I OSK 592/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych K. A. i A. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 1989/20 w sprawie ze skargi K. A. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 czerwca 2020 r. nr DAP-WOSRFR-7280-73/2020/KB w przedmiocie odmowy przyznania prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 27 kwietnia 2020 r. nr WSPN.III.77255-67/08.MR; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz K. A. kwotę 760 (siedemset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J. M., M. L. i A. K. solidarnie kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 czerwca 2021 r. I SA/Wa 1989/20, oddalił skargę K. A. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 24 czerwca 2020 r. nr DAP-WOSRFR-7280-73/2020/KB w przedmiocie odmowy przyznania prawa do rekompensaty. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał na następujące okoliczności sprawy. Wnioskiem z 16 października 2008 r. I. A. wystąpiła do Wojewody Kujawsko-Pomorskiego (dalej: Wojewoda) o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. i S. B. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w miejscowości B., powiat o., woj. w. W celu uzupełnienia wniosku postępowanie zostało zawieszone, a następnie podjęte postanowieniem z 26 listopada 2012 r. Pismem z 20 października 2017 r. Archiwum Państwowe w Poznaniu przesłało uwierzytelnioną kopię księgi rejestracyjnej Punktu Etapowego Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Świebodzinie, z której wynika, że A., S., I. i A. B., przyjechały 15 marca 1946 r. z Kazachstanu i wyjechały 18 marca 1946 r. do (nazwa miejscowości nieczytelna). W dniu 26 grudnia 2018 r. zmarła I. A., a organ I instancji ustalił na podstawie aktu poświadczenia dziedziczenia z 9 stycznia 2019 r., że spadkobiercami I. A. są: syn K. A. oraz córka E. J., którzy podtrzymali następnie wniosek I. A. z 16 października 2008 r. Decyzją z 4 kwietnia 2019 r. Wojewoda odmówił E. J., K. A., J. W., A. M. i P. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B.B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości B. i, powiat o., woj. W., obecnie terytorium Białorusi. Przyczyną odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po właścicielu mienia pozostawionego, które - zdaniem Wojewody - nie obejmowało wszystkich ustawowych spadkobierców. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej także: Minister) decyzją z 8 lipca 2019 r. uchylił ww. decyzję Wojewody w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Jednocześnie Minister wskazał, że stronami niniejszego postępowania są: A. M., K. A., E. J., J. W. i P. B. W trakcie ponownego rozpatrzenia sprawy, Wojewoda wezwał wnioskodawców do przedłożenia dodatkowych dowodów, w tym do przedłożenia postanowienia uznającego B. B. za zmarłego oraz aktu zgonu tej osoby. Pismem z 29 października 2019 r. K. A. przesłał do Wojewody: - postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie z 24 stycznia 2012 r. I Ns 701/09, uznające za zmarłego B. B., syna F. i J., ur. w dniu 1 września 1873 r. na obszarze obecnej Białorusi, w miejscowości B., powiat O., województwo wileńskie, żonatego ze S. B. z domu W., ostatnio zamieszkałego w miejscowości B.i oznaczyć chwilę jego śmierci na dzień 1 stycznia 1947 r.; - odpis skrócony aktu zgonu B. B., sporządzony przez Urząd Stanu Cywilnego m.st. Warszawa nr 1/606/2012. W piśmie z 12 lutego 2020 r. K. A. podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i jednocześnie wskazał, że B. B. faktycznie opuścił byłe terytorium RP, został zesłany do K., gdzie prawdopodobnie zmarł. Ponadto powołał się na treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po B. B. i wskazał, że symbolicznie i prawnie zmarł on w B. Decyzją z 27 kwietnia 2020 r. Wojewoda Kujawsko-Pomorski ponownie odmówił E. J., K. A., J. W., A. M. i P.B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ I instancji przytoczył brzmienie i wyjaśnił mające zastosowanie w sprawie przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097; dalej: ustawa z 2005 r.). Wyjaśnił, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że B. B. 1 września 1939 r. był właścicielem gospodarstwa w B., gmina H., powiat o., o powierzchni 160 dziesięcin. Dowodem urzędowym potwierdzającym powyższy fakt jest Zaświadczenie Głównego Wydziału Sprawiedliwości Mińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego