I OSK 856/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Jolanta Rudnicka (sprawozdawca) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Joanna Skiba Protokolant starszy asystent sędziego Wojciech Maciołek po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Rz 922/23 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 31 marca 2023 r. nr SKO.4110.29.948.2023 w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla punkt I. zaskarżonego wyroku, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy Rymanów z dnia 7 lutego 2023 r., nr DPŚ.5026.9.2023.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 22 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Rz 922/23, oddalił skargę A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 31 marca 2023r., nr SKO.4110.29.948.2023, w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Decyzją z dnia 7 lutego 2023 r., nr DPS.5026.9.2023, Burmistrz Gminy Rymanów ustalił dla A.B. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej jej matki M.K., w okresie od grudnia 2021 r. do sierpnia 2022 r. w wysokości 6 364,74 zł. Przy czym wysokość miesięcznej opłaty ww. za pobyt przedstawiała się następująco: 641,28 zł za grudzień 2021r., 710,17 zł za styczeń 2022 r., 475,91 zł za luty 2022 r., 710,17 zł za marzec 2022 r., 632,08 zł za kwiecień 2022 r., 710,17 zł za maj 2022 r., 632,08 zł za czerwiec 2022 r., 914,94 zł za lipiec 2022 r., 937,94 zł za sierpień 2022 r. Jednocześnie organ I instancji zobowiązał A.B. do uregulowania powyższej opłaty na wskazane w decyzji konto bankowe, w terminie do 15 dni od uprawomocnienia się decyzji. A.B. odwołała się od ww. decyzji podnosząc, że jest to już druga decyzja w sprawie. Wskazała, że pierwsza decyzja z dnia 17 października 2022 r. o ustaleniu przedmiotowej odpłatności, na skutek wniesionego odwołania została uchylona decyzją Kolegium z dnia 14 grudnia 2022 r. Podała, że w obecnie zaskarżonej decyzji, organ I instancji uwzględnił jej sytuację finansową, dotyczącą wydatków związanych z utrzymaniem się, w tym związanych z leczeniem oraz z jej niepełnosprawnością. W jej ocenie organ nie odniósł się jednak do kwestii zwolnienia jej z powyższej opłaty, z powodu przesłanek wskazanych w art. 64 pkt 6 i 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, ze zm. – dalej "u.p.s."), dotyczących m.in. przypadku gdy osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem obowiązanej do wnoszenia opłaty. W uzupełnieniu odwołania złożonego w dniu 17 marca 2023 r. skarżąca zarzuciła, że organ I instancji nieprawidłowo wyliczył jej dochód od listopada 2021 r. do czerwca 2022 r., poprzez uwzględnienie kwoty 17.022,77 zł dotyczącej wyrównania renty rodzinnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie decyzją z dnia 31 marca 2023 r., nr SKO.4110.29.948.2023, działając na podstawie art. 59 ust. 1, art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. a, ust. 2d u.p.s., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wyjaśniło, że kolejność ponoszenia określonych opłat za pobyt w domu pomocy społecznej określona w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. jest wynikiem obowiązku alimentacyjnego. Zgodnie też z tym obowiązkiem należy interpretować powyższy przepis. Oznacza to, że w pierwszej kolejności do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej zobowiązane są jego dzieci. Dopiero w sytuacji, gdy zobowiązani w bliższej kolejności nie są w stanie ponieść, uwzględniając stosowne uregulowania w tym zakresie, pełnej wysokości opłat, to można dochodzić w pozostałym zakresie opłat od zobowiązanych w dalszym stopniu, tj. wnuków. Zatem obowiązek wnoszenia opłat nie obciąża równocześnie wszystkich zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1 u.p.s., ale obowiązek ten przechodzi na nich w kolejności ustalonej w powołanym przepisie. Obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej powstaje wówczas, gdy dochód ww. osób przekracza 300% kryterium dochodowego. Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika, iż średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej Nr [...] w [...], w którym została umieszczona matka skarżącej, wyniósł: - w 2021 r. – 3809,00 zł - zarządzenie z dnia 17 marca 2021 r., nr 1040/21 (Dz. Urz. Województwa Podkarpackiego z 2021 r. poz.1064), - w 2022 r. – 4370,00 zł - zarządzenie z dnia 2 marca 2022 r., nr 1482/22 (Dz. Urz. Województwa Podkarpackiego z 2022 r. poz. 998). SKO podało, że z uwagi na fakt, iż 70 % dochodu matki strony, tj. 1382,09 zł, nie wystarcza na pokrycie średniego kosztu jej utrzymania w DPS, organ przeprowadził postępowanie w celu ustalenia osób zobligowanych do ponoszenia pozostałej części opłaty za pobyt ww. w domu pomocy społecznej. W toku tego postępowania ustalono, że osoba przebywająca w DPS ma dwie córki: A.M. i A.B. oraz troje pełnoletnich wnuków. Wszystkie te osoby mogą zostać obciążone obowiązkiem ponoszenia opłat za pobyt matki strony w DPS pod warunkiem, że ich dochód przekroczy 300% kryterium dochodowego. Dalej SKO podało, że na podstawie przeprowadzonych wywiadów środowiskowych ustalono, że córka A.M. prowadzi wspólne gospodarstwo z mężem oraz teściową, dochód na osobę w rodzinie od dnia 1 kwietnia 2022 r. przekracza 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie o kwotę 106,07 zł. Ww. podpisała umowę, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Natomiast córka A.B. (skarżąca) prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, do dnia 31 sierpnia 2022 r. pracowała zawodowo, od dnia 25 listopada 2021 r. nabyła prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu – wyrównanie dostała w czerwcu 2022 r. Łączny jej dochód przekracza 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, ale ww. nie wyraziła zgody na podpisanie umowy zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. Z kolei dochody wnuków – A.M., M.M. i M.B. – mieszczą się poniżej 300% kryterium dochodowego. W ocenie Kolegium okoliczność, że skarżąca takiej umowy nie zawarła, spowodowało konieczność wydania decyzji indywidualizującej obowiązek ponoszenia opłat. Zdaniem Kolegium – kierując się treścią art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s. oraz uwzględniając fakt, że dochód skarżącej (osoby samotnie gospodarującej) od grudnia 2021 r. do sierpnia 2022 r. przekraczał 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (wynoszącego w 2021 r. - 701 zł, w 2022 r. - 776 zł) odpowiednio 2103 zł i 2328 zł – organ I instancji prawidłowo ustalił kwotę odpłatności jako różnicę nadwyżki dochodu skarżącej ponad trzykrotną kwotę kryterium i kwotę przeciętnych miesięcznych wydatków skarżącej wynoszących 1446,06 zł. Oznacza to – w ocenie organu – że sytuacja dochodowa skarżącej w okresie od grudnia 2021 r. do sierpnia 2022 r. pozwala na ponoszenie opłaty za pobyt matki w DPS w ustalonej przez organ I instancji wysokości. Także kwota renty rodzinnej (17 022,77 zł) – zdaniem Kolegium – została prawidłowo uwzględniona w jej dochodzie z zastosowaniem zasad przewidzianych w art. 8 ust. 12 u.p.s. Ponadto SKO uznało, że zarzut skarżącej o braku odniesienia się przez organ I instancji do kwestii zwolnienia jej z powyższej opłaty, z powodu przesłanek wskazanych w art. 64 pkt 6 i 7 u.p.s. jest chybiony. Kolegium zaznaczyło, że zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej nie mogło być przedmiotem oceny w sprawie objętej zaskarżoną decyzją o ustalenie opłaty. Jest to bowiem odrębna sprawa, która może być rozpatrywana po wydaniu decyzji w sprawie określenia wysokości opłaty miesięcznej za pobyt w domu pomocy społecznej. Zwolnienie musi bowiem odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku. Stąd też ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej (art. 64 oraz art. 64a u.p.s.) może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt (art. 61 u.p.s.). Na ww. decyzję SKO z dnia 31 marca 2023 r., A.B. wniosła skargę do WSA w Rzeszowie. Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 22 listopada 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę i orzekł o wynagrodzeniu dla pełnomocnika skarżącej za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Sąd wskazał, że w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji, kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej i kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosiły odpowiednio 701 i 528 zł (art. 8 ust. 1 u.p.s.). Ponadto, przywołując przepisy ustawy o pomocy społecznej Sąd podał, że opłata za pobyt w DPS w stosunku do małżonka, zstępnych i wstępnych może zostać ustalona albo w drodze umowy, albo w wyniku wydania decyzji, przy czym obowiązkiem organu jest pouczenie strony o możliwości zawarcia umowy i skutkach braku jej zawarcia. Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd I instancji wskazał, że wykładnia art. 64 i art. 64a u.p.s. wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby obowiązanej do ponoszenia opłaty i określeniu wysokości opłaty ją obciążającej. Sąd zauważył przy tym, że okoliczność tę prawidłowo dostrzegł pełnomocnik skarżącej, składając w dniu 1 czerwca 2021 r. (data stempla pocztowego), a więc już po wydaniu zaskarżonej decyzji, chociaż przed jej doręczeniem, które nastąpiło w dniu 7 czerwca 2021 r. oraz ponowiony w piśmie z dnia 11 czerwca 2021 r. – wniosek o zwolnienie jej z opłaty na podstawie art. 64a u.p.s. Wobec tego Sąd uznał, że niezasadne są podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego i zarzuty naruszenia przepisów postępowania, poprzez nieuwzględnienie okoliczności przemawiających w ocenie strony skarżącej za przyznaniem zwolnienia z opłat. Od powyższego wyroku skarżąca, reprezentowana przez adwokata z urzędu, złożyła skargę kasacyjną wnosząc o jego uchylenie w części, tj. w zakresie pkt I. i rozpoznanie skargi, ewentualnie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w części, tj. w zakresie pkt I i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto wniesiono o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji SKO w Krośnie z dnia 31 marca 2023 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy Rymanów z dnia 7 lutego 2023 r. – do czasu rozpatrzenia przez Naczelny Sąd Administracyjny niniejszej skargi, z uwagi na trudne do odwrócenia konsekwencje związane z wykonaniem decyzji oraz związaną z tym niepowetowaną szkodą strony skarżącej. Wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Ponadto – na podstawie art. 15zzs1 pkt 1 ustawy z dnia 2 grudnia 2021 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID'19, innych chorób zakaźnych oraz związanych z nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (tj. Dz. z 2021 r., poz. 2317) – wniesiono o przeprowadzenie rozprawy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających jednoczesną transmisję obrazu i dźwięku. Na podstawie art. 203 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. – dalej "p.p.s.a.") wniesiono o zasądzenie zwrotu poniesionych przez skarżącą kosztów postepowania; wniesiono także o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu według norm prawnie przepisanych, które to koszty nie zostały pokryte w całości, ani w części. Na podstawie art. 174 pkt.1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie: 1. art. 64 u.p.s. w zw. art. 103 ust. 2 u.p.s., poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby wyznaczonej do jej ponoszenia i określania opłaty ją obciążającej, podczas gdy po nowelizacji przepisów przedmiotowej ustawy z dnia 19 lipca 2019 r., strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłat, a organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość, co skutkowało całkowitym pominięciem przez Sąd wniosku skarżącej o zwolnienie jej z poniesionej opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej; 2. art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że kolejność ponoszenia opłat we wskazanym przepisie jest wynikiem obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy zastosowanie takiej analogii w świetle braku odesłania do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest wątpliwe, co skutkowało wskazaniem skarżącej jako osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty przy całkowitym pominięciu jej sytuacji finansowej oraz uwarunkowań materialnych pozostałych krewnych; 3. art. 61 ust. 2d u.p.s. w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na ustaleniu wysokości opłaty, do której uiszczenia zobowiązano skarżącą, przy całkowitym pominięciu treści art. 103 ust. 2 u.p.s, tj. wysokości dochodów i możliwości, w wyniku czego w zaskarżanym wyroku Sąd nie uwzględnił sytuacji majątkowej skarżącej (i jej ograniczonych możliwość finansowych z tym związanych) przedstawionej w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym i przedłożonych przez skarżącą dowodów wskazujących na ponoszone przez nią wydatki, w szczególności orzeczenia o niepełnosprawności wydanego na okres stały, co z kolei skutkowało wydaniem decyzji godzącej w zapewnienie skarżącej godziwych warunków egzystencji; Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, poprzez błędną ich wykładnię, w wyniku czego uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 64 u.p.s. w zw. z art. 61 ust. 2 i 2d u.p.s. w zw. z art. 6 K.p.a., poprzez jego niezastosowanie pomimo naruszenia przez orzekający w sprawie organ przepisów prawa materialnego mających istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało oddaleniem skargi oraz nie uchyleniem zaskarżonej decyzji, pomimo wskazanych naruszeń przepisów prawa materialnego mających istotny wpływ na wynik sprawy; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 59 ust. 1 u.p.s., przez