I OSK 845/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia NSA Marian Wolanin Protokolant: asystent sędziego Anna Tomaszek po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 19 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 363/19 w sprawie ze skargi J. T. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 9 maja 2019 r., nr SKO.II.41/617/GN/2019 w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania od decyzji o nieodpłatnym nabyciu prawa własności nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z 9 maja 2019 r., nr SKO.II.41/617/GN/2019; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania na rzecz skarżącego kasacyjnie.

Zaskarżonym wyrokiem z 19 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 363/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę J. T. (dalej również: "skarżący", "skarżący kasacyjnie", "strona") na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 9 maja 2019 r., nr SKO.II.41/617/GN/2019 w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania od decyzji o nieodpłatnym nabyciu prawa własności nieruchomości. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Postanowieniem z 9 maja 2019 r. Kolegium, po rozpatrzeniu odwołania strony od decyzji Starosty W. (dalej również: "Starosta", "organ I instancji") z 3 kwietnia 2019 r., znak: WG.6820.2.2.2019.MMY, stwierdzającej nabycie z dniem 1 stycznia 2016 r. przez Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę nieodpłatnie z mocy prawa, mienia pozostałego po [...] "[...] " spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w H. (dalej również: "spółka"), tj. własności nieruchomości oznaczonych jako działki: 1. nr [...] o pow. 0,6059 ha, położonej w obrębie H., objętej księgą wieczystą nr [...] , prowadzoną przez Sąd Rejonowy [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych; 2. nr [...] o pow. 0,5967 ha, położonej w obrębie H., objętej księgą wieczystą nr [...] , prowadzoną przez Sąd Rejonowy [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych; 3. nr [...] o pow. 1,0080 ha, położonej w obrębie H., objętej księgą wieczystą nr [...] , prowadzoną przez Sąd Rejonowy [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych; 4. nr [...] o pow. 0,4911 ha, położonej w obrębie H., objętej księgą wieczystą nr [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych; 5. nr [...] o pow. 0,3689 ha, położonej w obrębie H., objętej księgą wieczystą nr [...] , prowadzoną przez Sąd Rejonowy [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych – na podstawie art. 134 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, dalej "kpa") w związku z art. 9 ust. 2a, 2b, 2i oraz 2j ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2019 r., poz. 1500 ze zm., dalej: "Przepisy wprowadzające", "ustawa") – stwierdziło niedopuszczalność odwołania. W uzasadnieniu SKO podało, że w oparciu o regulacje art. 9 ust. 2a, 2b, 2i oraz 2j ustawy, Starosta W. uznał spółkę za wykreśloną z rejestru z 1 stycznia 2016 r., a tym samym mienie pozostałe po wykreślonej z KRS spółce nabył nieodpłatnie z 1 stycznia 2016 r., z mocy prawa Skarb Państwa. Wobec położenia nieruchomości na terenie powiatu w., organem właściwym do wydania deklaratoryjnej decyzji stwierdzającej nabycie z mocy prawa przez Skarb Państwa własności tej nieruchomości jak również w postępowaniach dotyczących mienia i zobowiązań oraz innych spraw dotyczących gospodarowania tym mieniem, był Starosta W. wykonujący zadania z administracji rządowej. Odwołanie od ww. decyzji wniósł skarżący. Rozpoznając środek odwoławczy Kolegium uznało, że w sprawie zaistniały podstawy do stwierdzenia niedopuszczalności odwołania, z uwagi na przyczynę podmiotową w postaci braku po stronie odwołującego legitymacji do kwestionowania aktu Starosty. Organ odwoławczy wyjaśnił, że fakt udostępnienia decyzji nie daje osobie automatycznie legitymacji do wniesienia odwołania. Zwrócił uwagę, że z mocy art. 9 ust. 2b ustawy, zdanie drugie, interesu prawnego w postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nabycia przez Skarb Państwa mienia określonego w art. 9 ust. 2b ustawy (art. 9 ust. 2i ustawy) - nie posiadają "wspólnicy, członkowie spółdzielni i inne osoby uprawnione do udziału w majątku likwidacyjnym", albowiem ich prawa "wygasają z chwilą wykreślenia podmiotu z rejestru", tj. co do zasady z dniem 1 stycznia 2016 r. W ocenie Kolegium, nie jest również stroną postępowania zlikwidowany podmiot, z uwagi na utratę zdolności prawnej. W konsekwencji powyższego SKO uznało, że udział w sprawie innych (poza Starostą W.) podmiotów, z uwagi na brak po ich stronie legitymacji procesowej, jest nieuprawniony. Konkludując organ odwoławczy stwierdził, że wnoszący środek zaskarżenia nie jest legitymowany do udziału w postępowaniu, a co za tym idzie nie jest też uprawniony do wniesienia odwołania. Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniósł J. T., zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 2b ustawy, poprzez pominięcie okoliczności, że przewidziane w tym przepisie "wygaśnięcie" praw w aspekcie materialnym wymaga merytorycznego rozpoznana sprawy pod kątem oceny praw i obowiązków strony postępowania oraz art. 28 kpa, poprzez pominięcie, że odwołujący się posiada materialnoprawny interes w rozstrzygnięciu merytorycznym sprawy administracyjnej, a co za tym idzie winien być, niezależenie od kierunku rozstrzygnięcia uznany za stronę postępowania administracyjnego. Skarżący podniósł, że pomimo, że na mocy art. 9 ustawy Przepisy wprowadzające, spółka utraciła byt prawny z 1 stycznia 2016 r. i od tego czasu nie może uczestniczyć w żadnym postępowaniu, to jednocześnie żaden przepis ustawy Kodeks Spółek Handlowych nie zawiera ustawowej regulacji konsekwencji ustania bytu prawnego spółki po jej wykreśleniu z rejestru. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. W wyroku z 19 listopada 2019 r. Sąd I instancji wskazał, że przeprowadzona w sprawie kontrola legalności wykazała, że zaskarżone postanowienie nie narusza przepisów prawa w jakimkolwiek stopniu uzasadniającym uwzględnienie skargi na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: "ppsa"). Ocenił, że ustalenia faktyczne organów nie pozostawiają wątpliwości, a podjęte rozstrzygniecie odpowiada przepisom prawa. WSA podał, że materialnoprawną podstawą decyzji organu I instancji był art. 9 ust. 2a, 2b i 2i ustawy Przepisy wprowadzające. Zauważył, że zgodnie z ust. 2a - podmioty podlegające obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego zgodnie z przepisami ustawy, o której mowa w art. 1, które były wpisane do rejestru sądowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie tej ustawy i które do dnia 31 grudnia 2015 r. nie złożyły wniosku o wpis do rejestru, uznaje się za wykreślone z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r. Z kolei zgodnie z ust. 2b - z dniem 1 stycznia 2016 r. Skarb Państwa nabywa nieodpłatnie z mocy prawa mienie podmiotów, o których mowa w ust. 2a. Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność z nabytego mienia za zobowiązania podmiotów, o których mowa w ust. 2a. Prawa wspólników, członków spółdzielni i innych osób uprawnionych do udziału w majątku likwidacyjnym wygasają z chwilą wykreślenia podmiotu z rejestru. W świetle natomiast ust. 2i - nabycie przez Skarb Państwa zgodnie z ust. 2b własności nieruchomości albo użytkowania wieczystego stwierdza, w drodze decyzji, starosta właściwy ze względu na miejsce położenia nieruchomości. Stosownie zaś do art. 9 ust. 2j ustawy w postępowaniu tym Skarb Państwa jest reprezentowany przez starostę, wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej, właściwego ze względu na ostatnią siedzibę podmiotu, o którym mowa w ust. 2a. Wskazał też na deklaratoryjny charakter aktu Starosty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie stwierdził, że w myśl art. 36 pkt 6 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2019 r., poz. 1500 ze zm., dalej: "ustawa o KRS"), o której mowa w art. 1 ustawy, podmiotem podlegającym obowiązkowi wpisu do KRS jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. W ocenie WSA, rację należy przyznać Kolegium, że stroną postępowania nie jest już Spółka [...] "[...] " w H., która - zgodnie z art. 9 ust. 2b – na skutek niezłożenia wniosku o wpis do KRS (co jest bezsporne) - została uznana zgodnie art. 9 ust. 2a – za wykreśloną z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r., a w konsekwencji czego straciła byt prawny. Sąd I instancji zauważył, że z art. 12 ustawy z dnia 15 września 2000 r., Kodeks Spółek Handlowych (Dz.U. z 2019 r., poz. 505, dalej: "ksh") wynika, że spółka nabywa osobowość prawną z chwilą wpisania jej do Krajowego Rejestru Sądowego. Powyższe przesądzało zatem, że skarżący składając odwołanie od decyzji Starosty z 3 kwietnia 2019 r., nie mógł działać jako wspólnik przejętej przez Skarb Państwa spółki. Zdaniem Sądu meriti, z żadnego przepisu prawa nie wynika, aby byli wspólnicy mieli interes prawny i tym samym byli stroną w postępowaniu, którego przedmiotem jest stwierdzenie nieodpłatnego nabycia przez Skarb Państwa własności nieruchomości, co do której prawo własności przysługiwało spółce uznanej za wykreśloną z rejestru, zgodnie z art. 9 ust. 2b, 2i oraz 2j ustawy. Sąd wojewódzki zauważył również, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością przez cały czas swego istnienia - od momentu jej powstania do momentu rozwiązania, bez względu na formę ustrojową, w której obecnie występuje - jest podmiotem prawa odrębnym od tworzących ją wspólników. Zwrócił też uwagę, że byli członkowie wykreślonej z KRS spółki nie mają żadnych praw do pozostałego po niej majątku. W ocenie WSA, na mocy art. 9 ust. 2c ustawy, roszczenia wierzycieli podmiotów, o których mowa w ust. 2a wygasają, jeżeli nie będą dochodzone przeciwko Skarbowi Państwa w terminie roku od chwili nabycia mienia przez Skarb