I OSK 459/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie sędzia NSA Marek Stojanowski (sprawozdawca) sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej żądania sędziego NSA Karola Kiczki o wyłączenie od rozpoznania sprawy ze skargi kasacyjnej E.T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 września 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2942/21 w sprawie ze skargi E.T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 4 listopada 2021 r. DN.gn.624.52.2021 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: wyłączyć sędziego NSA Karola Kiczkę od rozpoznania sprawy.

Wyrokiem z 5 września 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2942/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę skargi E.T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 4 listopada 2021 r. DN.gn.624.52.2021. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył E.T. Sprawę zarejestrowano w Naczelnym Sądzie Administracyjnym 5 września 2023 r. 31 lipca 2025 r. do Naczelnego Sądu Administracyjnego wpłynęło postanowienie w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku, zgodnie z którym spadek po wymienionym nabył A.Ł. 9 grudnia 2025 r. wylosowano skład orzekający oraz wyznaczono termin rozpoznania sprawy. Jako sprawozdawca wyznaczony został sędzia NSA Karol Kiczka. Oświadczeniem z 9 marca 2026 r. sędzia sprawozdawca zwrócił się o wyłączenie go od rozpoznania sprawy, wskazując że w jednym z zarzutów skargi kasacyjnej powołano okoliczność udziału w składzie orzekającym przed Sądem I instancji sędziego oraz asesora powołanych do pełnienia urzędu przez Krajową Radę Sądownictwa, ukształtowaną na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3, dalej: "ustawa z 8 grudnia 2017 r."). Sędzia NSA Karol Kiczka wskazał, że również został powołany w takich samych okolicznościach, stąd w celu zagwarantowania pełnej realizacji wszystkich wymaganych standardów postępowania sądowego oraz poczucia sprawiedliwości strony skarżącej, niezbędne jest jego wyłączenie od rozpoznania sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Żądanie sędziego NSA Karola Kiczki o wyłączenie od rozpoznania sprawy należało uwzględnić. Wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie sądowoadministracyjnej może nastąpić z mocy samej ustawy, bądź też na wniosek strony lub żądanie sędziego. W pierwszym ze wskazanych przypadków przyczyny wyłączenia sędziego zostały enumeratywnie wymienione w art. 18 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm., dalej: "ppsa") i tworzą katalog zamknięty. Natomiast stosownie do art. 19 ppsa na wniosek strony bądź jego żądanie sąd wyłącza sędziego, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie. Przesłanki z art. 19 ppsa mają zatem charakter otwarty i ocenny. Należy zauważyć, że w pierwotnym brzmieniu ww. przepisu, obowiązującym do 6 grudnia 2006 r., przesłanką wyłączenia sędziego na wniosek strony lub jego żądanie był wyłącznie stosunek osobisty łączący sędziego z jedną ze stron lub jej przedstawicielem. W wyroku z 13 grudnia 2005 r. sygn. akt SK 53/04, Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że art. 19 ppsa w zakresie, w jakim ogranicza przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego, pomijając inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego, jest niezgodny z 45 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał m.in., że w celu pełnej realizacji prawa do sądu na ustawodawcy spoczywa obowiązek takiego ukształtowania instytucji wyłączenia sędziego, aby umożliwiało ono objęcie wszelkich sytuacji, które mogłyby prowadzić do powstania, o ile nie u samej strony, to co najmniej u obiektywnego, zewnętrznego obserwatora, uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego. Obecnie w świetle art. 19 ppsa przesłanką wyłączenia sędziego mogą być wszelkie obiektywne okoliczności dające podstawę do podniesienia uzasadnionych zastrzeżeń co do bezstronności sędziego przy rozstrzyganiu danej sprawy, przy czym zarówno w aspekcie wewnętrznym jak i zewnętrznym. Nadto należy zauważyć, że wyłączenie oparte na podstawie 19 ppsa poddane jest innym rygorom, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia i innym, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Przepis powyższy przewiduje różne formy dla wyrażenia woli