jego niezastosowanie, pomimo naruszenia przez orzekający w sprawie organ przepisów prawa materialnego mających istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało ustaleniem opłaty za okres poprzedzający wydanie decyzji, podczas gdy decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej; 3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 134 p.p.s.a. w zw. z art. 7 K.p.a. w zw. z art. 77 K.p.a. w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez jego niezastosowanie pomimo naruszenia przez orzekający w sprawie organ przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zaniechanie podjęcia przez te organy wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy wskutek pominięcia twierdzeń skarżącej dotyczących jej sytuacji materialnej, zdrowotnej, w tym posiadaniu orzeczenia o stałej niepełnosprawności, co skutkowało dokonaniem oceny na podstawie wyrywkowego materiału dowodowego i w konsekwencji doprowadziło do nieuwzględnienia przez organy rozstrzygające w sprawie całokształtu faktów wskazanych przez skarżącą; 4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 8 ust. 2 K.p.a., poprzez jego niezastosowanie polegające na nieuzasadnionym odstąpieniu od ustalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, co skutkowało orzeczeniem przez Sąd, że kwestia zwolnienia skarżącej z opłaty nie może być przedmiotem odrębnego postępowania, w sytuacji gdy aktualne orzecznictwo NSA i WSA przyjmuje odmienne stanowisko; 5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 12 K.p.a., poprzez jego niezastosowanie polegające na przyjęciu przez Sąd, że zwolnienie skarżącej z opłaty w całości lub części powinno być przedmiotem odrębnego postępowania, co skutkowało naruszeniem zasady szybkości postępowania, jego prostoty oraz ekonomiki postępowania przemawiającymi za szybkim i wnikliwym działaniem organów administracji publicznej; 6. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z 107 ust. 3 K.p.a. w zw. z art. 11 K.p.a., poprzez jego niezastosowanie pomimo naruszenia przez orzekające w sprawie organy przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez nie zawarcie w uzasadnieniu decyzji wszystkich elementów składowych decyzji administracyjnej, co skutkowało naruszeniem zasady przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy; 7. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 8 ust. 1 K.p.a., poprzez jego niezastosowanie polegające na nieuwzględnieniu wymienionych wyżej proceduralnych błędów popełnionych przez organ oraz ewidentną stronniczość (tj. sprzyjanie stanowisku zajętemu przez organy rozstrzygające w sprawie) kosztem interesów skarżącej, co skutkowało naruszeniem ogólnej zasady procesowej prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto ww. zarzuty. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Postanowieniem z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 856/24, Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Zarzut naruszenia art. 64 u.p.s. dotyczy błędnego przyjęcia przez organy i Sąd, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby wyznaczonej do jej ponoszenia i określeniu opłaty ją obciążającej, a więc powinno być przedmiotem odrębnego postępowania. W odniesieniu do tego zarzutu należy zwrócić uwagę na nowelizację wskazanego przepisu dokonaną na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r. Przed ww. datą, przepis ten uprawniał do ubiegania się o zwolnienie jedynie "osoby wnoszące opłatę". W orzecznictwie, w tym w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17, przyjmowano, iż status "osoby wnoszącej" nabywa się dopiero z chwilą nałożenia na nią ostateczną decyzją skonkretyzowanego obowiązku. Stanowisko to jest już jednak nieaktualne właśnie ze względu na zmianę stanu prawnego po dacie podjęcia ww. uchwały. Powołana nowelizacja w sposób istotny rozszerzyła bowiem krąg podmiotów uprawnionych, stanowiąc, że o zwolnienie mogą ubiegać się zarówno "osoby wnoszące opłatę", jak i "osoby obowiązane do wnoszenia opłaty". Wprowadzenie tej drugiej kategorii podmiotów ma kluczowe znaczenie. "Osobą obowiązaną" jest bowiem, w świetle systemowej wykładni przepisów ustawy, nie tylko osoba, na której obowiązek już ostatecznie ciąży, ale także osoba należąca do kręgu podmiotów zobowiązanych z mocy ustawy (określonych w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.), wobec której toczy się postępowanie o ustalenie wysokości opłaty. Oznacza to, że w aktualnym stanie prawnym, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może skutecznie złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty (częściowo lub całkowicie) już w toku postępowania o ustalenie wysokości tej opłaty. Organ administracji, prowadzący postępowanie w przedmiocie ustalenia opłaty, jest wówczas zobligowany do rozpatrzenia tego wniosku i orzeczenia w przedmiocie zwolnienia w tej samej decyzji, w której ustala wysokość zobowiązania. Pogląd ten jest już ugruntowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2023 r., sygn. I OSK 318/22; wyrok NSA z dnia 12 lipca 2023 r., sygn. I OSK 1588/22). W obecnym stanie prawnym nie ma więc podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. Powyższe oznacza zatem, że strona obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS może skutecznie złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty (częściowo lub całkowicie) już w toku postępowania o ustalenie wysokości tej opłaty. Natomiast organ administracji, prowadzący postępowanie w przedmiocie ustalenia opłaty, jest wówczas zobligowany do rozpatrzenia tego wniosku i orzeczenia w przedmiocie zwolnienia w tej samej decyzji, w której ustala wysokość zobowiązania. Wniosek o zwolnienie z opłaty skarżąca złożyła w dniu 22 sierpnia 2022 r. ( k.67 akt adm.), a następnie go ponawiała w odwołaniu wskazując na pkt 2 i pkt 7 art.64 u.p.s. Organ odwoławczy uznał jednak, że kwestia zwolnienia z opłaty może być przedmiotem odrębnej decyzji, stanowisko to podzielił Sąd I instancji. Zasadny jest zatem zarzut naruszenia art. 64 u.p.s. Należy w tym miejscu wskazać, że zgodnie z art. 64 pkt 7 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Celem wprowadzenia art. 64 pkt 7 u.p.s. było przeciwdziałanie sytuacjom, w których osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS byłyby obarczane tym obowiązkiem, pomimo że członek rodziny postępował względem nich w sposób naganny, lekceważący, zaniedbując podstawowe obowiązki rodzinne. W art. 64 pkt 7 u.p.s. ustawodawca nie definiuje co należy rozumieć przez wspomniane w nim obowiązki. Przepis ten dotyczy okresu, w którym zobowiązani do wnoszenia opłat wymagali właściwego dla ich wieku wsparcia (opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój), przy czym owe zaniechania winny mieć charakter rażący, tj. wyraźny, rzucający się w oczy, bardzo duży. W ramach przesłanek wskazanych w pkt 7 należałoby uwzględnić porzucenie dziecka, długotrwałe niesprawowanie nad nim opieki, zmuszanie go do pracy lub działalności przestępczej, stosowanie przemocy. Chodzi o obiektywnie społecznie potępiane działania, takie jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających. Należy podkreślić, że w rozpoznawanej sprawie – jak wynika z jej akt administracyjnych – skarżąca od samego początku postępowania konsekwentnie podnosiła okoliczności faktyczne nawiązując do art. 64 pkt 7 u.p.s., tj. brak jakichkolwiek relacji z matką oraz rażące naruszenie przez matkę obowiązków rodzinnych. Skarżąca już bowiem na etapie postępowania o ustalenie odpłatności za pobyt jej matki w DPS, pismem z dnia 29 sierpnia 2022 r. złożyła do Burmistrza Gminy Rymanów wniosek o zastosowanie względem niej art. 64 u.p.s., obszernie i szczegółowo go uzasadniając (k-67 akt adm. pt. "Akta sprawy p. A.B."). Z kolei w piśmie z dnia 13 września 2022 r. skarżąca wprost zadeklarowała, że nie wyraża zgody na dokonywanie jakichkolwiek wpłat dotyczących odpłatności za pobyt matki w DPS. Także tak jednoznaczne oświadczenie woli, połączone z obszerną w ww. wniosku argumentacją faktyczną dotyczącą relacji rodzinnych, nie może być interpretowane inaczej niż jako żądanie strony zmierzające do zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia opłaty. Należy w tym miejscu podkreślić, że decyzja w przedmiocie zwolnienia z opłat wydana w trybie art. 64 u.p.s. jest tzw. decyzją uznaniową, co nie może jednak oznaczać dowolności. Organ ma bowiem obowiązek szczegółowo rozważyć kwestię istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniających zakres jej ewentualnego zastosowania, a co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W niniejszej sprawie zaniechano tego obowiązku. Ani bowiem Burmistrz Gminy Rymanów w decyzji z dnia 7 lutego 2023 r. ustalającej opłatę za pobyt matki skarżącej w DPS, ani SKO w zaskarżonej decyzji, nie przeanalizowali możliwości zastosowania w niniejszej sprawie instytucji zwolnienia z art. 64 u.p.s., a Sąd I instancji błędnie podzielił to stanowisko. Zarówno organy, jak i Sąd błędnie uznali, że aktualny jest pogląd o konieczności wydania dwóch odrębnych rozstrzygnięć, tymczasem – jak wskazano powyżej – w świetle nowelizacji art. 64 u.p.s. – jest on nieaktualny. Wobec tego należy stwierdzić, że brak takiego rozstrzygnięcia w decyzji ustalającej odpłatność, stanowi uchybienie skutkujące koniecznością uchylenia decyzji ustalającej odpłatność. Dlatego też poddany kontroli kasacyjnej wyrok w zaskarżonej części oraz decyzje obu instancji należało uchylić. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., poprzez nie wzięcie pod uwagę ograniczonych możliwości finansowych oraz sytuacji zdrowotnej i egzystencjalnej skarżącej, to ten zarzut nie jest zasadny. Wskazać należy, że zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2. Z kolei zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s., Kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Należy w tym miejscu podkreślić, że ustawodawca zdecydował, iż powstanie ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zostało połączone z takim zdarzeniem prawnym jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Tym samym, o ile skonkretyzowanie i zindywidualizowanie tego ustawowego obowiązku, pozwoli na ustalenie osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty i wysokości tej opłaty, to samo zobowiązanie istnieje począwszy od dnia powstania tego obowiązku, czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Stąd też wydanie decyzji na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i ust. 2 u.p.s. w celu ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może obejmować okres przed wydaniem decyzji, albowiem decyzja ta konkretyzuje obowiązek powstający z mocy prawa z dniem zaistnienia takiego zdarzenia prawnego jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Decyzja w tym przedmiocie pozostaje w związku z zaistnieniem przesłanek faktycznych stanowiących podstawę powstania określonych skutków prawnych. W takiej sytuacji decyzja konstytutywna może działać zarówno z mocą na przyszłość, jak i z mocą wsteczną. Zarzuty skarżącej dotyczące tej kwestii okazały się nieuzasadnione. W rozpoznawanej sprawie jest bezsprzeczne, że skarżąca jest córką osoby przebywającej w domu pomocy społecznej, okolicznością bezsporną jest także, iż skarżąca odmówiła zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., zatem organ gminy właściwej, ustalił w drodze decyzji wysokość opłaty za pobyt matki skarżącej w domu pomocy społecznej. Z regulacji art. 61 ust. 2d u.p.s. wynika bowiem, że gdy osoba zobowiązana odmówiła zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., ale wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, to przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej, organ uwzględnia kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2a także, na podstawie art. 103 ust. 2, bierze pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Przy czym, obowiązek zstępnych wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia mieszkańca do domu pomocy społecznej. Poniesienie tego obowiązku ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. Należy podkreślić, że znacznie bardziej restrykcyjnie ustawodawca potraktował postawę osób bliskich mieszkańca, którzy odmówią zawarcia umowy i nie wyrażą zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej zostanie wówczas ustalona w drodze decyzji w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. W takiej sytuacji organ nie bierze pod uwagę ograniczeń wynikających z sytuacji dochodowej, osobistej ani rodzinnej tych osób. Wymaga podkreślenia, że proporcjonalny podział opłaty, o którym mowa w art. 61 ust. 2f u.p.s., dotyczy tylko sytuacji, w której nastąpiła odmowa zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, nie można z niego wywodzić ogólnej normy postępowania, a więc dzielenia opłaty po równo na wszystkich zobowiązanych. W rozpoznawanej sprawie nie mamy jednak do czynienia z taką sytuacją. W niniejszej sprawie skarżąca odmówiła zawarcia umowy, lecz wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego – istniały zatem podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. W tych okolicznościach, podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowił ww. art. 61 ust. 2d u.p.s. Obowiązkiem organu przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie było zatem uwzględnienie wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w tej regulacji. Organ I instancji, jak wynika z uzasadnienia decyzji, wziął pod uwagę sytuację materialną i zdrowotną skarżącej oraz ponoszone przez nią wydatki związane ze stanem zdrowia, wydatki na leczenie, jak również wydatki związane z