I OSK 3184/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku J.G., T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. o wyłączenie sędziów od rozpoznania sprawy ze skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 498/19 w sprawie ze skargi J.G., T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 stycznia 2019 r., znak: DAP/WOSRFR-7280-218/2018/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty postanawia: 1. oddalić wniosek o wyłączenie sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego: Aleksandry Łaskarzewskiej i Marioli Kowalskiej; 2. umorzyć postępowanie z wniosku o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Zygmunta Zgierskiego; 3. odrzucić wniosek o wyłączenie niewskazanych z imienia i nazwiska sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 czerwca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 498/19 po rozpoznaniu skargi J.G., T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. (dalej: "skarżący") na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 stycznia 2019 r., nr DAP-WOSRFR-7280-218/2018/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 17 kwietnia 2019 r., nr 1615/2018 a także zasądził od organu na rzecz skarżących zwrot kosztów postępowania sądowego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez r.pr. K.W. W piśmie z dnia 7 lipca 2022 r. pełnomocnik skarżących - r.pr. I.P.- wystąpił o wyłączenie z mocy prawa, w tym wyłączenie od wszelkich czynności, także administracyjnych, Przewodniczącego Wydziału – Sędziego NSA Marka Stojanowskiego uzasadniając to okolicznością prezentowanego w podjętych przez ww. Sędziego orzeczeniach stanowiska oraz wskazał, że w innych pismach, poczynając od pisma z dnia 11 kwietnia 2022 r. domagał się wyłączenia także innych sędziów. Następnie pismem z dnia 1 sierpnia 2022 r. pełnomocnik skarżących złożył wniosek o wyłączenie sędziów od udziału w ww. sprawie, wskazując, że z mocy prawa wyłączeniu podlegają sędziowie, "których działalność opisał w pismach" – wyszczególnionych w tym wniosku, a kierowanych do różnych spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, Naczelnym Sądem Administracyjnym, a także do Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i organów sądów administracyjnych w Warszawie oraz dodatkowo wskazał, że wniosek dotyczy także sędziów, którzy rozpatrywali sprawę I OSK 764/19 i I OSK 979/19 oraz wyjaśnił, że w powołanych w pismach podnosił, że żąda wyłączenia sędziów we wszystkich sprawach swoich mocodawców. Postanowieniem z 25 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 3184/19 Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wyłączenia sędziego NSA Marka Stojanowskiego oraz pozostawił bez rozpoznania wniosek o wyłączenie niewskazanych z imienia i nazwiska sędziów. 6 grudnia 2022 r. wpłynął wniosek pełnomocnika skarżących o wyłączenie sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego – Piotra Przybysza oraz Piotra Niczyporuka. W piśmie zawarto żądanie o odebranie od ww. sędziów oświadczeń, a także ich udostępnienie oraz o udzielnie odpowiedzi na pytanie "kto podejmował czynności związane z ustaleniem składu". W uzasadnieniu wskazano, że sędzia Piotr Przybysz m.in. "odmawiał uprawnionym ochrony prawnej w oparciu o ten bezprawny warunek, dokonywał więc nielegalnych ingerencji w sferę praw majątkowych uprawnionych", "nie sądzi niezależnie". Podobnie drugi z ww. sędziów. Ponadto pełnomocnik skarżących wniósł o wyłączenie od sprawy sędziów którzy rozpoznawali sprawy o wymienionych sygnaturach. Postanowieniem z 20 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 3184/19 Naczelny Sąd Administracyjny odmówił wyłączenia sędziów: Piotra Przybysza oraz Piotra Niczyporuka oraz odrzucił wniosek o wyłączenie niewskazanych z imienia i nazwiska sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. Pismem z 2 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżących wniósł o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziów