I OZ 1198/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca Sędzia NSA Jolanta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 9 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 maja 2017 r. sygn. akt III SO/Kr 21/14 o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w sprawie z wniosku J.J. o wymierzenie grzywny Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie postanawia: oddalić zażalenie

Postanowieniem z dnia 18 maja 2017 r. sygn. akt III SO/Kr 21/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, po rozpoznaniu wniosku J.J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie jego wniosku o wymierzenie grzywny Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, odmówił zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podał, że w dniu 12 października 2016 r. J.J. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 27 października 2016 r. referendarz sądowy WSA w Krakowie umorzył postępowanie o przyznanie prawa pomocy wywołane wnioskiem skarżącego. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 249a P.p.s.a. postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się jeżeli rozpoznanie takiego wniosku stało się zbędne, a w realiach niniejszej sprawy zdaniem referendarza zaistniała taka sytuacja. Po pierwsze, w myśl art. 243 §1 zd. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Postępowanie w niniejszej sprawie nie toczy się, ponieważ zostało zakończone postanowieniem o odrzuceniu wniosku, które jest prawomocne od dnia 9 października 2014 r. (k. 5 v.). Od powyższego postanowienia J.J. wniósł sprzeciw wskazując, że został pozbawiony możności obrony swoich praw w postępowaniu sądowym. Podał ponadto, że nie stać go, aby żyć według podstawowych norm socjalnych, gdyż organy pomocy społecznej w żaden sposób nie chcą mu pomóc. Zarządzeniem z dnia 20 grudnia 2016 r. sędzia WSA w Krakowie wezwał J.J. między innymi o udokumentowanie miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i ewentualnie innych osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym przez nadesłanie kserokopii rachunków i faktur za media za ostatni okres rozliczeniowy, a także wyciągu z rachunku bankowego, przedłożenie zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o nadaniu skarżącemu statusu osoby bezrobotnej, przedłożenie kserokopii decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla skarżącego lub członków jego rodziny, w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W zakreślonym terminie skarżący nadesłał pismo z dnia 27 grudnia 2016 r. (data stempla pocztowego), w którym wskazał, że wzywa Sąd do usunięcia naruszenia prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Sąd ten podał, że w sprawach prowadzonych przed sądami administracyjnymi podstawy przyznania prawa pomocy określa ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718), dalej P.p.s.a. W dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), którą zmieniono m.in. treść art. 260 P.p.s.a. Zgodnie z aktualnie obowiązującą treścią tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji i wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie jednak z treścią art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r., przepisu art. 260 P.p.s.a. w nowym brzmieniu nie stosuje się do postępowań wszczętych przed 15 sierpnia 2015 r. Do tych spraw stosuje się art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym, zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte w sierpniu 2014 r., a więc przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r., tj. przed dniem 15 sierpnia 2015 r. W niniejszej sprawie będzie miał więc zastosowanie art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji. Oznacza to, że postanowienie referendarza sądowego utraciło swoją moc, a Sąd rozpoznał wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy na nowo. W ocenie Sądu I instancji, wnioski skarżącego mogą być rozpoznane łącznie, gdyż zostały złożone w tej samej sprawie, a zakres żądań skarżącego jest tożsamy. Sąd I instancji przytaczając treść art. 246 § 1 P.p.s.a. podał, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem stronom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym oraz kosztów pomocy prawnej udzielonej im przez profesjonalnego pełnomocnika. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o przyznanie prawa pomocy uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. Sąd ten podał, że strona skarżąca powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z zawartego w art. 246 § 1 P.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wynika bowiem, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd ten stwierdził, że skarżący w złożonym wniosku nie przedstawił w wystarczający sposób swojej sytuacji materialnej. Skarżący nie udzielił też dodatkowych wyjaśnień, o które był wzywany w trybie art. 255 P.p.s.a. Sądowi zatem nie są znane podstawowe informacje o aktualnej sytuacji materialnej skarżącego, chociażby skąd czerpie środki do życia i jakie ma wydatki. Skarżący nie wykazał również, że jego sytuacja materialna jest tak zła, że nie są zaspokajane jego podstawowe potrzeby bytowe. Swoich twierdzeń w tej kwestii nie poparł żadnymi okolicznościami. W postanowieniu z dnia 21 lutego 2014 r., sygn. akt l OZ 118/14 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 P.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 P.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy." Biorąc powyższe pod uwagę oraz uwzględniając wskazane wyżej okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, w ocenie Sądu I instancji, nie mógł zostać uwzględniony,. Skarżący nie złożył bowiem niezbędnych wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej i nie udokumentował podnoszonych we wniosku okoliczności. W zażaleniu, J.J. zaskarżył powyższe postanowienie w całości. Zażalenie nie zawiera uzasadnienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), dalej P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którą, do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub wydatki. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu. Chcąc korzystać z prawa pomocy, wnioskodawca winien liczyć się z koniecznością udzielenia wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowych oświadczeń w kwestii jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z powołanym wyżej przepisem, ciężar dowodu w w/w zakresie spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy od tego, jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie jej sytuacji materialnej. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych, sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego oraz aktualnej sytuacji finansowej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez skarżącego okoliczności, należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, jak również kosztów ustanowienia pełnomocnika. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu I instancji, że w świetle przedłożonych przez skarżącego dowodów brak jest możliwości oceny sytuacji finansowej skarżącego. Skarżący nie udzielił stosownych wyjaśnień umożliwiających zbadanie swojej faktycznej sytuacji finansowej i nie przedstawił dokumentów źródłowych, do nadesłania których został wezwany. Wezwanie z dnia 20 grudnia 2016 r. (k. 121) nie zostało przez niego wykonane. Skarżący nie złożył żądanych dokumentów, m.in. dokumentów dotyczących miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem skarżącego i ewentualnie innych osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, zaświadczenia z urzędu pracy o nadaniu skarżącemu statusu osoby bezrobotnej, kserokopii decyzji MOPS-u o przyznaniu zasiłku dla skarżącego lub członków rodziny, przedłożenie oświadczenia o ewentualnych dochodach z prac dorywczych lub zleconych. Powyższe świadczy o tym, że skarżący nie przedstawił wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na ocenę, jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak stosownych dokumentów obrazujących aktualną sytuację finansową skarżącego powoduje, że brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika. Skarżący ani w złożonym wniosku, ani też w zażaleniu nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Twierdzenia skarżącego nie zostały poparte konkretnymi dokumentami pozwalającymi wywieść istnienia złej sytuacji finansowej skarżącego. Zaznaczyć należy, że również w zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący nie przedstawił aktualnej sytuacji finansowej na poparcie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, wobec braku przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.