koniecznością utrzymania mieszkania i codziennego funkcjonowania. Kwotę uśrednionych miesięcznych wydatków określił na 1446,06 zł. Przyznała tę okoliczność skarżąca, która w odwołaniu od decyzji organu I instancji z dnia 7 lutego 2023 r. wskazała na nieuwzględnienie i nieodniesienie się przez organ jedynie do okoliczności wymienionych w art.64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s. Wskazać w tym miejscu należy, że w dniu 2 czerwca 2022 r. decyzją ZUS zostało skarżącej przyznane prawo do renty rodzinnej oraz wypłacono jej wyrównanie tej renty za okres od dnia 25 listopada 2021 r. do dnia 31 maja 2022 r., które to wyrównanie (po odliczeniu zaliczki na podatek oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne) wyniosło 17.022,77 zł (k-53 teczka pt. "Akta sprawy p. A.B."). Zgodnie z art. 8 ust. 12 u.p.s., w przypadku uzyskania jednorazowo dochodu należnego za dany okres, kwotę tego dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres, za który uzyskano ten dochód. Brzmienie tego przepisu oznacza, że dochód wypłacony po upływie okresu, którego dotyczy, dolicza się do dochodu za minione miesiące. Kwotę tego dochodu należy więc uwzględnić w odpowiednich częściach w dochodzie osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia w miesiącach, za które świadczenie zostało przyznane. Zaznaczyć przy tym należy, że w ww. art. 8 ust. 12 u.p.s. jest mowa o "uzyskaniu jednorazowo dochodu należnego za dany okres". Bezsprzecznie renta rodzinna ma charakter świadczenia okresowego, a więc powtarzalnego. Skoro zatem przyznano skarżącej wyrównanie tej renty, to wypełnia to dyspozycję art. 8 ust. 12 u.p.s. Należy w tej sytuacji przyjąć, że dochód wypłacony "z dołu" (a więc po upływie okresu, którego dotyczy), dolicza się do dochodu za minione miesiące. Zasadnie zatem ta jednorazowa wypłata powiększyła w odpowiedniej części dochód za każdy z tych miesięcy z osobna. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego weryfikacja zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji nie pozwala jednak na stwierdzenie, że organy nie spełniły obowiązku z art. 61 ust. 2d u.p.s. Konieczne pozostaje bowiem, zgodnie z treścią art. 61 ust. 2d u.p.s., uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy, jak i z art. 103 ust. 2 tej ustawy, tj. poza wysokością dochodów także "możliwości" strony, a co miał na uwadze organ I instancji, gdyż wynika to z uzasadnienia decyzji, a co też przyznała skarżąca w odwołaniu od tej decyzji. Skarżąca wskazała w odwołaniu, że w obecnie zaskarżonej decyzji, organ I instancji uwzględnił jej sytuację finansową, dotyczącą wydatków związanych z utrzymaniem się, w tym związanych z leczeniem oraz z jej niepełnosprawnością. W odniesieniu do wniosku skarżącej o przeprowadzenie rozprawy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających jednoczesną transmisję obrazu i dźwięku – na podstawie art. 15zzs1 pkt 1 ustawy z dnia 2 grudnia 2021 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID'19, innych chorób zakaźnych oraz związanych z nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw – należy wskazać, że stan epidemii obowiązywał w Rzeczypospolitej Polskiej od 20 marca 2020 r. do 15 maja 2022 r. (rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r.; Dz. U. poz. 340). Z dniem 16 maja 2022 r. stan epidemii został zmieniony na stan zagrożenia epidemicznego (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii; Dz. U. poz. 1025). Natomiast z dniem 1 lipca 2023 r. został odwołany na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stan zagrożenia epidemicznego w związku z zakażeniem wirusem SARC-CoV-2 (§ 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2023 r.; Dz. U. poz. 1118). Wobec tego w chwili orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny nie obowiązują już powyższe normy, zatem wniosek nie mógł być uwzględniony. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit.a i c.p.p.s.a., orzekł, jak w pkt 1. sentencji. Nie orzeczono o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego, bowiem skarżąca nie poniosła takich kosztów, gdyż w sprawie – zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. – strona jest zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Natomiast uiszczony przez skarżącą kasacyjnie wpis od skargi kasacyjnej jako nienależnie uiszczony przed Sądem I instancji, powinien zostać zwrócony przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie po zwrocie akt do tegoż Sądu ( k. 69 akt sądowych) Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.