Państwa. Sąd I instancji podkreślił, że roszczeń tych nie mogą dochodzić także jego wspólnicy, gdy reprezentują łącznie co najmniej dwie trzecie głosów i wykażą, że wszyscy wierzyciele zostali zaspokojeni lub zabezpieczeni. (uchwała SN z dnia 15 lutego 2019 r., sygn. akt III CZP 83/18), gdyż wygasły one z 1 stycznia 2017 r. W związku z powyższym Sąd wojewódzki stwierdził, że przymiot strony w sprawie przysługiwał wyłącznie Staroście W., jako działającemu w imieniu Skarbu Państwa. Nie mógł natomiast przysługiwać skarżącemu, który nie wskazywał żadnych okoliczności na potwierdzenie ewentualnego interesu prawnego. W skardze kasacyjnej od wyroku WSA w Lublinie z 19 listopada 2019 r., pełnomocnik skarżącego, na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa zarzucił Sądowi I instancji: 1. naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, zwłaszcza poprzez naruszenie art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm., dalej: "Konstytucja") w zw. z art. 21 ust. 2, art. 32 oraz art. 64 i art. 77 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, zwłaszcza poprzez rozstrzygnięcia merytorycznego o żądaniu skarżącego z pominięciem art. 9 ust. 2b ustawy w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny nie rokuje nadziei na szybkie, rzetelne i obiektywne rozpoznanie sprawy zainicjowane pytaniem prawnym Sądu Okręgowego Warszawa Praga II Wydział Cywilny w sprawie sygn. akt P 13/18 w rozsądnym terminie; 2. naruszenie art. 28 kpa, poprzez wadliwe przyjęcie, że odwołujący się nie posiada materialnoprawnego interesu w rozstrzygnięciu merytorycznym sprawy administracyjnej, a co za tym idzie winien być, niezależenie od kierunku rozstrzygnięcia uznany za stronę postępowania administracyjnego. Wskazując na powyższe autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie, a także o zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. Jednocześnie złożył wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zawarto argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (art. 190 ust. 3 zd. pierwsze). Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy (art. 190 ust. 3 zd. drugie). Ponadto z art. 190 ust. 2 i ust. 3 Konstytucji wynika zasada, że z dniem opublikowania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego we właściwym organie urzędowym przepis prawa - uznany w tym orzeczeniu za niezgodny m.in. z Konstytucją - traci domniemanie konstytucyjności. Z tą właśnie datą norma taka traci, co do zasady, również moc obowiązującą, chyba że Trybunał określił inny termin w tym zakresie. Powyższe determinuje związanie sądów prawidłowo opublikowanym orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności normy prawa. Sądy nie mogą uchylić się od tego związania. W myśl art. 190 ust. 4 Konstytucji, Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Powyższy stan prawny określa możliwość wzruszania prawomocnego orzeczenia sądu, wydanego na podstawie przepisu uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, co powoduje, że po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, za niedopuszczalne uznać należy wydanie przez sąd orzeczenia, na podstawie przepisu w kształcie normatywnym, uznanym przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją. Podstawą prawną kwestionowanego postanowienia Kolegium były normy art. 134 kpa w zw. z art. 9 ust. 2a, 2b, 2i i 2j ustawy Przepisy wprowadzające. W wyroku z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt P 13/18, Trybunał Konstytucyjny stwierdził jednak, że: "art. 9 ust. 2b zdanie trzecie ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770, z 2000 r. Nr 114, poz. 1194, z 2002 r. Nr 1, poz. 2, z 2003 r. Nr 217, poz. 2125, z 2010 r. Nr 106, poz. 671, z 2013 r. poz. 1622 oraz z 2014 r. poz. 1924) jest niezgodny z art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej." Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z 17 grudnia 2019 r., poz. 2421. Oznacza to, że art. 9 ust. 2b zdanie trzecie nie może być już stosowany w kształcie normatywnym uznanym przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją RP - co najmniej od 17 grudnia 2019 r., co z kolei skutkować musi uchyleniem zaskarżonego wyroku Sądu I instancji oraz postanowienia organu odwoławczego, jako wydanych na podstawie przepisu prawa w kształcie normatywnym uznanym za niekonstytucyjny. W związku z powyższym, na mocy art. 188 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 193 zdanie pierwsze ppsa, uchylił zaskarżone postanowienie SKO z 9 maja 2019 r. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Kolegium winno uwzględnić treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt P 13/18. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 207 § 2 ppsa, orzekł o odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania na rzecz skarżącego kasacyjnie wobec stwierdzenia, że przyczyną uchylenia zaskarżonego wyroku jest okoliczność nie wynikająca ze skargi kasacyjnej.