I OZ 1217/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.Ś. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt III SA/Kr 1378/13 o odmowie przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi Z.Ś. na postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 października 2013 r. nr [..], z dnia 18 października 2013 r. nr [..], z dnia 18 października 2013 r. nr [..] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 13 listopada 2014 r., sygn. akt III SA/Kr 1378/13 w części obejmującej odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i umorzyć postępowanie w tym zakresie; 2) oddalić zażalenie w pozostałym zakresie.

Postanowieniem z dnia 13 listopada 2014 r., sygn. akt III SA/Kr 1378/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił Z.Ś. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi Z.Ś. na postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 października 2013 r. nr [..], z dnia 18 października 2013 r. nr [..]i z dnia 18 października 2013 r. nr [..]w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że w dniu 16 lipca 2014 r. skarżący Z.Ś. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W treści wniosku podał, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i trzema córkami, a na jego majątek składa się mieszkanie o powierzchni 41 m2. Skarżący nie posiada innych nieruchomości, oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Skarżący podał, że jego rodzina utrzymuje się ze świadczeń otrzymywanych przez jego żonę z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2014 r., sygn. akt III SA/Kr 1378/13 referendarz sądowy umorzył postępowanie w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż skarżący jest zwolniony z obowiązku uiszczenia kosztów na podstawie art. 239 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oraz oddalił wniosek o ustanowienie adwokata. Referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie przedstawił w sposób przekonujący swojej sytuacji materialnej mimo, że wiedział jakie informacje należy podać we wniosku o przyznanie prawa pomocy i jakie dokumenty do niego dołączyć, gdyż już wcześniej składał takie wnioski w innych postępowaniach sądowych. Z.Ś. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Pismem z dnia 1 października 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wezwał skarżącego o udokumentowanie miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem jego rodziny przez nadesłanie kserokopii rachunków i faktur za media za ostatni okres rozliczeniowy, przedłożenie zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o nadaniu skarżącemu statusu osoby bezrobotnej, przedłożenie kserokopii decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla skarżącego lub członków jego rodziny, podanie czy skarżący lub jego żona uzyskują dochód z prac dorywczych lub zleconych a jeśli tak to w jakiej wysokości – w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi skarżący nadesłał pismo z dnia 9 października 2014 r., w którym podał, że jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną w urzędzie pracy oraz że razem z żoną nie podejmują żadnych prac dorywczych. Do pisma Z.Ś. dołączył kserokopię decyzji Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 29 września 2014 r. nr [..] o odmowie przyznania skarżącemu zasiłku celowego. Sąd I instancji wydając zaskarżone postanowienie wyjaśnił, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym może nastąpić, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Okoliczności przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również przedstawione dokumenty na ich poparcie, powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. jednoznacznie wynika, że warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez nią, że spełnia ustawowe przesłanki. W interesie strony leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Następnie Sąd stwierdził, że oświadczenie złożone przez skarżącego, zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, uznać należało za niewystarczające, jako że zawierało jedynie wskazanie niewielkich dochodów i bardzo lakoniczne uzasadnienie. Nadto skarżący, pomimo wezwania Sądu, nie przedstawił żadnych dodatkowych dokumentów, które miałyby urzeczywistnić fakt jego bardzo trudnej sytuacji materialnej. Biorąc to pod uwagę oraz uwzględniając powyżej wskazane okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, Sąd I instancji stwierdził, że wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów i ustanowienie adwokata nie mógł zostać uwzględniony, albowiem skarżący nie złożył niezbędnych wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej i nie udokumentował podnoszonych we wniosku okoliczności. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego Z.