I OSK 298/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Jakub Zieliński Protokolant: starszy asystent sędziego Marek Szwed-Lipiński po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych: Kancelarii Prezesa Rady Ministrów zastępowanej przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej, A. B. i A. R. oraz A. V., Skarbu Państwa – Prezydenta m. st. Warszawy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 września 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1977/18 w sprawie ze skargi A. B., A. R. i A. V. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie celem ponownego rozpoznania, 2. odstępuje od zasądzenia od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących kasacyjnie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.

Wyrokiem z dnia 3 września 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1977/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi A.B., A.R. i A.V., uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 sierpnia 2018 r. oraz decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 24 stycznia 2014 r. w przedmiocie reformy rolnej. Wydanie powyższego wyroku poprzedzały następujące ustalenia faktyczne i prawne. A.B. pismem z dnia 16 listopada 2000 r. wystąpiła o stwierdzenie, że nieruchomość położona w N., gmina W., o powierzchni 117,4746ha - park i pałac, której tytuł własności uregulowany był w księdze hipotecznej "Dobra Ziemskie [...]", nie podlegała działaniu przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13). Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia 9 sierpnia 2001 r. stwierdził, że majątek N. o powierzchni 117,4746ha, stanowiący uprzednio własność A.B., podlegał art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 4 kwietnia 2002 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Następnie, na skutek rozpoznania skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 marca 2004 r. sygn. akt IV SA 1861/02, uchylił decyzję Ministra oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia 5 czerwca 2006 r. umorzył postępowanie, uwzględniając wniosek A.B. Podaniem z dnia 25 sierpnia 2008 r. A.B., E.N., J.V., A.V. i A.R. ponownie wnieśli o stwierdzenie, że park i pałac n., liczące 115,5902ha, nie podlegały reformie rolnej. Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia 1 czerwca 2010 r., umorzył postępowanie, jednakże Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 14 marca 2011 r. uchylił decyzję o umorzeniu postępowania i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. Ponownie rozpatrując sprawę Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia 24 stycznia 2014 r. stwierdził, że nieruchomość ziemska N., położona w Warszawie - [...], przy ulicy N., licząca 115,5902ha, pochodząca z księgi hipotecznej "Dobra Ziemskie [...]", podlega pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Odwołanie od decyzji Wojewody Mazowieckiego złożyli wnioskodawcy. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 16 sierpnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Skargę na powyższą decyzję wnieśli A.R., A.B.i A.V., zarzucając naruszenie: 1) art. 2, art. 64 ust. 1-3 i art. 32 Konstytucji RP; 2) § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z § 4 tegoż rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej; 3) art. 61 § 1 k.p.a. w zw. z wnioskiem złożonym w trybie § 5 rozporządzenia; 4) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 4 k.p.a., art. 6, art. 8 k.p.a., art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a.; 5) zasad logicznego rozumowania poprzez przyjęcie, że obiekt opisany przez konserwatorów zabytków (także przed wojną), jako zespół pałacowo-parkowy mógł służyć lub być związany był funkcjonalnie z działalnością o charakterze rolniczym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględniając skargę w swoich rozważaniach odniósł się do uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10, wskazując że podziela zaprezentowany w niej pogląd, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. i stwierdził, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. W ocenie Sądu, niewątpliwie sam pałac w N. wraz z najbliższym otoczeniem nie miał charakteru nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, w powyższym rozumieniu. Miał bowiem charakter mieszkalny, rezydencjonalny, nie pełnił żadnej funkcji gospodarczej. Od 1920 do 1939 r. pałac był wydzierżawiany rodzinie P. i ambasadzie Wielkiej Brytanii na cele na cele mieszkalno – rezydencjalne. W takiej sytuacji, aby można było uznać, że pałac wraz z najbliższym otoczeniem podlegał przepisom o reformie rolnej, należałoby wykazać, że pozostawał on w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. W odniesieniu do pałacu organ odwoławczy dostrzega taki związek o charakterze finansowym, twierdząc, że przychody z dzierżawy pałacu w istotny sposób przyczyniały się do zbilansowania gospodarki prowadzonej na pozostałej części nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym, uregulowanej w księdze hipotecznej "Dobra Ziemskie [...]". Tezy tej, co do związku funkcjonalnego o charakterze finansowym, Sąd nie podzielił. Podkreślono, że w orzecznictwie od dawna funkcjonuje pogląd, że "dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela ani też same powiązania finansowe i terytorialne". Do tezy takiej odwoływał się też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 11 marca 2004 r. sygn. akt IV SA 1861/02, wydanym wcześniej w tej sprawie. Zdaniem Sądu, gdyby uznać za poprawną tezę Ministra, że uzyskiwanie przychodów z nieruchomości, która nie ma charakteru rolniczego, świadczy o związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, na cele reformy rolnej można byłoby przejąć każdą część nieruchomości ziemskiej, nawet taką, która nie ma żadnych związków organizacyjnych i gospodarczych z nieruchomością o charakterze rolnym. W ocenie Sądu o związku funkcjonalnym nie może świadczyć to, na co właściciel nieruchomości ziemskiej przeznacza przychody z nieruchomości, która nie ma charakteru rolniczego (nie może być wykorzystywana do celów rolniczych). Z pewnością zatem sam pałac w N., z uwagi na jego charakter i sposób wykorzystywania, nie podlegał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek wszczynający postępowanie w tej sprawie dotyczył jednakowoż zespołu pałacowo – parkowego, którego obszar określono na ponad 115ha. Organ ustalił, że w skład tego zespołu, oprócz parku, wchodziły zabudowania o charakterze gospodarczym oraz ogród warzywny. W ocenie organu zarówno park jak i ogród warzywny pozostawały w związku gospodarczym z pozostałą nieruchomością ziemską w [...], gdyż pozyskiwane z parku drewno, jak również warzywa z ogrodu, służyły potrzebom gospodarczym nieruchomości [...]