I OSK 745/24

Dnia 29 maja 2026 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Monika Nowicka (sprawozdawca) Sędziowie sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Joanna Skiba Protokolant starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2026 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 3 sierpnia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 291/23 w sprawie ze skargi A.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 stycznia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/1465/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 3 sierpnia 2023 r. (III SA/Kr 291/23) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie – orzekając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – oddalił skargę A.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 stycznia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/1465/2022 utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy B. z dnia 16 listopada 2022 r. znak: SR.524.33.87.22 o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ciotką C.C. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, A.A. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie naruszenie, w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., prawa materialnego, to jest: art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (cyt.): "(Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.)", dalej: "u.ś.r." - poprzez uznanie przez Sąd, że skarżący nie jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej ciotki, a zatem nie należy do kręgu podmiotów wskazanych w "art. 17 ust. 4" u.ś.r. Wskazując na powyższe, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Ponadto skarżący oświadczył, że zrzeka się rozprawy. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutu kasacyjnego. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w analizowanej sprawie organy obu instancji odmówiły skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną przez niego nad ciotką, uznając że skarżący - jako siostrzeniec osoby wymagającej opieki - nie jest z nią spokrewniony w linii prostej, a więc nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, określony w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359), dalej: "k.r.o.". Dokonaną przez organy ocenę prawną podzielił Sąd I instancji, oddalając skargę. Skarga kasacyjna została oparta wyłącznie na podstawie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., to jest naruszeniu prawa materialnego: art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r., (cyt.) "przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie a w szczególności poprzez uznanie przez Sąd I instancji", że skarżący nie jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej ciotki, zatem nie należy do kręgu podmiotów wskazanych w (cyt.) "art. 17 ust. 4" u.ś.r. Zarzut ten okazał się niezasadny. Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do treści art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na to, że treść art. 17 ust. 4 u.ś.r. dotyczy ustalania kwoty świadczenia pielęgnacyjnego, a także ze względu na treść uzasadnienia skargi kasacyjnej, należy przyjąć że autor skargi kasacyjnej zamiast art. 17 ust. 4 u.ś.r., zamierzał w istocie rzeczy powołać art. 17 ust. 1 pkt 4 tej ustawy. Jak wynika z treści art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei, w myśl art. 617 § 1 i § 2 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczy urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Słusznie podnosi skarżący, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Zasadnie też strona wskazuje, że prawo do takiego świadczenia może uzyskać osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, względem którego ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, rozumiany zgodnie z uregulowaniami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Tym niemniej, sama okoliczność sprawowania faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie jest wystarczająca do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie nie są kwestionowane ustalenia dotyczące stanu faktycznego, to znaczy że C.C., orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 1 września 2021 r., została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, a A.A. jest jej siostrzeńcem, który zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania osobistej opieki nad ciotką (i nowego nie podejmuje), gdyż podopieczna nie posiada innej bliższej rodziny, jednak skarżący jest tylko krewnym C.C. w linii bocznej, a nie w linii prostej. Analiza zarzutu i jego uzasadnienia wskazuje, że autor skargi kasacyjnej dokonuje wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. uznając, iż przepis ten dotyczy innych osób niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jeżeli (między innymi) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu. W takim wypadku, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, nie ma obowiązku badania, czy takie osoby obciąża obowiązek alimentacyjny w stosunku do osób wymagających opieki. Przedstawiona wyżej wykładnia, z uwagi na treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do którego wprost odwołuje się art. 17 ust. 1a tej ustawy, nie jest jednak prawidłowa. Należy bowiem uznać, że prawidłowa wykładnia unormowania zawartego w art. 17 ust. 1a u.ś.r. brzmi w ten sposób, iż dotyczy on warunków (opisanych w ust. 1a pkt 1-3 tego artykułu) uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę (inną niż opisane w art. 17 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.) która nie jest spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, ale na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec tej osoby wymagającej opieki. W niniejszej sprawie, skarżący będąc siostrzeńcem osoby wymagającej pomocy, nie należy jednak do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec C.C. Obowiązek ten, zgodnie z art. 128 k.r.o., obciąża bowiem spośród krewnych w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo. Powyższe nie pozwala zatem zaliczyć A.A. (siostrzeńca) do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, nawet jeżeli jest on jedyną osobą spokrewnioną z C.C. Dlatego też, wbrew poglądowi skargi kasacyjnej, zasadnie Sąd I instancji zaakceptował stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji, że nie zostały w tym przypadku spełnione wszystkie przesłanki, wynikające z art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Pogląd, że w świetle obowiązujących przepisów u.ś.r. konstrukcja prawna świadczenia pielęgnacyjnego jest tego rodzaju, że pomoc finansowa państwa jest sprzężona z obowiązkiem alimentacyjnym, ciążącym na osobach starających się o przyznanie tego rodzaju świadczenia, jest jednolicie prezentowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z 20 marca 2024 r. sygn. akt I OSK 441/23, z 14 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 613/22, z 18 czerwca 2024 r. sygn. akt I OSK 1337/23, czy z 28 czerwca 2024 r. sygn. akt I OSK 1525/23 – dotyczący powinowatych w linii bocznej; orzeczenia dostępne: https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym, skład orzekający nie podziela poglądu zawartego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 22 marca 2021 r. (sygn. akt III SA/Kr 1163/20), przywołanego w skardze kasacyjnej. Pozostałe orzeczenia wskazane w skardze kasacyjnej dotyczą zaś krewnych w linii prostej albo rodzeństwa, a dodatkowo w tych sprawach wskazywano na inne osoby zobowiązane alimentacyjnie w pierwszej kolejności. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona i - na podstawie art. 184 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.