NSA: Aleksandry Łaskarzewskiej oraz Marioli Kowalskiej, z uwagi na "brak bezstronności", "działanie wskazujące na zainteresowanie sędziów sprawą" i "brak niezależnego rozpatrywania spraw w oparciu o prawo". Jako szczegółowe przyczyny wyłączenia wymienionych sędziów pełnomocnik podał brak: "wezwania MSWiA do przedstawienia informacji istotnych dla sprawy, których przedstawienia strony domagały się w piśmie z 25.04.2023 r." oraz "wskazania podstaw prawnych twierdzeń MSWiA", co w ocenie pełnomocnika świadczy o braku bezstronnego podejścia do sprawy i utrudnia stronom wykazanie, że organ administracji działa ze świadomością rażącego naruszenia zasady równości wobec prawa i działania na szkodę stron bez podstaw prawnych. W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik wskazał na szereg nieprawidłowych - w jego ocenie - poglądów, które wymienieni sędziowie wyrazili w innych sprawach dotyczących rekompensat za mienie zabużańskie. We wniosku zawarto także żądanie wyłączenia sędziego NSA Zygmunta Zgierskiego - ponieważ "nie rozpoznaje wniosków o wyłączenia w oparciu o okoliczności powołane jako okoliczności usprawiedliwiające istnienie podstaw do wyłączenia" oraz "wprowadza wymogi wniosków, których nie przewidują przepisy prawa". Ponadto pełnomocnik wniósł o wyłączenie wszystkich sędziów których wskazał w wymienionych przez siebie pismach. Sędziowie NSA: Aleksandra Łaskarzewska i Mariola Kowalska 2 czerwca 2023 r. złożyły oświadczenia, że nie zachodzą wobec nich ustawowe przesłanki wyłączenia, określone w art. 18 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: "ppsa") jak również nie istnieją okoliczności o których mowa w art. 19 powołanej ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie sądowoadministracyjnej może nastąpić z mocy samej ustawy (art. 18 ppsa) bądź też na wniosek strony lub żądanie sędziego (art. 19 ppsa). W pierwszym ze wskazanych przypadków przyczyny wyłączenia sędziego zostały enumeratywnie wymienione, a zatem tworzą one katalog zamknięty, co wyłącza możliwość stosowania wykładni rozszerzającej. Natomiast na wniosek strony (bądź na żądanie sędziego) sąd wyłącza sędziego, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie. Zasadność wniosku o wyłączenie sędziego zależy od okoliczności faktycznych, jakie w każdym konkretnym przypadku mogą mieć wpływ na sposób prowadzenia postępowania przez sędziego. Stosownie do treści art. 20 § 1 ppsa to strona składająca wniosek obowiązana jest wskazać oraz uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia, przy czym są to wyłącznie przyczyny, na które wskazują art. 18 § 1-3 i art. 19 ppsa. Oznacza to, że nie będzie chodzić o jakąkolwiek okoliczność, która zdaniem strony wyłącza sędziego od rozpoznawania jej sprawy, ale okoliczność przewidzianą ustawą. Przepisy powyższe ustanawiają instytucję wyłączenia sędziego, będącą gwarancją procesową zasady obiektywizmu i bezstronności, a więc gwarancją tego, że rozstrzygnięcie w sprawie zawisłej przed sądem nie będzie determinowane przez osobiste zapatrywania, uprzedzenia lub interesy osoby wydającej rozstrzygnięcie. Podkreślić należy jednocześnie, że instytucja wyłączenia sędziego nie została powołana po to, aby dać stronom postępowania możliwość modyfikowania składów orzekających poprzez eliminowanie z udziału w postępowaniu tych sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2019 r., sygn. akt II OSK 3249/17). Wątpliwości co do bezstronności sędziego muszą zatem mieć charakter realny, a nie tylko potencjalny. O wyłączeniu sędziego nie może wobec tego decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości, zaś wniosek o wyłączenie powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, dotyczących bezstronności konkretnego sędziego w konkretnej sprawie, tak aby wątpliwość co do bezstronności tego sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Wniosek taki musi być również poparty stosowną argumentacją. Nie wystarcza samo występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 15 marca 2016 r. sygn. akt I OZ 203/16, z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15 z 27 stycznia 2020 r., sygn. akt OSK 1917/18 oraz z 12 stycznia 2022 r., sygn. akt II OZ 927/21). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą podstawy do wyłączenia sędziów NSA Aleksandry Łaskarzewskiej i Marioli Kowalskiej, zarówno w oparciu o art. 18 jak i art. 19 ppsa. Pełnomocnik skarżących upatruje podstawy do wyłączenia wymienionych sędziów w niepodjęciu wskazanych przez siebie czynności procesowych, jak również w poglądach prawnych wyrażanych przez nich na gruncie innych spraw dotyczących rekompensaty za mienie zabużańskie. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że oceny prawne dokonywane przez sędziów w ramach sprawowanej przez nich funkcji orzeczniczej nigdy nie mogą stanowić podstawy do ich wyłączenia. Wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych - które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polega na kontroli zgodności z prawem działalności administracji - zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji publicznej, a więc wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych sprawach - nawet między tymi samymi stronami postępowania - byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystny, co - w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w przedmiotowym wniosku o wyłączenie sędziego - uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziego, który ją podjął od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny. Okoliczność orzekania wnioskowanego do wyłączenia sędziego w innych sprawach strony byłaby przesłanką jego wyłączenia jedynie w przypadkach określonych w art. 18 § 1 pkt 6 ppsa (to jest w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator), art. 18 § 1 pkt 6a ppsa (to jest w sprawach dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie) i art. 18 § 3 ppsa (to jest w przypadku rozpoznawania skargi o wznowienie postępowania sądowego, jeżeli sędzia ten brał udział w wydaniu orzeczenia objętego tą skargą o wznowienie), (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 11 września 2012 r. sygn. akt II OZ 704/12, 30 października 2018 r., sygn. akt I GSK 918/18 i z 26 lutego 2020 r., sygn. akt I GSK 262/18). Żadna z powyższych sytuacji nie występuje jednak w rozpoznawanej sprawie. Nieprawidłowe - w ocenie strony - poglądy wyrażane przez sędziego w wydawanych orzeczeniach, jak również ewentualne błędy popełnione przez sędziego w prowadzeniu postępowania sądowego strona może kwestionować wyłącznie w ramach przysługujących jej środków zaskarżenia. Instytucja wyłączenia sędziego nie ma na celu merytorycznej weryfikacji postępowania sędziego, stąd też wszelkie argumenty oparte na tej podstawie nie mogły odnieść skutku. Z tych względów oraz biorąc pod uwagę treść złożonych do akt sprawy oświadczeń sędziów, na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1, 2 i 4 ppsa oraz art. 193 ppsa orzeczono jak w pkt 1 postanowienia. W odniesieniu do wniosku o wyłączenie sędziego NSA Zygmunta Zgierskiego należy wskazać, że wymieniony sędzia nie został wyznaczony do składu rozpoznającego sprawę, a wyłącznie do rozpoznania kwestii wpadkowej, tj. wniosku o wyłączenie sędziów NSA Piotra Przybysza i Piotra Niczyporuka. Wniosek powyższy został rozpoznany postanowieniem z 20 stycznia 2023 r., co oznacza że postępowanie wpadkowe zostało zakończone. Wniosek o wyłączenie sędziego wyznaczonego jedynie do postępowania wpadkowego, złożony po zakończeniu tego postępowania jest bezprzedmiotowy i postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu. Z tego względu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 ppsa i w zw. z art. 193 ppsa orzeczono jak w pkt 2 postanowienia. Odnoście ostatniego z żądań pełnomocnika skarżących należy podnieść, że stosownie do art. 22 § 4 ppsa ponowny wniosek o wyłączenie sędziego niezawierający podstaw wyłączenia albo oparty na tych