I OSK 3806/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 września 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J[...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 13 czerwca 2018 r. sygn. akt II SA/Rz 407/18 w sprawie ze skargi J[...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T[...] z dnia 26 stycznia 2018 r. nr SKO[...] w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 13 czerwca 2018 r., II SA/Rz 407/18 oddalił skargę J[...]na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T[...] z dnia 26 stycznia 2018 r. nr SKO[...], utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy J[...] z dnia 22 grudnia 2017 r. nr OPS[...]odmawiającą umorzenia J[...]należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz jego dzieci: B[...], A[...] i A[...]w kwocie 9[...]PLN. Skargę kasacyjną od tegoż wyroku wywiódł J [...] zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie: 1. prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2018.554 ze zm.), dalej jako "u.p.o.u.a.", przez przekroczenie granic uznania administracyjnego oraz utrzymanie w mocy decyzji odmownych w zakresie umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego w sytuacji gdy skarżący kwalifikuje się do zastosowania instytucji umorzenia i zaistniały stan faktyczny jest wynikiem czynników wręcz całkowicie obiektywnych i od niego niezależnych, tj. takich, na które nie ma on żadnego wpływu; 2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez zaniechanie ustalenia skutków faktycznej sytuacji rodzinnej, majątkowej oraz zdrowotnej skarżącego, w sytuacji gdy istnieją przesłanki do umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego, uwzględniając, iż pośrednio nie dokonano kontroli sposobu korzystania z uprawnienia organu administracji w ramach swobody decyzyjnej. Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się niezasadna. Na wstępie należy zauważyć, iż sprawę niniejszą rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 1842 ze zm.), który pozwala przewodniczącemu zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Regulacja ta nie przewiduje konieczności uzyskania zgody strony na rozpoznanie sprawy w powyższym trybie. Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku sądu I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek. Odniesienie się do zarzutów kasacyjnych wypada poprzedzić uwagą, iż umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uregulowane w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. zapada w ramach uznania administracyjnego. Wskazuje na to wyraźnie zwrot "może" odnoszący się do uprawnienia organu administracji. Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne, wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie musi rozstrzygnąć sprawy w pozytywny dla niej sposób. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzyganiu sprawy. Na organie spoczywa bowiem obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. Przy czym zasada państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) nie przewiduje automatycznej wyższości interesu społecznego nad słusznym interesem jednostki. Organ winien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny jak i słuszny interes strony, i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat. Przebieg tej operacji myślowej, w szczególności w sytuacji przyznania prymatu interesowi publicznemu, winien zostać wyczerpująco wyjaśniony w motywach wydanej decyzji, tak aby w specyficznych okolicznościach sprawy możliwe było wyprowadzenie wniosku, na czym polegało wyższe wartościowanie doniosłości interesu publicznego w konflikcie ze słusznym interesem strony, prowadzące do ograniczenia uprawnienia strony lub odmowy jego przyznania (vide: wyrok NSA z dnia 11 czerwca 1981 r., SA 820/81, ONSA 1981/1/57; glosa J.Łętowskiego do ww. wyroku NSA, OSPiKA 1982/1-2/51-57; B.Adamiak [w:] B.Adamiak, J.Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H.Beck 2012, s. 61). Przeprowadzenie powyższej operacji w prawnie akceptowalny sposób nakłada na organy administracji obowiązek zbadania wszystkich okoliczności danej sprawy w celu wyszukania najbardziej właściwego, odpowiadającego prawdzie obiektywnej i swemu celowi rozstrzygnięcia (vide: wyrok TK z dnia 29 września 1993 r., K 17/92, OTK 1993/II/33; wyrok NSA z dnia 16 listopada 1999 r., III S.A. 7900/98, Lex nr 47243, wyrok NSA z dnia 28 kwietnia 2003 r., II SA 2486/01, Lex nr 149543; W.Jakimowicz, Zewnętrzne granice uznania administracyjnego, PiP 2010/5/42-54. Uwzględniając powyższe uwagi za trafną uznać wypada konkluzję Sądu I instancji wskazującą, iż organy w sposób dokładny i wyczerpujący zebrały materiał dowodowy sprawy. Pozwoliło to na wszechstronne rozpatrzenie okoliczności sprawy, a w szczególności na prawidłowe wartościowanie elementarnego obowiązku każdego rodzica w zakresie dostarczania środków utrzymania własnym dzieciom. Zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2017.682 ze zm.) rodzice mają obowiązek świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Obowiązek