Urząd "Strefowe Archiwum Państwowe" m. M. z 15 stycznia 2015 r., Nr 04-07/E- 83/K oraz zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu Mińskiego z 13 czerwca 2003 r., Nr B-43. Wojewoda wskazał w tym zakresie również na stanowisko I. A. z 5 lutego 2018 r., która zweryfikowała swój pierwotny wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez B. B., wskazując, że nie dysponuje dodatkowymi dokumentami i przyjmuje, że majątek należący do ojca miał 160 dziesięcin, czyli 174,72 hektarów powierzchni. Uwzględniając powyższe dowody Wojewoda przyjął, że B. B. posiadał 160 dziesięcin ziemi, 10 koni, 25 krów, 18 świń, maszyny rolnicze oraz dom z zabudowaniami dworskimi. Wojewoda przyjął, że B. B. i zmarł 1 stycznia 1947 r. i ostatnio zamieszkiwał w miejscowości B. Potwierdza to postanowienie Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z 11 maja 2012 r. II Ns 2513/11. Wojewoda wskazał też na treść zaświadczenia archiwalnego Strefowego Archiwum Państwowego w M. z 15 stycznia 2015 r., oraz protokół z przesłuchania I. A. z 25 września 2014 r., z których to dokumentów wynika, że B. B. zginął na byłym terytorium RP. Wojewoda wyjaśnił przy tym, że z uwagi na fakt, że w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku po B. B. stwierdzono, że ostatnim miejscem jego zamieszkania była miejscowość B., a jako miejsce śmierci wpisano Bydgoszcz, Wojewoda pozyskał z Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie odpisy wniosku o uznanie za zmarłego B.B. oraz protokół z rozprawy z 13 stycznia 2011 r. i 24 stycznia 2012 r. Po przeanalizowaniu powyższych dokumentów organ l instancji doszedł do przekonania, że nie wynika z nich aby B. B. opuścił byłe terytorium RP. Wojewoda uznał więc, że B. B. nie opuścił byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP. Biorąc to pod uwagę, Wojewoda stwierdził, że B. B. nie spełnił przesłanek dotyczących opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. i powrotu na obecne terytorium RP. Powyższa okoliczność ma z kolei zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania, ponieważ nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z 2005 r., to zdaniem Wojewody, jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodził się K. A., który złożył odwołanie od decyzji organ I instancji. Zarzucił w nim Wojewodzie dokonanie wadliwych ustaleń faktycznych co do miejsca śmierci B. B., co skutkowało błędnym ustaleniem, że B. B. nie upuścił terytorium II RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. Tymczasem dowody w sprawie potwierdzają, że B. B. po aresztowaniu przez Białoruskie NKWD 20 marca 1940 i skazaniu 15 marca 1941 r. przez sowiecką komisję nadzwyczajną NKWD na 8 lat łagru, opuścił dawne terytorium RP i został przetransportowany do Kazachstanu, a dokładnie do Karagandy, celem wykonania kary, gdzie zaginął, a następnie został uznany za zmarłego przez Sąd Rejonowy w Warszawie z dniem 1 stycznia 1947 r., ze wskazaniem miejsca śmierci - Bydgoszcz. Zarzucił decyzji naruszenie art. 1 ust. 2, art. 2, 3 i 5 i 6 ustawy z 2005 r. przez ich niezastosowanie i art. 7 ust. 2 tej ustawy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, pomimo spełnienia przez wnioskodawcę i pozostałych spadkobierców B. B. warunków do rekompensaty. Decyzją z 24 czerwca 2020 r. Minister utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 27 kwietnia 2020 r. W uzasadnieniu Minister wyjaśnił, że B. B. zmarł 1 stycznia 1947 r. i jego ostatnim miejscem zamieszkania była miejscowość B. Wskazał w tym zakresie na postanowienie Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z 11 maja 2012 r. II Ns 2513/11, oraz postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie z 24 stycznia 2012 r. I Ns 701/09. Wprawdzie z dowodów uzupełniających, tj. z protokołów z przesłuchania I. A., K. W., R. W., Z.W. oraz akt spraw toczących się przed Sądem Rejonowym w Bydgoszczy oraz Sądem Rejonowym Warszawa-Wola w Warszawie wynika, że B. B. został w 1940 r. aresztowany przez NKWD, a następnie skazany, jednakże z żadnego z tych dokumentów, zdaniem Ministra, nie wynika, aby B. B. opuścił byłe terytorium RP. Zarówno organ I instancji, jak i Minister związani są ustaleniami poczynionymi w postanowieniu Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie z 24 stycznia 2012 r., w którym wskazano, że ostatnim miejscem zamieszkania B. B. była