samych okolicznościach, podlega odrzuceniu bez składania wyjaśnień przez sędziego, którego dotyczy. Po dokonaniu analizy wniosku stwierdzić należy, że w zakresie wyłączenia innych sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie wskazanych z imienia i nazwiska, pismo z 2 czerwca 2023 r. stanowi dosłowne powtórzenie pisma z 2 grudnia 2022 r., a zatem w istocie kolejny wniosek w tym samym przedmiocie, opisujący takie same okoliczności i podstawy, co Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu znane jest z urzędu. Zważywszy, że w tym samym zakresie postanowieniem z 20 stycznia 2023 r. poprzedni wniosek został odrzucony, ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach należy uznać za niedopuszczalny i podlegający obligatoryjnemu odrzuceniu w oparciu o art. 22 § 4 ppsa. Jedynie na marginesie można odnieść się do pozostałych twierdzeń pełnomocnika. W stosunku do żądania "rozpatrzenia wniosków przez osoby nie zainteresowane w sprawie" Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, co było już przedmiotem rozważań odnośnie pkt 1 postanowienia, że wyrażenie określonego poglądu w rozpoznawanej sprawie nie powoduje, że sędzia niejako automatycznie staje się w ten sposób osobą "zainteresowaną w sprawie" w innych sprawach dotyczących tego samego problemu. Wniosku takiego nie można wyprowadzać z subiektywnego przekonania strony. Okoliczności świadczące o braku bezstronności w danej sprawie muszą mieć charakter zobiektywizowany i konkretny w realiach tej sprawy. Wobec nie wskazania takich okoliczności, brak podstaw aby uwzględniać żądania pełnomocnika co do wyznaczania składów. Odnośnie odebrania od sędziów oświadczeń wskazać należy, że treść składanych oświadczeń wynika z art. 22 § 2 oraz art. 18 i 19 ppsa. Podkreślić natomiast należy, że żaden przepis ppsa nie przewiduje dla strony uprawnienia do żądania aby sędzia objęty wnioskiem o wyłączenie udzielał odpowiedzi na określone pytania bądź też składał wyjaśnienia o określonej treści. Żądania pełnomocnika w tym zakresie, jest pozbawione podstawy prawnej. Odnosząc się natomiast do kwestii żądania udostępnienia oświadczeń złożonych przez ww. sędziów, wskazać należy, że strona zainteresowana (także jej pełnomocnik), uprawniona jest do osobistego wglądu do akt sprawy w siedzibie Sądu, złożenia stosownego wniosku o udostępnienie elektronicznych akt sprawy, a także możliwości wykonania kserokopii konkretnych stron akt sprawy po dokonaniu wcześniejszej opłaty kancelaryjnej. Ustosunkowując się natomiast do kwestii odpowiedzi na pytanie "kto podejmował czynności związane z ustaleniem składu i w jakim trybie został on zmieniony" wskazać trzeba, że czynności związane z wyznaczeniem składu i terminu rozprawy podejmowane były zgodnie z treścią rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 4 lipca 2020 r. Regulamin Naczelnego Sądu Administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 1202). Przewodniczący wydziału orzeczniczego kieruje pracą wydziału oraz ustala terminy i składy orzekające posiedzeń jawnych i niejawnych, na zasadach określonych w powyższym rozporządzeniu. W odniesieniu do żądania "weryfikacji całego orzecznictwa w sprawach zabużańskich" Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że przepisy ppsa nie przewidują instytucji "weryfikacji całego orzecznictwa", zaś weryfikacja taka następuje wyłącznie w drodze składanych przez strony zwyczajnych oraz nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Pozostałe okoliczności wskazywane przez pełnomocnika dotyczą różnych nieprawidłowych - w jego ocenie - działań Sądu, niezwiązanych jednak z rozpoznawaną sprawą. Okoliczności te, jako nie dotyczące rozpoznawanej sprawy pozostają bez wpływu na jej wynik, podstawa wyłączenia sędziego musi mieć bowiem charakter zindywidualizowany w realiach konkretnej sprawy. Podstawy takiej nie stanowi wskazywanie na generalne nieprawidłowości w funkcjonowaniu Sądu. Z tych względów orzeczono jak w pkt 1-3 postanowienia.