I OZ 1014/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 14 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 1477/15 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] marca 2015 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 1477/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] marca 2015 r., odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia podano, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 października 2015 r. oddalił skargę K. S. na w/w decyzję. Skarżący złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem. Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczono skarżącemu w dniu 21 grudnia 2015 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru k. 141 akt sprawy). Skarżący nie wniósł skargi kasacyjnej, wobec tego wydany w sprawie wyrok stał się prawomocny w dniu 21 stycznia 2016 r. W dniu 26 stycznia 2016 r. (data stempla pocztowego) J. K. – uczestniczka postępowania - złożyła wniosek o przyznanie w sprawie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 3 marca 2016 r. referendarz sądowy oddalił wniosek J. K. o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. W dniu 24 marca 2016 r. J. K. wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. Sąd I instancji, przytaczając treść art. 260 i art. 243 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm.), dalej P.p.s.a., oddalił wniosek. W uzasadnieniu podał, że w toku postępowania wniosek o prawo pomocy może zostać złożony od chwili wszczęcia postępowania (złożenia skargi do organu), aż do prawomocnego zakończenia postępowania. Z treści art. 243 § 1 zd. 1 P.p.s.a. wynika, że nie jest dopuszczalne złożenie takiego wniosku po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Postępowanie w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] marca 2015 r., znak: [...] zostało zakończone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2015 r., który stał się prawomocny w dniu 21 stycznia 2016 r. Warunkiem koniecznym otwarcia drogi do wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie jest złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Po złożeniu takiego wniosku Sąd doręcza wnioskodawcy pisemne uzasadnienie wyroku i od tego momentu wnioskodawca ma 30 dni na wniesienie skargi kasacyjnej. J. K. była obecna na ogłoszeniu wyroku w dniu 6 października 2015 r. Sąd I instancji, po ogłoszeniu wyroku i podaniu ustnych powodów rozstrzygnięcia, szczegółowo pouczył o dopuszczalności, trybie i terminie wniesienia skargi kasacyjnej od wydanego w sprawie wyroku. Nadto podkreślił, że "zgłoszenie wniosku o uzasadnienie wyroku stanowi warunek zaskarżenia orzeczenia Sądu I instancji". Wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku złożył w sprawie jedynie skarżący K. S. Nie wniósł jednak skargi kasacyjnej, w związku z czym wydany w sprawie wyrok uprawomocnił się, co oznacza, że postępowanie w sprawie zostało zakończone. J. K. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w dniu 26 stycznia 2016 r., a zatem już po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie wszczętej skargą K. S. W sprawie nie toczy się też żadne postępowanie, które mogłoby prowadzić do wzruszenia wydanego w sprawie w dniu 6 października 2015 r. prawomocnego już obecnie wyroku. Wnioskodawczyni, prawidłowo pouczona o trybie i terminie wniesienia skargi kasacyjnej, nie wniosła o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wystąpiła już po upływie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej przez skarżącego. Nie podała przy tym jakichkolwiek przyczyn, które uniemożliwiły jej złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w przewidzianym do tego terminie, ani nie wniosła o przywrócenie terminu do złożenia tego wniosku. W związku z powyższym Sąd I instancji stwierdził, że wniosek J. K. o przyznanie prawa pomocy nie został złożony w toku postępowania w rozumieniu art. 243 § 1 P.p.s.a., w związku z czym podlegał oddaleniu. J. K. zaskarżyła powyższe postanowienie w całości, podnosząc zarzut naruszenie art. 243 § 1 P.p.s.a. przez odmowę przyznania prawa pomocy i uznanie, że wniosek o przyznanie prawa pomocy może być złożony jedynie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Powołując się na powyższe zarzut wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu podniosła, że wąskie interpretowanie art. 243 § 1 P.p.s.a. rażąco narusza prawa obywatelskie i wypacza sens prawa pomocy. Podała, że adwokat lub radca prawny pomógłby jej sporządzić nie tylko wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia, ale także sporządzić skargę kasacyjną. Zaprzeczyła, by nie podała przyczyn, które uniemożliwiły jej złożenie wniosku o uzasadnienie wyroku w terminie. Podniosła, że w skardze na referendarza wskazała, że jest osobą w podeszłym wieku, nie posiada jakiejkolwiek wiedzy prawniczej, a pouczenia Sądu są jasne tylko dla prawników. Nadto podniosła, że nie istnieje potrzeba składania przez nią osobiście wniosku o uzasadnienie, skoro taki wniosek złożył już jej brat – K. S. Podniosła, że przyczyną niezłożenia przez nią wniosku o uzasadnienie wyroku było niezrozumienie przeze nią przepisów prawa i pouczenia udzielonego przez Sąd. Wniosła, aby jej wyjaśnienia zawarte w skardze na referendarza potraktować jako wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest uzasadnione. Zgodnie z art. art. 243 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego lub w toku takiego postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji wydając zaskarżone postanowienie naruszył art. 243 § 1 P.p.s.a. Nie można bowiem zgodzić się ze stanowiskiem tego Sądu, zgodnie z którym niedopuszczalny jest wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony po uprawomocnieniu się wyroku Sądu I instancji. Takiego wniosku nie można uzasadnić użyciem w ww. przepisie prawa niezdefiniowanego przez ustawodawcę określenia "tok postępowania". Przez "tok postępowania" należy rozumieć bowiem także postępowanie, które zostało zainicjowane przez stronę postępowania po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Dopuszczalne jest złożenie takiego wniosku w ramach czynności zmierzających do wzruszenia prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, np. poprzez złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka odwoławczego, czy skargi o wznowienie postępowania, jak też czynności uzależnionych od uiszczenia opłaty kancelaryjnej. W takim postępowaniu strona nie powinna być pozbawiona możliwości skorzystania z profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu, jeżeli spełnia przesłanki otrzymania takiej pomocy. Działające zgodnie z zasadą demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) organy państwa (w tym sądy administracyjne) powinny brać pod uwagę, że prawo pomocy ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania i w ten sposób stanowić zabezpieczenie ustanowionej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/06, publ. Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach). Z tych względów ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna uwzględnić w/w konstytucyjną zasadę, przy czym winna ona zostać dokonana adekwatnie do m.in. planowanej przez stronę czynności procesowej i aktualnego stanu faktycznego. Co prawda, wnosząc o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata, skarżąca nie wykazała faktów, z których miałoby wynikać, że wniosek jest zasadny, jednakże Sąd I instancji, mając na uwadze przepis art. 6 P.p.s.a. i wynikający z niego obowiązek udzielania niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań, winien był wezwać wnioskodawczynię do wykazania faktów, o jakich wyżej mowa, pod rygorem nieuwzględnienia wniosku, czego nie uczynił. Powyższa okoliczność pozostaje jednak w sprawie bez znaczenia, skoro Sąd I instancji z naruszeniem art. 6 p.p.s.a. nie udzielił skarżącej stosownych pouczeń. Skarżąca w zażaleniu, jak również w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, podnosiła, że ustanowienie pełnomocnika pomogłoby jej wystąpić z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia, jeśli pełnomocnik uznałby taki wniosek za konieczny i ewentualnie wniesienie skargi kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał zażalenie za zasadne i na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.