. Z tymi twierdzeniami organu, zdaniem Sądu, można się zgodzić z dwóch powodów. Po pierwsze, owe związki gospodarcze zostały udokumentowane. Wspólny zarząd gospodarstwa rolnego od 1936 r. i sprawozdania finansowe powołane w opracowaniu prof. M. Kłuska (tom III, k. 121-130) świadczą o tym, że zarówno pozyskiwane drewno, jak i warzywa były przeznaczane na potrzeby gospodarstwa [...]. Na marginesie zauważono, że ocena warsztatu zawodowego prof. M. Kłuska nie należy do sądu administracyjnego, wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżących. Natomiast na nierzetelność opracowania wykorzystanego w tej sprawie dowodów nie przedstawiono. Po drugie, skarżący w żaden sposób nie wykazali, że dzierżawcy pałacu w jakikolwiek sposób pobierali pożytki z parku i ogrodu, a wiec, że te części nieruchomości ziemskiej były wykorzystywane na potrzeby pałacu w N. i jego mieszkańców. Zabudowania gospodarcze zaś, o jakich wspomina Minister (obora, stajnie, gajówki, przechowalnia jarzyn), miały logistycznie służyć wymianie dóbr pomiędzy poszczególnymi częściami nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Problemem jest jednak to, że operując w rozstrzygnięciu aktualnym oznaczeniem geodezyjnym (działki ewidencyjne nr [...] i nr [...] z obrębu [...] oraz działka ewidencyjna nr [...] z obrębu [...], o łącznej powierzchni 115,5902ha) organy obydwu instancji nie umiejscowiły poszczególnych części nieruchomości w . (pałacu, parku, ogrodu, zabudowań gospodarczych) w ramach aktualnego podziału geodezyjnego. Do akt sprawy został wprawdzie dołączony plan sytuacyjno – wysokościowy parku N., którego nie załączono do pisma KPRM z dnia 26 czerwca 2013 r., lecz organy nie wykonały opracowania geodezyjnego, z którego wynikałoby położenie poszczególnych części nieruchomości i zabudowań, o których mowa w przywołanym planie sytuacyjnym parku N., w ramach aktualnego oznaczenia geodezyjnego. Wspomniany plan pochodzi zresztą z kwietnia 1948 r., a więc aktualność jego naniesień na dzień wejścia w życie dekretu organ musi jeszcze zweryfikować. Być może pomocna będzie w tym mapa drzewostanowa z 1942 r., znajdująca się na k. 107 w tomie III akt adm. Zdaniem Sądu dotychczasowy materiał dowodowy w warstwie graficznej uniemożliwia ocenę, która z zawnioskowanych części zespołu pałacowo-parkowego w N., w ramach aktualnego podziału geodezyjnego, podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, a która – z uwagi na brak charakteru rolnego nieruchomości ziemskiej i związku funkcjonalnego z pozostałą częścią "Dóbr Ziemskich [...]" – takiemu przejęciu nie podlegała, w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wszystko to przy takiej ocenie nieruchomości ziemskiej i związku funkcjonalnego, jaka zaprezentowana została wyżej. W związku z tym Sąd uznał, że organy obydwu instancji w sposób niewystarczający dla rozstrzygnięcia zebrały materiał dowodowy oraz częściowo dokonały niewłaściwej oceny związku funkcjonalnego pałacu wraz z najbliższym otoczeniem z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, czym naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ze skutkiem, który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zasięg przestrzenny otoczenia samego pałacu, który nie wykazywał związków gospodarczych i organizacyjnych z pozostałą częścią nieruchomości rolnej, będzie możliwy do oceny (w ramach aktualnego oznaczenia geodezyjnego) dopiero po uzupełnieniu materiału dowodowego przez organ, według powyższych wskazań. Od powyższego wyroku zostały wniesione trzy skargi kasacyjne, są to skargi kasacyjne: Kancelarii Prezesa Rady Ministrów zastępowanej przez Prokuratorię Generalną Rzeczpospolitej, Skarbu Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy i skarga kasacyjna A.B., A.R. i A.V. w zakresie wyłącznie uzasadnienia wyroku w zakresie ustaleń i ocen prawnych przesądzających, że park w N. i związane z nim budynki, budowle i urządzenia podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. W skardze kasacyjnej wniesionej przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów zastępowanej przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej, zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w części stanowiącej, iż na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie: (...) e) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100ha powierzchni ogólnej, bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni oraz art. 2 ust. 1 zdanie trzecie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowiące, iż wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d i e, części pierwszej niniejszego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1, część druga, w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej o przeprowadzeniu reformy rolnej w części stanowiącej, iż przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje: (...) e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. - poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że "Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu, tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym" - a przez to nieuwzględniającą w szczególności: - treści art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w brzmieniu nadanym dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9), tj. po usunięciu określenia "o charakterze rolniczym"; - treści art. 2 ust. 1 zdanie trzecie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stanowiącej iż wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w pkt b, c, d i e części pierwszej niniejszego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeinaczeniem na cele wskazane w art. 1, część druga; - treści art. 1 ust. 2 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowiącego, iż przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje (...) e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast w zw. art. 15 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stanowiącym, iż przy wypracowaniu planu podziału pewna część ziemi zostaje niepodzielona (...) dla rozbudowy miast i innych ważnych zadań użyteczności publicznej; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit a p.p.s.a. w zw. z art. 1 pkt 4 i 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie (tj. niezastosowanie) polegające na pominięciu, że w ich skutek przejęciu na własność Skarbu Państwa przechodziły również nieruchomości ziemskie o charakterze nierolniczym i również w celu zarezerwowania odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji; 3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 ust. 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na mylnym przyjęciu przez Sąd I instancji, że "(...) organy obydwu instancji w sposób niewystarczający dla rozstrzygnięcia zebrały materiał dowodowy oraz częściowo dokonały niewłaściwej oceny związku funkcjonalnego pałacu wraz z najbliższym otoczeniem z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, czym naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ze skutkiem który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zasięg przestrzenny otoczenia samego pałacu, który nie wykazywał związków gospodarczych i organizacyjnych z pozostałą częścią nieruchomości rolnej, będzie możliwy do oceny (w ramach aktualnego oznaczenia geodezyjnego) dopiero po uzupełnieniu materiału dowodowego przez organ (...)". Wobec powyższego skarżący kasacyjnie wniósł o: 1) rozpoznanie sprawy na rozprawie; 2) uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie pkt 1 i oddalenie skargi A.B., A.R. i A.V. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 sierpnia 2018 r.; 3) zasądzenie od A.B., A.R. i A.V. na rzecz Kancelarii Prezesa Rady Ministrów kosztów procesu według norm przypisanych przy czym na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej zwrotu zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej wniesionej przez Skarb Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucono naruszenie: 1) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, iż powiązania finansowe, podmiotowe i terytorialne zespołów dworsko - parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego, w konsekwencji czego Sąd I instancji błędnie stwierdził, że "sam pałac w N." nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; 2) § 44 pkt 3 i 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez ich niezastosowanie, i w konsekwencji Sąd I instancji nie uwzględnił, że zgodnie z treścią tego przepisu nie można było dzielić zabudowy dworskiej, zabytków historycznych, parku i pozostałej części majątku ziemskiego; 3) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 77 § 1 k.p.a. przez błędną jego wykładnię, polegającą na nieprawidłowym ustaleniu stanu faktycznego sprawy w zakresie określenia powiązania funkcjonalnego pomiędzy pałacem w N. a pozostałymi elementami składowymi majątku w W. Wskazując na powyższe, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto Skarb Państwa - Prezydent m.st. Warszawy wniósł o rozpoznanie przedmiotowej sprawy na rozprawie. W skardze kasacyjnej wniesionej przez A.B., A.R., A.V., zaskarżono wyłącznie uzasadnienie wyroku w zakresie ustaleń i ocen prawnych, przesądzających, że park w N. oraz związane z nim budynki, budowle i urządzenia, jako określona rodzajowo część przedmiotu sprawy administracyjnej poddanej kontroli Sądu (obiekt parkowy znajdujący się w granicach działek ewidencyjnych nr 1 oraz nr 2 z obrębu 1-11-16) stanowił obszar podlegający działaniu art. 2 ust 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej . Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili: 1) na podstawie art.174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 ust. 2 lit. a - e dekretu oraz § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez dokonanie wykładni rozszerzającej, lekceważącej właściwe znaczenie związku funkcjonalnego poszczególnych elementów nieruchomości ziemskiej podlegających badaniu w toku sprawy administracyjnej i bezpodstawne przyjęcie, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ma zastosowanie do parku w N., czyli gruntów i znajdujących się na nich obiektów nie mających charakteru rolnego ani nie pozostających w związku funkcjonalnym (nierozerwalnym, obustronnym i ścisłym) z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym z pominięciem okoliczności, iż przedmiotowa nieruchomość nie mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej; 2) na podstawie art.174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie procedury w zakresie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 ust. 1 i 4 oraz art. 80 k.p.a. "poprzez uchylenie wyroku WSA i decyzji obu instancji" przy równoczesnym - co wynika z treści uzasadnienia wyroku - pominięciu argumentów zawartych w skardze do WSA oraz dowodów akt sprawy na okoliczność braku powiązania parku w N. i znajdujących się na jego terenie obiektów z pozostałą nieruchomością ziemską oraz braku należytej oceny zgromadzonych materiałów, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności: - braku ustalenia - mimo istnienia w aktach stosownych dowodów - że na terenie parku w N. nie była prowadzona planowa gospodarka w zakresie pozyskiwania drewna, zaś pożytki występujące w ograniczonej części parku w postaci drewna opałowego były wynikiem czynności sanitarnych, zależnych od zmiennych czynników klimatycznoprzyrodniczych (tj. braku prowadzenia planowych upraw drzewostanów w celach rębnych); - braku analizy dowodów akt sprawy, świadczących o różnorodnym charakterze parku w N., a w szczególności tym, że pożytki w postaci drewna mogły pochodzić jedynie z niektórych