dostarczania środków utrzymania dzieciom wynika z samej istoty pokrewieństwa i rodzicielstwa. Jest w pierwszej kolejności obowiązkiem każdego rodzica, a skoro tak, to umorzenie należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych ze środków publicznych w zastępstwie zobowiązanego rodzica, musi mieć charakter wyjątkowy i nadzwyczajny. Jakkolwiek z prawidłowo ustalonych okoliczności sprawy wynika, iż sytuacja zdrowotna i majątkowa skarżącego jest trudna, to jednak na tle innych osób niewykonujących obowiązku alimentacyjnego względem własnych dzieci, nie ma charakteru wyjątkowego czy nadzwyczajnego, co mogłoby usprawiedliwiać zastosowanie najdalej idącego środka prawnego przewidzianego w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a więc umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku winny uwzględniać, iż obowiązek alimentacyjny ciąży na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka przez zapewnienie środków na jego utrzymanie, wychowywanie i kształcenie. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (vide: wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018 r., I OSK 611/16; wyrok NSA z dnia 28 grudnia 2018 r., I OSK 2004/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Na gruncie powyższych uwag wypada wskazać, iż niezasadny okazał się zarzut kasacyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez nieustalenie skutków faktycznej sytuacji rodzinnej, majątkowej oraz zdrowotnej skarżącego. Wbrew twierdzeniom skarżącego postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i szczegółowy. Zgromadzono materiał dowodowy, który nie został podważony w postępowaniu kasacyjnym. Materiał ten pozwala na dokonanie ustaleń w zakresie podstawy faktycznej sprawy i podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego. W toku postępowania ustalono w szczególności okoliczności wskazujące na stan zdrowia skarżącego i jego matki, na ich dochody w ramach wspólnie prowadzonego gospodarstwa domowego, a także na ich ogólną sytuację finansową i życiową. Z okoliczności tych wynika, iż skarżący nie podejmował zatrudnienia od 1994 r. i przez 20 lat pozostawał na utrzymaniu matki. Nie można zatem uznać, iż sytuacja finansowa, w której aktualnie się znajduje jest wyłącznie wynikiem konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ponadto zadłużenie alimentacyjne występuje od 2009 r., a to uniemożliwia uznanie, że jest rezultatem okoliczności obiektywnych, niezależnych od skarżącego. W toku dotychczasowego postępowania oceniono także, jakie skarżący ma możliwości uzyskania dochodów z uwagi na swój aktualny wiek i stan zdrowia, trafnie wskazując na istnienie możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wskazano, że zaniechanie wykonywania obowiązku alimentacyjnego, które spowodowało dług wobec funduszu alimentacyjnego w kwocie 9[...]PLN nie może być usprawiedliwione koniecznością sprawowania opieki nad chorą matką. Jakkolwiek powyższe zachowanie skarżącego zasługuje na społeczną akceptację, to jednak nie zwalnia skarżącego z obowiązków, które winien wykonywać względem trojga swoich małoletnich dzieci. Dostarczanie im środków utrzymania jest jego elementarnym obowiązkiem. Trafnie w takiej sytuacji wskazał Sąd I instancji, iż zachowanie skarżącego nosi wszystkie cechy wykorzystywania stanu zdrowia matki dla wyswobodzenia się z obowiązku alimentacyjnego względem dzieci. Sytuacja taka nie zasługuje na społeczną akceptację i nie pozwala uznać, że egzemplifikowany okolicznościami sprawy interes skarżącego, mający przemawiać za umorzeniem należności z funduszu alimentacyjnego, ma charakter interesu słusznego. Trafnie zatem w dotychczasowym postępowaniu nie przyznano prymatu interesowi strony nad interesem publicznym, przemawiającym za koniecznością zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego wypłaconych ze środków publicznych świadczeń alimentacyjnych (art. 7 k.p.a.). Nie można w tych warunkach potwierdzić zasadności zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. polegającego na przekroczeniu granic uznania administracyjnego. Jak już była o tym mowa, ocena prawidłowości działań organu administracji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego odbywa się przez rozważenie w okolicznościach konkretnej sprawy wagi okoliczności wypełniających treścią klauzule generalne: interesu społecznego i słusznego interesu strony. Zaprezentowana powyżej argumentacja, wskazująca na poprawność zastosowania w sprawie art. 7 k.p.a., nie pozwala zgodzić się z zarzutem błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a.. Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku sporządzono stosownie do art. 193 zdanie 2 p.p.s.a. z uwagi na oddalenie skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a., zawężając je do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Wniosek o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z tytułu pomocy prawnej udzielanej z urzędu podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (art. 258 – 261 p.p.s.a.).