przez sędziego i przez stronę. Mianowicie sędzia zgłasza "żądanie" wyłączenia od rozpoznania sprawy, natomiast strona składa "wniosek" w tym przedmiocie. Poza tym w myśl art. 20 ppsa, wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony przez stronę, powinien zawierać "przyczyny uprawdopodobniające" wyłączenie (§ 1 i § 2), natomiast zgodnie z art. 21 ppsa, po stronie sędziego istnieje jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej "podstawie wyłączenia". Wskazane różnice terminologiczne pozwalają zatem na spostrzeżenie, że z woli ustawodawcy wniosek strony został poddany surowszym wymaganiom niż wniosek ("żądanie") sędziego. Jest to następstwem przyjęcia przez ustawodawcę, że sam sędzia jest uprawniony i kompetentny do dokonania oceny tego, czy będzie mógł obiektywnie i bezstronnie rozpoznać sprawę, jak również tego, czy rozpoznanie przez niego sprawy w odbiorze zewnętrznym mogłoby być postrzegane jako naruszające standardy postępowania sądowego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 czerwca 2019 r., sygn. akt II GZ 33/19 i z 11 marca 2022 r. sygn. akt I GSK 2149/18). Nie zwalnia to jednak sądu orzekającego w sprawie wyłączenia sędziego od dokonania oceny czy owa okoliczność wskazywana przez sędziego rzeczywiście istnieje. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego. Zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 kwietnia 2023 r. sygn. akt I FPS 3/22, zakres przedmiotowy normy art. 19 ppsa nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267). Kluczowe w rozpoznawanej sprawie nie jest jednak badanie tego, czy sędzia NSA Karol Kiczka spełnia wymogi bezstronności i niezawisłości z uwzględnieniem okoliczności dotyczących jego powołania, ani nawet tego czy w istocie rozpoznając niniejszą sprawę sędzia nie będzie obiektywny. Rzecz bowiem w tym, czy w stosunku do stron postępowania oraz w szerszym odbiorze społecznym, tego rodzaju sytuacja jaka wystąpiła w sprawie będzie mogła wywołać uzasadnioną wątpliwość co do zachowania standardów bezstronności sędziowskiej w postępowaniu sądowym. W tym kontekście zauważyć należy, że ratio legis instytucji o której mowa w art. 19 ppsa jest zarówno ochrona interesów stron, jak i dobro wymiaru sprawiedliwości, poprzez budowanie zaufania społecznego do jego instytucji. Jako niezbędne jawi się zatem nie tylko to, aby zachowanie sędziego zawsze odpowiadało najwyższym standardom niezawisłości i bezstronności, ale także eliminowanie w miarę możliwości wszelkich sytuacji które mogłyby wywołać nawet tylko wrażenie, że standardy te nie zostały w postępowaniu zachowane. W demokratycznym państwie prawnym wszystkie postępowania sądowe powinny być bowiem prowadzone tak, aby nie stwarzać nawet pozornego wrażenia lekceważenia standardów zachowania bezstronności i niezawisłości sędziowskiej (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08 oraz z 27 lipca 2010 r., sygn. akt I GSK 1020/09). W takim kontekście należy odczytywać instytucję unormowaną w art. 19 ppsa. Z akt sprawy wynika, że jeden z zarzutów kasacyjnych dotyczy wadliwości procesu powołania składu sędziowskiego w sprawie rozstrzygniętej przed Sądem I instancji, w związku z powołaniem członków składu orzekającego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, działającej w formie określonej ustawą z 8 grudnia 2017 r. W opisanej sytuacji uznać należy, że rozpoznanie takiego zarzutu przez sędziego powołanego na wniosek tego właśnie organu mogłoby wywołać w przekonaniu strony oraz w odbiorze społecznym uzasadnione wrażenie, że w takim postępowaniu naruszone zostały gwarancje bezstronności. Taki sędzia w istocie oceniałby bowiem jaki wpływ na wynik sprawy mają okoliczności które dotyczą także jego samego. Niezależnie zatem od osobistego nastawienia sędziego do spraw, wystąpienie przesłanki z art. 19 ppsa zostało zdeterminowane samym sformułowaniem zarzutu w sposób który dotyczy okoliczności wspólnych zarówno dla członków składu orzekającego w I instancji jak i sędziego sprawozdawcy w sprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. W takich warunkach należało przyjąć, że żądanie sędziego NSA Karola Kiczki o wyłączenie go od rozpoznania niniejszej sprawy jest uzasadnione. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 oraz art. 193 ppsa postanowił jak w sentencji.