części tego parku (a nie z całego obszaru) i miały charakter zupełnie uboczny i nieplanowy wobec podstawowych widokowo-reprezentacyjno-wypoczynkowych funkcji parku w N.; - braku weryfikacji rzeczywistego przeznaczenia drewna pozyskiwanego z parku n., które było wykorzystywane na potrzeby działów majątku [...] nie związanych z produkcją rolniczą; - zlekceważeniu dowodów wskazujących na brak wykorzystania po wojnie parku w N. na cele reformy rolnej oraz jego charakteru, pozostającego bez związku z działalnością rolną; - niewłaściwego określenia okoliczności faktycznych podlegających rozpoznaniu w ramach analizy związku funkcjonalnego poprzez skupienie się na okolicznościach nieistotnych w sprawie, a mianowicie oddziaływaniu parku w N. na pozarolnicze części nieruchomości ziemskiej A.B., a nie na jej części rolne (o charakterze rolniczym); - przerzucenia na wnioskodawców ciężaru dowodu wykazania braku związku funkcjonalnego parku w N. z nieruchomością ziemską A.B., czyli okoliczności negatywnej, której ze swej istoty nie można udowodnić; - pomięcia istnienia na terenie parku w N. drugiego obok pałacu budynku mieszkalnego w postaci oficyny przypałacowej ("willi") oraz licznych obiektów służących wyłącznie prawidłowej obsłudze i wykorzystywaniu parku (zabytkowe obiekty architektoniczne); 3) na podstawie art.174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie procedury w zakresie art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez brak zawarcia w uzasadnieniu wyroku stanowiska, co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, odnośnie rozróżnienia poszczególnych elementów (obiektów budowlanych i różnych rodzajów gruntów) znajdujących się na terenie obu części parku w N. (górnego i dolnego), odmiennych pod względem swej charakterystyki, w sytuacji, w której jest oczywiste, nawet bez szczególnej analizy, że część z nich nie mogła mieć cechy uznanej przez Sąd I instancji za determinującą istnienie związku funkcjonalnego między parkiem w N. a nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wnieśli o: 1) uchylenie ww. wyroku w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji; 2) zasądzenie kosztów postępowania; 3) rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W odpowiedzi na skargi kasacyjne uczestników postępowania A.B., A.R., A.V. oraz Prezydenta m.st. Warszawy Kancelaria Prezesa Rady Ministrów wniosła o: 1) oddalenie skargi kasacyjnej A.B., A.R., A.V. w całości; 2) uwzględnienie skargi kasacyjnej Prezydenta m.st. Warszawy; 3) zasądzenie od skarżących A.B., A.R., A.V. kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej według norm przepisanych. Uczestnik postępowania Fundacji "[...]" w odpowiedzi na wniesione trzy skargi kasacyjne wskazał, że popiera te wnioski skarżących, które zmierzają do uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia skargi, która była przedmiotem rozpoznania Sądu I instancji, względnie do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, wobec wadliwego ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem i parkiem w N., a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, jak też wadliwej wykładni prawa materialnego w przedmiocie podlegania zespołów pałacowo - parkowych pod przepisy reformy rolnej. W odpowiedzi na skargę kasacyjną A.B., A.R. i A.V., Prezydent m.st. Warszawy wniósł o: 1) oddalenie przedmiotowej skargi w całości; 2) zasądzenie od skarżących A.B., A.V. i A.R. kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa - Prezydenta m. st. Warszawy według norm przepisanych. W piśmie procesowym z dnia 10 czerwca 2021 r. Fundacja "[...]" doprecyzowała stanowisko w sprawie zaprezentowane w złożonej w dniu 19 sierpnia 2020 r. odpowiedzi na trzy skargi kasacyjne. W sprawie o sygn. akt I OSK 2018/20 pełnomocnik A.B., A.V. i A.R. poinformował, że w związku ze śmiercią skarżącej kasacyjnie A.B. został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia po zmarłej, z którego wynika, że spadek po niej nabyli M.W. oraz X.W.. Ponadto, w dniu 2 kwietnia 2024 r. wpłynęło do Naczelnego Sądu Administracyjnego pismo pełnomocnika A.R. i A.V. z wnioskiem o oddalenie skarg kasacyjnych przeciwnych stron postępowania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skarg kasacyjnych. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skargi kasacyjne są zasadne, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty jakie zostały sformułowane są trafne. Przed odniesieniem się do zarzutów zawartych w skargach kasacyjnych w pierwszej kolejności należy poczynić pewne uwagi ogólne, mianowicie we wszystkich skargach kasacyjnych sformułowane zostały zarzuty dotyczące naruszenia zarówno prawa materialnego jak i przepisów postępowania. Najdalej idące zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego zawarte zostały w skardze kasacyjnej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów zastępowanej przez Prokuratorię Generalną, zarzuty te dotyczą przede wszystkim błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. i związane są z ustaleniem zakresu przedmiotowego tego przepisu, czyli do jakich nieruchomości ziemskich regulacja ta miała zastosowanie, czy do nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, czy też z uwagi na dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. nowelizujący dekret z dnia 6 września 1944 r. do nieruchomości ziemskich. Drugie zagadnienie związane jest również z wykładnią powołanego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i dotyczy ustalania rodzaju nieruchomości ziemskich objętych zakresem przedmiotowym tego przepisu z wykorzystaniem konstrukcji związku funkcjonalnego. Natomiast zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania dotyczą przede wszystkim nieprawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji niewłaściwej oceny związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem wraz z najbliższym otoczeniem a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej (to w skargach kasacyjnych: Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i Skarbu Państwa) oraz charakteru pozostałej części nieruchomości ziemskiej (skarga