miejscowość B., położona na byłym terytorium RP. A zatem organ przyjął, że B. B. nie opuścił byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP, co oznacza, że nie spełnił przesłanek określonych w art. 2 ustawy z 2005 r. dotyczących opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. i powrotu na obecne terytorium RP. Z obydwu postanowień sądów wprost wynika, że ostatnim miejscem zamieszkania B. B. była miejscowość B., znajdująca się na byłym terytorium RP. Zdaniem Ministra, twierdzenie jakoby B. B. zmarł w B. nie znajduje potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym. Skargę na powyższą decyzję Ministra z 24 czerwca 2020 r. wnieśli K. A. oraz E. J., reprezentowana przez K. A., przy czym postanowieniem z 21 stycznia 2021 r. Sąd I instancji odrzucił skargę E. J.. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Oddalając skargę wskazanym na wstępie wyrokiem z 18 czerwca 2021 r. I SA/Wa 1989/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że istnieje zasadnicza rozbieżność w zakresie ustalenia miejsca zgonu B. B., na co wskazały również orzekające w sprawie organy. Z jednej bowiem strony, Sąd Rejonowy dla Warszawy-Woli w Warszawie w postanowieniu z 24 stycznia 2012 r. I Ns 701/09, uznającym za zmarłego B. B., ustalił ostatnie miejsce zamieszkania ww. osoby w miejscowości B. i oznaczył chwilę jego śmierci na dzień 1 stycznia 1947 r. Z drugiej natomiast, w ramach postępowania spadkowego po B. B., Sąd Rejonowy w Bydgoszczy w postanowieniu z 11 maja 2012 r. II Ns 2513/11, orzekł, że B. B. zmarł 1 stycznia 1947 r. w Bydgoszczy, a ostatnio stale zamieszkiwał w miejscowości B.. Sąd orzekający w niniejszej sprawie ma na uwadze fakt związania organów administracji oraz innych sądów, na podstawie art. 365 § 1 k.p.c., treścią wydanego w danej sprawie rozstrzygnięcia, niemiej jednak dla ustalenia zakresu mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia, czyli granic prawomocności materialnej orzeczenia, mogą mieć znaczenie zawarte w uzasadnieniu orzeczenia motywy rozstrzygnięcia. A tych poznać nie można, ponieważ nie zostały sporządzone pisemne uzasadnienia. Z kolei spadkobiercy B. B., wskazując na opracowanie naukowe Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk p.t. "Zagłada Kresów Polskich. Ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939-1941" podnieśli, że B. B. po aresztowaniu 20 marca 1940 r. przez Białoruskie NKWD i skazaniu 15 marca 1941 r. przez sowiecką komisję nadzwyczajną NKWD na 8 lat łagru z art. 74 kk BSRR, opuścił dawne terytorium RP i został przetransportowany do Kazachstanu, a dokładnie do ITŁ w Karagandzie, celem wykonania kary, gdzie zaginął. Trudno się z tym nie zgodzić, skoro powyższa informacja znajduje potwierdzenie również w treści zaświadczenia Głównego Wydziału Sprawiedliwości Mińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego Urząd "Strefowe Archiwum Państwowe" m. M. z 15 stycznia 2015 r. Uwzględnić należy także fakt, że w ww. opracowaniu Polskiej Akademii Nauk jego autor odwołał się w tym zakresie do konkretnych akt KGB Grodno o sygn. P-12 870. Trudno więc powyższe negować lub nie dostrzegać wartości dowodowej powyższej analizy, opartej wszak na pogłębionej kwerendzie dokumentów archiwalnych. Co prawda B. B. nie repatriował się na obszar dzisiejszego Państwa Polskiego, jednakże wyłącznie dlatego, że wcześniej najprawdopodobniej zmarł z powodu warunków panujących w miejscu zesłania. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Woli w Warszawie w postanowieniu z 24 stycznia 2012 r. I Ns 701/09 oznaczył chwilę jego domniemanej śmierci na dzień 1 stycznia 1947 r. Sąd nie podziela zatem stanowiska organów, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez B. B. nigdy nie nastąpiło. B. B. niewątpliwie 1 września 1939 r. był właścicielem gospodarstwa w B., gmina H., powiat o., o powierzchni 160 dziesięcin. Poza sporem jest także, że B. B. legitymował się na dzień 1 września 1939 r. obywatelstwem polskim. Obywatelstwo polskie posiadają także jego spadkobiercy (skarżący). Nie ulega również wątpliwości, że B. B. obiektywnie nie mógł powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, po tym jak został zmuszony do jego opuszczenia na skutek aresztowania przez władze sowieckie (NKWD) w 1940 r. oraz przymusowego wywiezienia do Kazachstanu w 1941 r., gdzie prawdopodobnie zmarł. Sąd I instancji odwołał się natomiast do tej linii orzeczniczej, zgodnie z którą dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". Wobec powyższego, skoro poprzednik prawny skarżących – B. B., będący właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (na terytorium Białorusi), nie spełnił warunku repatriacji, to skarżący jako spadkobiercy przedwojennego właściciela tejże nieruchomości nie są uprawnieni do rekompensaty. