I OW 115/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: sędzia NSA Marek Stojanowski sędzia NSA Marian Wolanin (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 4 września 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Starosty Włodawskiego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego pomiędzy Starostą Włodawskim a Wójtem Gminy Hańsk w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania wniosku I. L. o sprostowanie orzeczenia w sprawie przydziału gruntów i inwentarzy ziemskich postanawia wskazać Starostę Włodawskiego jako organ właściwy w sprawie.

Wnioskiem z 2 czerwca 2026 r. Starosta Włodawski zwrócił się do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego z Wójtem Gminy Hańsk w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania wniosku I. L. o sprostowanie orzeczenia Powiatowej Komisji Ziemskiej we Włodawie nr [...] z 24.10.1974 r. [winno być "24.10.1947 r. - uw. NSA] w sprawie przydziału gruntów i inwentarzy pozostałych po B. A. w miejscowości U. w gminie Hańsk. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że powiatowa komisja ziemska to historyczny organ administracji rządowej, którego głównym zadaniem było przeprowadzenie reformy rolnej, scalenie gruntów i regulacja stosunków własnościowych w rolnictwie. Organ ten działał na podstawie dekretu z 1946 r. o organizacji komisji ziemskich. Na podstawie ustawy o uregulowaniu gospodarstw rolnych utracił moc dekret o powiatowych komisjach ziemskich, zaś ich kompetencje przejęły właściwe do spraw rolnych organy prezydiów powiatowych rad narodowych. Reforma administracji kompetencje do wydawania aktów własności ziemi przekazała naczelnikom gmin, którzy byli terenowymi organami administracji państwowej stopnia podstawowego. Naczelnicy gmin, jako organy, funkcjonowali do 27.5.1990 r., a ich kompetencje zostały przekazane odpowiednim organom gminy. Dlatego z uwagi na położenie nieruchomości, których dotyczy orzeczenie, właściwym do rozpatrzenia wniosku jest Wójt Gminy Hańsk (k. 3-3v. akt sądowych). W odpowiedzi na wniosek Wójt Gminy Hańsk wskazał, że orzeczenie Powiatowej Komisji Ziemskiej przy Starostwie we Włodawie nr [...] z 24.10.1947 r. nie stanowi aktu własności ziemi wydanego na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Jest to istotna okoliczność, ponieważ kompetencja organów gminy dotycząca określonych czynności wobec aktów własności ziemi wynika z odrębnego reżimu prawnego i nie może być automatycznie odnoszona do wcześniejszych orzeczeń komisji ziemskich wydanych w ramach reformy rolnej. Wniosek został oparty, m.in., na argumentacji dotyczącej następstwa kompetencyjnego po komisjach ziemskich i przepisach ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Art. 113 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego nie stanowi samodzielnej podstawy właściwości organu, lecz zakłada uprzednie ustalenie organu posiadającego kompetencję do dokonania takiej czynności. W niniejszej sprawie brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że kompetencje Powiatowej Komisji Ziemskiej przy Starostwie we Włodawie w zakresie sprostowania wydanych przez nią orzeczeń zostały przekazane Wójtowi Gminy Hańsk. Nie wynika to w szczególności z art. 18 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Przepis ten dotyczył określonych uprawnień komisji ziemskich w związku z postępowaniem uwłaszczeniowym i nie stanowi podstawy do przyjęcia, że kompetencje dotyczące wcześniejszych orzeczeń wydanych przez powiatowe komisje ziemskie przeszły na organy gminy. Wójt podniósł również, że orzecznictwo dotyczące właściwości wójta w zakresie sprostowania aktów własności ziemi odnosi się do dokumentów wydawanych na podstawie ustawy z 1971 r. i nie może być wprost stosowane do orzeczeń powiatowych komisji ziemskich wydanych w 1947 r. W sprawach dotyczących następstwa kompetencyjnego po dawnych komisjach ziemskich wskazuje się natomiast na konieczność powiązania właściwości z organami szczebla powiatowego, a nie gminnego (postanowienie NSA z 18.3.2014 r. II OW 152/13). W ocenie Wójta Gminy Hańsk, sam fakt, że nieruchomość objęta historycznym orzeczeniem znajduje się obecnie na terenie gminy Hańsk nie powoduje powstania po stronie organu gminy kompetencji do dokonywania zmian lub sprostowań rozstrzygnięć wydanych przez organy administracji państwowej innego szczebla. Dlatego należy stwierdzić, że: 1. orzeczenie Powiatowej Komisji Ziemskiej przy Starostwie we Włodawie nr [...] z dnia 24 października 1947 r. nie jest aktem własności ziemi wydanym na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych; 2. brak jest podstaw prawnych do uznania Wójta Gminy Hańsk za organ właściwy do dokonania sprostowania tego orzeczenia; 3. Wójt Gminy Hańsk nie posiada kompetencji do merytorycznego rozpoznania wniosku (k. 15-15v. akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143 ze zm., dalej ppsa), sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. Spór między jednostką samorządu terytorialnego a organem administracji rządowej jest sporem kompetencyjnym, rozstrzyganym przez sąd administracyjny - art. 22 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2025 r. poz. 1691, dalej kpa). Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 ppsa. W niniejszej sprawie oba organy uważają się za niewłaściwe do rozpoznania sprawy, zatem spór ma charakter negatywny. Postępowanie w sprawie dotyczy rozpoznania wniosku o sprostowanie orzeczenia Powiatowej Komisji Ziemskiej we Włodawie nr [...] z 24.10.1947 r. w sprawie przydziału gruntów i inwentarzy. Zgodnie z generalną zasadą, w przypadku zmian w strukturze administracji publicznej, należy ustalić organ, na który przeszła właściwość w sprawach tego rodzaju. Orzeczenie Powiatowej Komisji Ziemskiej we Włodawie nr [...] z 24.10.1947 r. zostało wydane na podstawie art. 2 pkt 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13) oraz art. 8 pkt b dekretu z dnia 13 września 1946 r. o organizacji komisyj ziemskich (Dz.U. Nr 61, poz. 340). Na podstawie art. 3 dekretu z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej (Dz.U. Nr 43, poz. 248), uprawnienia i obowiązki wojewódzkich urzędów ziemskich i prezesów wojewódzkich urzędów ziemskich przeszły na wojewodów, zaś uprawnienia i obowiązki powiatowych urzędów ziemskich i komisarzy ziemskich przeszły na starostów. Następnie, na mocy art. 33 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz.U. Nr 14, poz. 130), zostały zniesione stanowiska wojewody i starosty, a dotychczasowy zakres właściwości zniesionych organów przejęły rady narodowe oraz ich organy (art. 37 wskazanej ustawy). Na mocy art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250), utracił moc dekret z dnia 13 września 1946 r. o organizacji komisji ziemskich, z tym że uprawnienia komisji ziemskich przeszły na właściwe do spraw rolnych organy prezydiów powiatowych rad narodowych. Z dniem wejścia w życie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 14, poz. 78), na podstawie art. 11 tego dekretu, organem powołanym do orzekania o nabyciu własności było prezydium powiatowej rady narodowej. Następnie, po wejściu w życie ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy, a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 34, poz. 198), na podstawie art. 5 tej ustawy, kompetencje te przeszły do właściwości rejonowych organów administracji ogólnej - kierownika urzędu rejonowego. Z dniem 1 stycznia 1999 r. art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 668) przekazał te sprawy do właściwości starosty. Art. 19a dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 14, poz. 78) powyższe zadania starosty określa jako zadania z zakresu administracji rządowej. Rozpoznając niniejszą sprawę trzeba uwzględnić, że nieruchomości rolne w wyniku reformy rolnej przejmowane były na rzecz Państwa i stawały się jego własnością i w związku z tym nie stanowiły one własności komunalnej i nie wchodziły do gminnego zasobu nieruchomości. Podkreślić należy, że sprawy związane z przeprowadzeniem reformy rolnej należały do kategorii spraw, które dzisiaj są określane jako sprawy z zakresu administracji rządowej. Jeżeli przez cały okres, w którym sprawy tego rodzaju istniały, były one sprawami z zakresu administracji rządowej i należały do właściwości organów administracji rządowej, uzasadnione jest domniemanie kompetencji organów administracji rządowej do prowadzenia postępowań wtórnych w tych sprawach. Dlatego organami właściwymi w postępowaniach wtórnych, a takim jest postępowanie w sprawie sprostowania orzeczenia, wobec postępowań w sprawach przejmowania gospodarstw rolnych i ich przydziału są organy administracji rządowej. Z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191) przestały istnieć dotychczasowe organy administracji państwowej o właściwości ogólnej i szczególnej, a ich kompetencje przejęły organy nowo utworzonych gmin i administracji rządowej. Niewątpliwie, starosta jest organem jednostki samorządu terytorialnego (art. 5 § 2 pkt 6 kpa), który może wykonywać zadania z zakresu administracji samorządowej bądź z zakresu administracji rządowej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że organem właściwym do rozpoznania wniosku I. L. o sprostowanie orzeczenia Powiatowej Komisji Ziemskiej we Włodawie nr [...] z 24.10.1947 r. w sprawie przydziału gruntów i inwentarzy pozostałych po B. A. w miejscowości U. w gminie Hańsk jest Starosta Włodawski jako organ administracji wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 w zw. z art. 4 ppsa, postanowił jak w sentencji.