kasacyjna A.B., A.R. i A.V.). W takich okolicznościach należy w pierwszej kolejności odnieść się do zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, albowiem rozstrzygnięcie o zarzutach materialnoprawnych będzie miało wpływ na ocenę zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania. Stwierdzenie przez Sąd I instancji, iż organy naruszyły przepisy postępowania dotyczące zebranego materiału dowodowego, a także jego oceny jest wynikiem przyjętej przez Sąd wykładni prawa materialnego. Dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r., w swym pierwotnym brzmieniu w art. 2 ust. 1 stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym: a) stanowiące własność Skarbu Państwa z jakiegokolwiek tytułu; b) będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej i obywateli polskich narodowości niemieckiej; c) będące własnością osób skazanych prawomocnie za zdradę stanu, za pomoc udzieloną okupantom ze szkodą dla Państwa lub miejscowej ludności, względnie za inne przestępstwo przewidziane w dekrecie PKWN z dnia 12 września 1944 r. (Dz. U. R.P. Nr 4, poz.16); d) skonfiskowane z jakichkolwiek innych przyczyn prawnych; e) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny obszar przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W dalszej części, art. 2 ust. 1 dekretu stanowi, że wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w pkt b, d, c i e części pierwszej niniejszego artykułu przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art.1 część druga. Z powołanego art. 2 ust. 1 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej zostały przeznaczone nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym wymienione w pkt lit. a do lit. e, prawo własności przedmiotowych nieruchomości przeszło z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa z dniem wejścia w życie dekretu tj. 13 września 1944 r. Przejście prawa własności na podstawie dekretu PKWN następowało z mocy prawa, było nabyciem o charakterze pierwotnym. Istotną, a można rzec wprost fundamentalną cechą tej regulacji jest, że pozbawienie własności w trybie dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie następuje w drodze indywidualnego aktu stosowania prawa, w tym również aktu o charakterze deklaratoryjnym. Skarb Państwa uzyskiwał prawo własności nieruchomości ziemskich o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu bez potrzeby podejmowania jakiejś czynności prawnej, a w szczególności uzyskania orzeczenia (decyzji) określonego organu. Mając jednak na uwadze że w praktyce mogły powstać wątpliwości co do tego, czy dana nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu, w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidziano możliwość orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Postępowanie o którym mowa w § 5 rozporządzenia, a które wszczynane jest na wniosek strony, stanowi administracyjną drogę prawną za pomocą której można żądać ustalenia w drodze decyzji administracyjnej, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Czyli indywidualny akt stosowania prawa jakim jest decyzja administracyjna wydawana na podstawie § 5 rozporządzenia jest środkiem prawnym, z którego można skorzystać wówczas gdy dekret o reformie rolnej w przypadku nieruchomości o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e został nieprawidłowo zastosowany. Z kolei ustalenia nieprawidłowego zastosowania dekretu o reformie rolnej w przypadku nieruchomości o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. b, lit. c, lit. d można dochodzić tylko przed sądem powszechnym. Natomiast stosownie do art. 1 ust. 1 i ust. 3 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze hipotecznej (gruntowej) prawa własności nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b, lit. c, lit. d, lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej było zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego, stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według powołanych wyżej przepisów. Wpisy przewidziane w ust. 1, 2 i 3 następują na wniosek właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego. Przyjęcie, że podstawą wpisu prawa własności w księgach hipotecznych (gruntowych) jest zaświadczenie, jest wynikiem regulacji zawartej w dekrecie o reformie rolnej zgodnie z którą nabycie prawa własności przez Skarb Państwa nastąpiło z mocy prawa bez wydawania decyzji potwierdzającej ten fakt. To krótkie odwołanie do podstawowych zasad wynikających z dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej pozwala na sformułowanie ogólnej uwagi, iż skutkiem wejścia w życie dekretu było jednorazowe przejęcie z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r. na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym wskazanych w art. 2 ust. 1 lit. b, lit. c, lit. d, lit. e, skutek ten następował jednorazowo, a dla jego wywołania, jak również potwierdzenia, że zaistniał nie był wydawany żaden indywidualny akt administracyjny stosowania prawa. Jednak przed odniesieniem się do kluczowego pojęcia nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, o którym mowa w art. 2 ust. 1 dekretu należy powrócić do sygnalizowanej wyżej nowelizacji dekretu z dnia 6 września 1944 r., która dokonana została dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. wprowadził kilka zmian w dekrecie z dnia 6 września 1944 r., w tym najistotniejszą z punktu widzenia niniejszych rozważań dotyczącą art. 2 ust. 1 polegającą na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym", a także zmian dotyczących nieruchomości wskazanych w lit. b i lit. c poprzez rozszerzenie ich dotychczasowego zakresu, dekret ten rozszerzył również cele reformy rolnej określone w art. 1 ust. 2 lit. a do lit. d dekretu poprzez dodanie dodatkowego celu określonego w lit. e, który dotyczy zarezerwowania odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. Zgodnie zaś z art. 4 dekret wszedł w życie z dniem ogłoszenia, tj. 19 stycznia 1945 r. W związku z dokonaną nowelizacją art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. polegającą na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym", przepis