I OSK 89/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Zgierski sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) sędzia NSA Tomasz Zbrojewski po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 25 października 2018 r. sygn. akt II SA/Łd 563/18 w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczeń rodzinnych oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 października 2018 r., działając na podstawie art. 151 ustawy z z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z [...] 2018 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z [...] 2018 r. w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i ich zwrotu. Decyzja została wydana m.in. na podstawie art. 17c ust. 5, ust. 7, ust. 9 pkt 3; art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1952, ze zm.). Ustalono w niej, że wobec zaprzestania sprawowania opieki nad dzieckiem, świadczenie rodzicielskie za okres 21.04.2017 r. – 30.04.2017 r. w kwocie 333,30 zł pobrane przez skarżącą należy uznać za nienależnie pobrane, wobec czego kwota ta wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie podlega zwrotowi. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego wyroku M. J., reprezentowana przez adwokata ustanowionego z urzędu w ramach przyznanej pomocy prawnej, podniosła następujące zarzuty: I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. 1) art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez niewłaściwe uznanie, że skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku poinformowania organu o okolicznościach rodzących przeszkodę w dalszym pobieraniu świadczenia, tym bardziej w warunkach działania w jednostce penitencjarnej; 2) art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego wadliwą wykładnię i uznanie, że nienależnie pobrane świadczenia rodzinne jest jednoznaczne z faktem przyznania tego świadczenia, a w okolicznościach niniejszej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny nie ustalił, czy doszło do faktycznego pobrania przez M. J. świadczenia rodzinnego; II. naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. 1) art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi oraz nieuchyleniu decyzji organu II instancji pomimo, że decyzja została wydana bez zebrania i rozważenia pełnego materiału dowodowego, co skutkowało niewskazaniem w uzasadnieniu decyzji, na jakich dowodach oparł się organ ustalając faktyczne podstawy decyzji; w szczególności poprzez nieprzedstawienie potwierdzenia przekazania (przelewu) świadczenia na konto, czy też do rąk własnych uprawnionej; 2) art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na braku odniesienia się przez Sąd, że organ nałożył na M. J. obowiązek zapłaty odsetek, pomimo stwierdzenia przez organ, że uprawniona od [...] 2018 r. (powinno być: 2017 r.) przebywała w izolacji penitencjarnej. Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że wnosi o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Podkreślić na wstępie należy, że granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Skargę kasacyjną można zaś oprzeć na: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny, ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich bądź w inny sposób korygować. Do autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja, w odniesieniu do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania. Zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie zarzuty te jednak w sposób bezpośredni wiążą się z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd w realiach tej sprawy ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do istoty problemów materialnoprawnych objętych zarzutami skargi kasacyjnej. W ramach drugiego zarzutu spośród wykazywanych naruszeń prawa materialnego skarga kasacyjna wskazuje na art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych upatrując jego naruszenie w błędnej wykładni polegającej na braku ustalenia, czy doszło do faktycznego pobrania świadczenia przez skarżącą. W odniesieniu do tego zarzutu przede wszystkim należy zwrócić uwagę na jego wadliwą konstrukcję. Wskazany art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych składa się z mniejszych jednostek redakcyjnych (ustępów i punktów). Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury, w odniesieniu do przepisu, który nie stanowi jednej zamkniętej całości, a składa się z ustępów, punktów i innych jednostek redakcyjnych, wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony wówczas, gdy wskazuje ona konkretny przepis naruszony przez sąd I instancji, z podaniem numeru artykułu, ustępu, punktu i ewentualnie innej jednostki redakcyjnej przepisu (por. wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2008 r., II FSK 557/07; Lex nr 422065; wyrok NSA z dnia 7 marca 2014 r., II GSK 2019/12, LEX nr 1495144; wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2013 r., II OSK 552/12, LEX nr 13562450; wyrok NSA z dnia 22 stycznia 2013 r., II GSK 1573/12, LEX nr 1354882; wyrok NSA z dnia 27 marca 2012 r., II GSK 218/11, LEX nr 1244607; wyrok NSA z dnia 8 marca 2012 r., II OSK 2496/10, LEX nr 1145608; wyrok NSA z dnia 14 lutego 2012 r., II OSK 2232/10, LEX nr 1138117). Warunek przytoczenia podstawy zaskarżenia i ich uzasadnienia nie jest spełniony, gdy skarga kasacyjna zawiera wywody zmuszające Sąd kasacyjny do domyślania się, który przepis skarżący miał na uwadze, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego lub procesowego. Naruszony przez sąd I instancji przepis musi być wyraźnie wskazany, gdyż w przeciwnym razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest możliwa. Pomijając powyższą wadliwość natury konstrukcyjnej, formalnej, należy zauważyć, że z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika ogólna zasada, że świadczenia rodzinne nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Z woli ustawodawcy możliwość orzekania o nienależnie pobranym świadczeniu jest uwarunkowana poczynieniem założenia, że w dacie wydawania decyzji przyznającej dane świadczenie osoba ubiegająca się o świadczenie spełniała przesłanki ustawowe do jego przyznania, dopiero zaś na skutek późniejszych zdarzeń osoba ta w ogóle nie była uprawniona do danego świadczenia albo też uprawnienie takie utraciła w wyniku zdarzeń, które nastąpiły w trakcie pobierania świadczenia. Z tym ostatnim przypadkiem mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Skarga kasacyjna zmierza jednak do podważenia ustaleń w zakresie wymiaru kwoty podlegającej zwrotowi. W tym zakresie zgodzić się należy z Sądem I instancji, że dla ustalenia wysokości pobranych nienależnie świadczeń w przypadku zaistnienia konieczności zastosowania art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie wymiaru kwoty wystarczającym było posłużenie się przez organ zestawieniami wypłat świadczeń. Brak wątpliwości co do prawidłowości danych wykazanych w kartach nadpłaty świadczeń prowadzonych przez Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi, czynił zbędnym poszukiwanie innych dowodów, takich jak potwierdzenie przelewu, czy kwit kasowy osobistego odbioru gotówki. Skarga kasacyjna nie przytacza żadnego w tym względzie argumentu, ani też nie wskazuje dokumentu, czy też okoliczności, które mogłyby skutecznie podważyć zestawienie, jakim posłużył się organ. Co więcej, sam autor skargi kasacyjnej przyznaje, że świadczenie było wypłacane każdego 25-go dnia miesiąca. Powyższe czyni nieuzasadnionym zarzut naruszenia art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a. Odmawiając słuszności podniesionemu zarzutowi naruszenia art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazać trzeba, że w myśl tego przepisu, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Skarga kasacyjna naruszenia powyższego przepisu upatruje w jego nieprawidłowym zastosowaniu wobec braku uwzględnienia, że skarżąca nie została prawidłowo pouczona o konieczności zgłaszania zaistnienia okoliczności uniemożliwiających dalsze pobieranie świadczenia. Argumentację powyższą należy uznać za oczywiście bezzasadną. Zauważyć bowiem trzeba, że – jak prawidłowo wskazał Sąd I instancji – w decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z [...] 2017 r. o przyznaniu M. J. prawa do świadczenia rodzicielskiego zawarte zostało pouczenie, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do przyznanych świadczeń, w tym m.in. zaprzestania sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, strona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi. Uznając natomiast za nieuzasadniony zarzut naruszenia art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. stwierdzić należy, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli zaskarżonego aktu korzystając z uprawnień przewidzianych ustawą, zawierając w uzasadnieniu wyroku czytelną argumentację świadczącą o braku podstaw do uwzględnienia skargi. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, Sąd I instancji uwzględnił okoliczność przebywania skarżącej w izolacji penitencjarnej. Powyższe nie miało jednak wpływu na wynikający z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązek obciążenia skarżącej odsetkami naliczanymi od ustalonej kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Wobec powyższego należało uznać, że wyprowadzone w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się nieuzasadnionymi. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Należne natomiast od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258 - 261 p.p.s.a.