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli więc były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Zgodnie bowiem z aktualną linią orzeczniczą, prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną i ma swoje źródło w prawach przysługujących dawnemu właścicielowi nieruchomości (zob. wyrok NSA z 9 grudnia 2014 r. I OSK 1020/13). Ponadto, przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) nie odnosi się do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r. wyraźnie stanowi, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Niemniej jednak S. B., I. A., A. M. oraz A. B., choć spełniają przesłankę obywatelstwa polskiego, to jednak stały się współwłaścicielkami pozostawionej na Kresach Wschodnich nieruchomości dopiero od chwili śmierci B. B. (1 stycznia 1947 r.), czyli nie były nimi w chwili repatriacji do Polski w 1946 r. Oznacza to, że spadkobiercy B. B. nie byli repatriantami, którzy pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Od powyższego wyroku zostały wniesione dwie skargi kasacyjne: przez K. A. oraz A. M. K. A. zaskarżając wyrok w całości zarzucił mu naruszenie: 1. przepisów postępowania - art. 365 k.p.c., który ma zastosowanie także w postępowaniu administracyjnym, poprzez pominiecie treści i skutków prawnych postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Woli z 24 stycznia 2012 r. I Ns 701/09 oraz Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z 11 maja 2012 r. II Ns 2513/11 i nieustalenie, wbrew sentencji prawomocnych postanowień wskazanych Sądów, że po opuszczeniu byłego terytorium RP (co WSA potwierdził) i zesłaniu do Karagandy (Kazachstan) na mocy wyroku karnego Białoruskiego KGB na 8 lat łagru, powrócił do Polski (repatriował się), gdzie zmarł 1 stycznia 1947 r. w Bydgoszczy, co stwierdzono (ustalono) na mocy prawomocnych postanowień o uznaniu za zmarłego oraz o stwierdzeniu nabycia spadku; 2. dokonanie wadliwych ustaleń faktycznych co do tego, czy B. B. powrócił do Polski po opuszczeniu byłego terytorium RP i uznanie, że jakkolwiek opuścił on dawne terytorium RP w związku z wojną, a to na skutek aresztowania, a następnie skazania i zesłania do Karagandy, to jednak nie powrócił do Polski (nie został repatriowany), gdyż prawdopodobnie zmarł na terenie Kazachstanu, gdy tymczasem zebrane dowody w sprawie nie dają ku temu podstaw, albowiem fakt zgonu na terenie Kazachstanu nie został potwierdzony, a właściwe postępowanie o uznanie za zmarłego i postępowanie spadkowe ustaliło i przesądziło, że B. B. zmarł 1 stycznia 1947 r. w Bydgoszczy; 3. art. 1 ust. 2, art. 2, 3, 5 i 6 ustawy z 2005 r. poprzez ich niezastosowanie i art. 7 ust. 2 tej ustawy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie pomimo spełnienia przez wnioskodawcę i pozostałych spadkobierców B. B. warunków ustawy z 2005 r. Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie wyroku i poprzedzających go decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Wojewody Kujawsko – Pomorskiego, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. A. M. zaskarżając wyrok w całości zarzuciła mu naruszenie: I. prawa materialnego: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 ustawy z 2005 r. polegające na przyjęciu, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki, pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty, podczas gdy przesłanki te zostały spełnione a Sąd nie zastosował przesłanki określonej w art. 2 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 ustawy z 2005 r. poprzez uznanie, że przesłanką prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) właściciela nieruchomości B. B. na obecne tereny Polski, gdy tymczasem w niniejszej sprawie wymóg repatriacji w sposób oczywisty nie mógł być zastosowany, a w konsekwencji bezprawną odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomości położone w miejscowości B., gmina H., powiat o. pomimo spełnienia wszelkich przesłanek do potwierdzenia tego prawa; 