ten stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie wskazane w lit. a, do lit. e. Dodać przy tym należy, że treść przepisu zawartego w lit .e nie uległa zmianie tym samym określone w nim normy obszarowe, tj. jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenach województw poznańskiego pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nowelizacja dekretu spowodowała powstanie wątpliwości dotyczących zakresu przedmiotowego dekretu z dnia 6 września 1944 r., a sprowadzających się do pytania, czy z dniem 19 stycznia 1945 r. na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie, czy tak jak na dzień 13 września 1944 r. nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. W orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach prowadzonych na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., a więc dotyczących ustalenia czy dana nieruchomość podpada pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powszechnie prezentowane jest stanowisko, że przepis ten należy stosować w brzmieniu obowiązującym na datę wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. Najszerzej na ten temat wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10 wskazując, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Tego stanu rzeczy nie mógł zmienić dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, który wszedł w życie dnia 19 stycznia 1945 r. W szczególności tego stanu rzeczy nie mogło zmienić skreślenie w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r. wyrazów "o charakterze rolniczym" (art. 1 ust. 5 dekretu nowelizującego). Skoro bowiem określone nieruchomości przeszły już na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia dekretu z dnia 6 września 1944 r.), to późniejsza zmiana tego dekretu nie mogła spowodować ponownego przejścia tych samych nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Oznaczałoby to bowiem, że na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej najpierw przejęto na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym (z dniem 13 września 1944 r.), a następnie na podstawie tego samego dekretu przejęto na własność Skarbu Państwa (z dniem 19 stycznia 1945 r.) jeszcze inne nieruchomości ziemskie. Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej: jednej, która dotyczyła nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, oraz drugiej, która dotyczyła innych nieruchomości o charakterze nierolniczym. Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. Istota postanowień dekretu z dnia 6 września 1944 r. polegała na przejściu określonych nieruchomości na własność Skarbu Państwa z dniem ogłoszenia tego dekretu i nie było podstaw do przejęcia na podstawie tego dekretu na własność Skarbu Państwa nieruchomości w innym, późniejszym terminie. Stanowisko to jest powszechnie przyjmowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, aczkolwiek odnotować należy wyrok NSA z dnia 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13, w którym zaprezentowane zostało odmienne stanowisko zgodnie z którym od dnia 19 stycznia 1945 r. dekret o reformie rolnej dotyczył także nieruchomości ziemskich nie mających charakteru rolniczego, zmiana ta nie oznaczała, że reforma została przeprowadzona dwukrotnie, natomiast oznaczała, że zakres jednej przeprowadzanej reformy rolnej z 1944 r. został poszerzony. Zaznaczyć przy tym należy, że stanowisko zaprezentowane w powołanym wyżej wyroku nie znalazło akceptacji w innych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazane wyżej zagadnienie wynikłe z dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. nowelizującego dekret z dnia 6 września 1944 r. było sygnalizowane w literaturze. I tak A. Lichorowicz w artykule pt. Pojęcie nieruchomości ziemskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego ([w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, red. L. Ogieło, W. Popiołek, A. Szpunar, Kraków 2005) stwierdza, że powszechnie zarówno w orzecznictwie jak i doktrynie przyjmuje się, że państwo nabyło własność nieruchomości ziemskich objętych reforma rolną 13 września 1944 r., czyli z dniem wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. Zapomniano tymczasem, zdaniem A. Lichorowicza, że w jego pierwotnej wersji z dnia 6 września 1944 r. zakres działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej był węższy i obejmował tylko nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Dopiero 19 stycznia 1945 r. zakres ten został rozszerzony na wszystkie nieruchomości ziemskie należące do osób określonych w art. 2 ust. 1 dekretu. W konsekwencji część nieruchomości ziemskich o charakterze "nierolniczym" stała się własnością Skarbu Państwa z dniem 19 stycznia 1945 r., a nie 13 września 1944 r. Również Sz. Fruba w późniejszym artykule pt. Pojęcie nieruchomości ziemskiej na gruncie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (Kwartalnik Prawa Publicznego rok XII, nr 2/2012), powołując się między innymi na A. Lichorowicza, stwierdza, że w konsekwencji dokonanej nowelizacji na cele reformy rolnej zostały przeznaczone wszystkie nieruchomości ziemskie określone w art. 2 dekretu, tj. nie tylko nieruchomości ziemskie mające charakter rolniczy, ale również i te, które charakteru rolniczego nie posiadały. Za powyższym stanowiskiem opowiada się również T. Kulicki (Pojęcie nieruchomości ziemskiej w rozumieniu dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2016 z. 3) stwierdzając, że dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. nowelizujący dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazuje, że wolą prawodawcy było rozszerzenie zakresu nacjonalizacji z czym koresponduje dokonana w tym samym czasie nowelizacja art. 1 ust. 2 dekretu polegająca w szczególności na poszerzeniu celów reformy rolnej, do których zaliczono zarezerwowanie odpowiednich terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. Skoro, zdaniem T. Kulickiego, prawodawca zaliczył do celów reformy rolnej cele użyteczności publicznej i jednocześnie w miejsce "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym" umieścił "nieruchomości ziemskie", to nie