Ś., zarzucając błędne ustalenie sytuacji finansowej skarżącego. W konkluzji zażalenia wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy obejmuje w istocie dwie instytucje, to jest zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcy prawnego, a w niektórych sprawach także doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie zawodowego pełnomocnika lub częściowym (art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a.). Sposób zakończenia postępowania wpadkowego w tym przedmiocie – co do zasady – zależy od zakresu wniosku strony, charakteru sprawy i możliwości finansowych wnioskodawcy. W zakresie żądania zwolnienia od kosztów sądowych decydujące znaczenie ma natomiast to, czy na stronie w ogóle ciąży obowiązek poniesienia tychże kosztów. W niniejszej sprawie Z.Ś. wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zaskarżonym postanowieniem odmówił uwzględnienia tego wniosku w całości. Ograniczył się on przy tym wyłącznie do oceny sytuacji osobistej i finansowej wnioskodawcy, uznając iż z tych przyczyn nie kwalifikuje się on do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, czyli w całości. Koncentrując się na tych kwestiach, Sąd I instancji nie uwzględnił natomiast faktu, iż przedmiotem skargi Z.Ś. były postanowienia SKO w Tarnowie, w sprawach z zakresu pomocy społecznej i opieki społecznej. W świetle zaś art. 239 pkt 1 lit. a P.p.s.a. strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie z zakresu pomocy i opieki społecznej, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Oznacza to, że w sprawach z tego zakresu nie ma podstaw do merytorycznego rozpoznania wniosku strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych, gdyż z obowiązku ponoszenia takich kosztów jest ona zwolniona z mocy samej ustawy. Zwolnienie to ma charakter przedmiotowy, niezależny od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych strony oraz obowiązuje od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) przez cały tok tego postępowania, to jest przed sądem I instancji – wojewódzkim sądem administracyjnym oraz sądem II instancji – Naczelnym Sądem Administracyjnym. Skoro Z.Ś. korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, to Sąd I instancji powinien postępowanie z jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych – z uwagi na bezprzedmiotowość postępowania w tym zakresie – umorzyć zgodnie z art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a., a merytorycznie rozstrzygnąć jego wniosek wyłącznie w części dotyczącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie odpowiada natomiast prawu. Nie nasuwa zastrzeżeń ocena Sądu I instancji, że okoliczności powołane przez Z.Ś. nie usprawiedliwiają przyznania mu prawa pomocy w pozostałym zakresie i tym samym nie uzasadniają ustanowienia na rzecz strony pełnomocnika z urzędu. Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 P.p.s.a. i wezwał wnioskodawcę do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Należy podkreślić, iż skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia powinien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie w wezwaniu o uzupełnienie wniosku Sąd I instancji zażądał od skarżącego: udokumentowania miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem jego rodziny przez nadesłanie kserokopii rachunków i faktur za media za ostatni okres rozliczeniowy, przedłożenia zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o nadaniu skarżącemu statusu osoby bezrobotnej, przedłożenia kserokopii decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla skarżącego lub członków jego rodziny, podania czy skarżący lub jego żona uzyskują dochód z prac dorywczych lub zleconych a jeśli tak to w jakiej wysokości – w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi skarżący nadesłał jedynie pismo z dnia 9 października 2014 r., w którym podał, że jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną w urzędzie pracy oraz że razem z żoną nie podejmują żadnych prac dorywczych. Do pisma Zbigniew Śliwa dołączył kserokopię decyzji Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 29 września 2014 r. nr [..]o odmowie przyznania skarżącemu zasiłku celowego. Nie przedstawił natomiast żadnych dokumentów i wyjaśnień, do których został wezwany. W takiej sytuacji należy przyznać rację Sądowi I instancji, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewskazanie wysokości dochodów pozwalających zaspokajać niezbędne potrzeby życiowe uniemożliwiło w istocie ustalenie sytuacji majątkowej strony w celu zbadania czy zaistniały przesłanki do przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Należy więc uznać, że przedstawione przez skarżącego argumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jej wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Należy podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, że strona uniemożliwiła dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Brak właściwego wykonania wezwania Sądu skutkować musiał odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy, wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z tych wszystkich powodów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w części obejmującej odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i umorzył postępowanie w tym zakresie, na podstawie art. 189 w związku z art. 197 § 2 w zw. z art. 161 § 1 pkt 3 i art. 239 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oraz oddalił zażalenie w pozostałym zakresie, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.