3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 ustawy z 2005 r. poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki, pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty, podczas gdy przesłanki te zostały spełnione a Sąd dokonał nieprawidłowej wykładni przesłanki określonej w art. 2 ust. 1 ww. ustawy, zgodnie z którym prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 oraz art. 80 k.p.a. polegające na oddaleniu przez Sąd I instancji skargi w niniejszej sprawie w sytuacji, gdy zarówno Sąd jak i organy obu instancji pominęły istotną okoliczność w sprawie poprzez nie uwzględnienie, że B. B. z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 2005 r. nie mógł powrócić na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a co za tym idzie organy jak i Sąd zobowiązane były rozstrzygnąć merytorycznie sprawę, przyznając prawo do rekompensaty spadkobiercom B.B. i tym samym skarga powinna być uwzględniona; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. przez pominięcie w uzasadnieniu orzeczenia zajęcia stanowiska co do kompleksowego stanu faktycznego sprawy i ograniczenia się przez Sąd wyłącznie do oceny odnoszącej się warunku repatriacji pomijając okoliczność, że B. B. z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 2005 r. nie mógł powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a w konsekwencji na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; 3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. przez wskazanie w uzasadnieniu orzeczenia, iż dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej", podczas gdy w tymże orzeczeniu Sąd podzielił pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 9 marca 2018 r. I OSK 1038/16, w którym NSA wskazał, że z treści art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy; 4. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 3 § 1 p.p.s.a. oraz art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.; dalej: p.u.s.a.) poprzez wadliwe wykonanie kontroli rozstrzygnięcia organu pod względem jego zgodności z prawem i uznanie, że pomimo błędnego ustalenia przez organy, że B. B. nie opuścił byłego terytorium RP, to jednak powyższe uchybienie przepisów proceduralnych (art. 7, 77, 80 i 107 k.p.a.) pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, ponieważ decyzje wydane przez organy obu instancji są prawidłowe z innych przyczyn wskazanych w uzasadnieniu niniejszego wyroku, co doprowadziło do oddalenia skargi, nie zaś uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uwzględnienie skargi, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Ponadto oświadczyła o zrzeczeniu się rozprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną K. A. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej odrzucenie ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania. Odpowiedź na kolejną skargę kasacyjna została organowi zwrócona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) – p.p.s.a. – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły. Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skarg kasacyjnych, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w nich zarzutów. Rozpatrywane pod tym kątem skargi kasacyjne mają częściowo usprawiedliwione podstawy. Jeśli skarga kasacyjna oparta jest na obydwu podstawach kasacyjnych, co do zasady rozpatrzeniu w pierwszej kolejności podlegać powinny zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, albowiem zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy i motywy rozstrzygnięcia nie budzą wątpliwości. W tej sprawie natomiast jej istotę oddają zarzuty materialne, a dopiero ich konsekwencją są zarzuty procesowe. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w tym składzie nie podziela tej linii orzeczniczej, do której odwołał się Sąd I instancji, w zakresie rozumienia art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że "Przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej." Art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. przewiduje natomiast, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie wymogi dotyczące obywatelstwa polskiego na dzień 1 września 1939 r. i miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oraz wymóg opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub braku możliwości powrotu z powyższych przyczyn na to terytorium. W art. 1 ust. 2 ustawy z 2005 r. mowa jest o osobach, które zmuszone były opuścić byłe terytorium RP, czyli prawo do rekompensaty powiązane jest z koniecznością opuszczenia byłego terytorium a nie z powrotem na obecne. Jak z powyższego zatem wynika, przepisy omawianej ustawy nie wymagają spełnienia warunku, aby osoby, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej, musiały (by uzyskać potwierdzenie prawa do rekompensaty) repatriować się na teren obecnego Państwa Polskiego. Dokonując wykładni przepisów ustawy z 2005 r. konieczne jest uwzględnienie zmian regulacji prawnych dotyczących przyznawania rekompensat osobom, które pozostawiły mienie poza obecnymi granicami RP. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 grudnia 2004 r. K 2/04 wskazywał na socjalny charakter "przyrzeczonej kompensacji", to jednak poczynając od wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 22 czerwca 2004 r. w sprawie Broniowski przeciwko Polsce (sygn. akt 31443/96) sposób rozumienia tego świadczenia ulegał zmianie, czego efektem było uchwalenie obecnie obowiązującej ustawy z 2005 r. Ponadto wymaga przypomnienia, że już w latach 90 - tych w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwracano uwagę, że uprawnienia zabużańskie powinny przysługiwać nie tylko osobom, które poddały się repatriacji, ale także i tym, które z różnych powodów, inspirowanych wydarzeniami wojennymi, nie mogły bez własnej winy takiej procedurze się poddać (uchwały z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90, OSNC 90/10-11, poz. 129 i z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90, OSNC 91/8-9 poz. 97). Powyższe poglądy zostały już wielokrotnie potwierdzone w orzecznictwie (szerzej zob. wyroki NSA: z 11.02.2025 r. I OSK 704/21, LEX nr 3838272; z 9.11.2022 I OSK 2154/21, LEX nr 3482492; z 1.10.2009 r. I OSK 182/09 oraz wyroki WSA w Warszawie: z 7.11.2008 r. I SA/Wa 1136/08; z 18.01.2021 r. I SA/Wa 521/20) i Naczelny Sąd Administracyjny w tym składzie w pełni je podziela. Jeśli zatem Sąd I instancji uznał, że "nie podziela (...) stanowiska organów, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez B. B. nigdy nie nastąpiło" oraz że B. B. był właścicielem gospodarstwa w B., gmina H., powiat o., o powierzchni 160 dziesięcin, legitymował się na dzień 1 września 1939 r. obywatelstwem polskim, a obywatelstwo polskie posiadają także jego spadkobiercy, a także nie ulega wątpliwości, że B. B. obiektywnie nie mógł powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, po tym jak został zmuszony do jego opuszczenia na skutek aresztowania przez władze sowieckie (NKWD) w 1940 r. oraz przymusowego wywiezienia do Kazachstanu w 1941 r., gdzie prawdopodobnie zmarł – to nie było żadnych powodów do odmowy prawa do rekompensaty na rzecz jego spadkobierców (art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r.), bowiem ich poprzednik prawny spełnił wszystkie wymagania ustawowe. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za usprawiedliwione zarzuty zawarte w obydwu skargach kasacyjnych, odnoszące się do błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. Nawet gdyby przyjąć odmienną wykładnię tych przepisów, to organy i Sąd I instancji byli związani postanowieniem sądu powszechnego (art. 365 § 1 k.p.c.), co do miejsca śmierci B. B. (Bydgoszcz), co determinowało również właściwość miejscową sądu spadkowego. Jeśli uwzględnić tę okoliczność, to konsekwentnie należałoby też przyjąć, że do repatriacji doszło. Bydgoszcz leży bowiem w obecnych granicach RP. Nawet jednak bez uwzględnienia tej okoliczności, opierając się na ustaleniach faktycznych przyjętych przez Sąd I instancji, należało uznać spełnienie przez B. B. przesłanek z art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. W tej sytuacji zbędne jest już odnoszenie się do zarzutów procesowych z obydwu skarg kasacyjnych, bowiem, po pierwsze, nie wszystkie zostały poprawnie zredagowane – w skardze kasacyjnej K. A. zarzut drugi, odnoszący się do błędnych ustaleń, nie przywołuje żadnego przepisu, a po wtóre, w skardze kasacyjnej A. M. (w miejsce której wstąpili jej spadkobiercy) zarzuty oparte na drugiej podstawie kasacyjnej (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) w istocie nawiązują do właściwego rozumienia prawa materialnego. Rozpoznając ponownie sprawę organy wezmą pod uwagę ocenę prawną wyrażoną wyżej. Mając to wszystko na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.