może być wątpliwości, że zmiana ta podyktowana była zamiarem przeznaczenia nierolniczych nieruchomości ziemskich na cele niemające żadnego związku z produkcja rolną. Równocześnie podkreśla, że z punktu widzenia współczesnej techniki legislacyjnej zmiana przepisu, który w przeszłości wywarł już jednorazowy skutek, budzi poważne wątpliwości, w świetle przedstawionych argumentów nie można jej pominąć. Dalej T. Kulicki podnosi, że otwarta pozostaje przy tym kwestia, czy nowelizacja wywołała skutek z mocą wsteczną czy poszerzyła zakres nacjonalizacji z chwilą wejścia w życie, tj. 19 stycznia 1945 r. Przedstawione wyżej uwagi dotyczące wątpliwości co do zakresu przedmiotowego dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, które spowodowane zostały nowelizacją dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. prowadzą do następujących wniosków. Po pierwsze nastąpił swoisty dualizm poglądów co do wskazanego zagadnienia w orzecznictwie sądowoadministracyjnym i nielicznych co prawda wypowiedziach przedstawicieli doktryny. Po drugie przywołane wypowiedzi przedstawicieli doktryny mimo, że były formułowane już we współczesnych czasach, w tym po wejściu w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., a dotyczyły istotnych zagadnień jakim jest zakres przedmiotowy aktu o charakterze o nacjonalizacyjnym jakim był dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej opowiadały się za wykładnią rozszerzającą tego aktu. Po trzecie dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej był aktem "jednorazowym", gdyż jego zastosowanie wyczerpało się na rewizji stosunków własnościowych zastanych w momencie jego wejścia w życie. Dekret ten zaś nie znajdował zastosowania do sytuacji formujących się w okresie późniejszym, a więc już po jego wejściu w życie. Nie zmienia to jednak faktu, że w wyniku zastosowania przepisów dekretu ukształtowały się różnego rodzaju stosunki prawne, a do dnia dzisiejszego mogą pojawiać się na tym tle spory, przede wszystkim dotyczące podlegania konkretnej nieruchomości pod działanie dekretu. Po czwarte należy zwrócić uwagę na zakres terytorialnego zasięgu oddziaływania dekretu z dnia 6 września 1944 r., w ramach którego istotne są dwa zagadnienia. Pierwszym jest oddziaływanie dekretu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w granicach przedwojennych, a drugim – jego oddziaływanie na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 17 lutego 2011 r. sygn. akt III CZP 121/10 "Nie budzi wątpliwości oddziaływanie dekretu na terenach wyzwolonych spod okupacji w chwili wejścia dekretu w życie. Intencją PKWN było stanowienie prawa w odniesieniu do całego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w granicach, przedwojennych, a więc także w odniesieniu do terenów, które w chwili wejścia w życie dekretu znajdowały się jeszcze pod okupacją. Dowodzi tego art. 2 ust. 1 lit. e, w którym jest mowa m.in. o województwach poznańskim, pomorskim, śląskim, które w dniach wydania i ogłoszenia dekretu pozostawały jeszcze pod okupacją niemiecką. Należy również zwrócić uwagę na art. 1 ust. 1 zdanie drugie i trzecie dekretu z dnia 6 września 1944 r. w których stwierdzono: "Ustrój rolny w Polsce oparty będzie na silnych, zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstwach, stanowiących prywatną własności ich posiadaczy." I, "Wobec tego, że znaczna część Polski pozostaje jeszcze pod okupacją, w obecnej chwili nastąpić może jedynie częściowy nadział ziemi w rozmiarach zapasu ziemi na terytoriach już wyzwolonych". Przytoczony przepis dotyczy nadziału ziemi, czyli osób które na podstawie dekretu otrzymywały ziemię celem utworzenia gospodarstwa rolnego, natomiast skutki prawne w postaci przejścia prawa własności nieruchomości ziemskich na rzecz Skarbu Państwa nastąpiły zgodnie z art. 2 ust. 1 bezzwłocznie, czyli w dacie wejścia w życie dekretu. Jeśli chodzi o drugie zagadnienie dotyczące oddziaływania dekretu na Ziemiach Odzyskanych, to w orzecznictwie i piśmiennictwie wskazuje się, że obowiązywanie dekretu zostało rozciągnięte na podstawie art. 4 dekretu z dnia 13 listopada 1945 r. o zarządzie ziem odzyskanych. Formułowana jest również teza, że przepisy dekretu – podobnie jak inne przepisy prawa polskiego - obowiązywały na Ziemiach Odzyskanych już wcześniej. Takie stanowisko zajął w szczególności Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21 maja 1948 r. C.III 2150/47. Stanowisko takie wynika także z art. 47 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, który przewidywał m.in. utratę mocy prawnej na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska sprzecznych z przepisami tego dekretu, przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jak sygnalizowano na wstępie dla ustalenia zakresu przedmiotowego dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej podstawowe znaczenie ma pojęcie nieruchomości ziemskiej, którym dekret się posługuje, ale nie zawiera legalnej definicji tego pojęcia. Stąd też dla ustalenia treści pojęcia nieruchomość ziemska niejednokrotnie odwoływano się do wykładni systemowej poszukując w obowiązującym wówczas systemie prawa legalnej definicji pojęcia nieruchomość ziemska. Zdaniem A. Lichorowicza w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej, ustawodawstwu polskiemu była znana i powszechnie stosowana w praktyce definicja legalna pojęcia nieruchomości ziemskiej wprowadzona przez przepisy wykonawcze do rozporządzenia tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. normującego przenoszenie własności nieruchomości ziemskich. Mianowicie zgodnie z przepisami wykonawczymi ministra sprawiedliwości i prezesa Głównego Urzędu Ziemskiego z dnia 12 września 1919 r. za nieruchomości ziemskie należało uważać nieruchomości położone poza obrębem miast, przy czym nieruchomości znajdujące się w posiadaniu drobnych rolników, działki letniskowe, wille podmiejskie, kolonie robotnicze i urzędnicze, mimo że znajdowały się poza obrębem miast, nie miały statusu nieruchomości ziemskich. Tym samym jako podstawowe kryterium uznania danej nieruchomości za ziemską przyjęto kryterium położenia (miasto lub poza