości [...] zł, k. 18v akt II SA/Wr 212/17), jak również mając na względzie, że wnioskodawcy nie udzielili pełnej informacji dotyczącej m.in. wysokości ponoszonych wydatków, należało uznać, że nie wykazali oni, że spełniają przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 ppsa i wezwał wnioskodawców do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień (k. 25, 26 akt II SA/Wr 212/17). Skarżący wezwani do uzupełnienia oświadczenia winni z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Wezwania tego skarżący jednak nie wykonali. W orzecznictwie sądów administracyjnych i w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, orzekł jak w sentencji.