miastem) nie brano natomiast pod uwagę sposobu wykorzystania danej nieruchomości, czy był on rolniczy czy nie. Jak podkreśla A. Lichorowicz, skoro ustawodawca w dekrecie z dnia 6 września 1944 r. użył stosowanego już przez 20 lat pojęcia "nieruchomość ziemska" nie poddając go nowej definicji, to mamy podstawy przypuszczać, że miał na myśli pojęcie "nieruchomości ziemskiej" w jego dotychczasowym znaczeniu, natomiast drugim argumentem jest treść art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. w pierwotnym brzmieniu, w którym zawarto zastrzeżenie, że nacjonalizacja obejmuje tylko takie nieruchomości ziemskie, które mają charakter rolniczy, było to konsekwencją przyjętego przez tę definicję kryterium położenia, albowiem poza terenami miast występowały również nieruchomości o charakterze nierolniczym. Podobne stanowisko prezentuje Sz. Fruba, jak również M. Kłusek. Natomiast T. Kulicki zwrócił uwagę, że Sąd Najwyższy w dwóch orzeczeniach z 1922 r. uznał, że przepisy wykonawcze z dnia 12 września 1919 r., jako nieopublikowane w Dzienniku Ustaw lecz w Monitorze Polskim, mogą tylko uzupełniać ustawę, lecz nie mogą jej zasadniczo lub być z nią w sprzeczności, nie mogą też wprowadzać nowych norm, obowiązujących obywateli państwa, ale jedynie regulować organizację lub tryb postępowania władz. Dalej T. Kulicki podnosi, że z tej przyczyny wyjaśnienie pojęcia nieruchomości ziemskiej zawarte w przepisach wykonawczych w żadnym razie nie może być uznane za definicje legalną, dlatego bezpośrednie przenoszenie omawianej interpretacji pojęcia "nieruchomość ziemska" na grunt innego aktu prawnego (tu dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r.) może budzić wątpliwości, tym bardziej że same przepisy wykonawcze do rozporządzenia z 1919 r. zastrzegają że zawarte w nich wyjaśnienie dotyczy nieruchomości ziemskich wyłącznie "w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów". Trudności z ustaleniem zakresu przedmiotowego dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie ograniczają się do ogólnego pojęcia nieruchomości ziemskich, należy bowiem zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego powszechnie przyjmowane jest, że dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (uwzględniając także dekret z dnia 17 stycznia 1945 r.) dotyczył nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i tylko te nieruchomości, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie, przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. Nadto na przestrzeni lat ukształtowała się linia orzecznicza wskazująca, że z uwagi na cele reformy rolnej, przepisom dekretu PKWN podlegały nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym, ale także towarzyszące im części majątku ziemskiego, o ile pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w związku funkcjonalnym. W konkluzji tej części rozważań należy zgodzić się ze stanowiskiem prawnym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego co do wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., zgodnie z tą wykładnią z dniem wejścia w życie dekretu czyli 13 września 1944 r. z mocy prawa przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, nieruchomości ziemskie które nie miały charakteru rolniczego przechodziły na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu gdy pozostawały w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. Powyższe stanowisko prawne, jak wskazano i przedstawiono we wcześniejszych rozważaniach, ukształtowane zostało w drodze długoletniej praktyki orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego. Tym samym akceptacja przez Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie stanowiska Wojewódzkiego Sądu administracyjnego co do wykładni przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. znajduje oparcie w dotychczasowej powszechnej i długoletniej praktyce orzeczniczej. Natomiast odrębnym zagadnieniem jest prawidłowe zastosowanie normy materialnoprawnej wynikającej z prawidłowo dokonanej wykładni przepisów dekretu, w okolicznościach faktycznych danej sprawy. Trudności w prawidłowym zastosowaniu normy materialnoprawnej pojawiają się szczególnie wówczas gdy konieczne staje się ustalenie czy dana nieruchomość ziemska pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a dodatkowo w danej sprawie występują szczególne okoliczności faktyczne, charakterystyczne dla tej konkretnej sprawy, a odbiegające od okoliczności faktycznych występujących w innych sprawach, które były przedmiotem orzeczeń sądowych. Jednocześnie należy zaznaczyć, że konieczność istnienia wspomnianego związku funkcjonalnego nie została przekreślona późniejszą zmianą legislacyjną polegającą na wykreśleniu z treści przytoczonego przepisu wymogu charakteru rolniczego nieruchomości podlegających dekretowi PKWN. Zauważyć bowiem należy, że przejęcie nieruchomości na potrzeby reformy rolnej dokonało się z chwilą wejścia w życie tego dekretu, a wprowadzenie wskazanej powyżej zmiany nie może być odczytywane jako przeprowadzenie ponownej reformy rolnej na tych samych nieruchomościach (por. uchwała siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10). Analizując orzecznictwo sądów administracyjnych można stwierdzić, że przesłanka związku funkcjonalnego stanowiąc pomocnicze kryterium badania, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. staje się niejednokrotnie głównym przedmiotem ustaleń i zachodzących na tym tle sporów. Stad też w licznych wyrokach sądów administracyjnych podejmuje się próby sprecyzowania tego pojęcia. Między innymi wskazuje się, że związek funkcjonalny zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części nierolniczej i odwrotnie, że nie jest to relacja jednostronnej zależności lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku (por. np. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1438/16). Podnosi się również, że dla wykazania istnienia związku funkcjonalnego nie mają znaczenia powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00). Prezentowany jest bowiem pogląd, że o związku funkcjonalnym rezydencji z gospodarstwem rolnym nie decyduje brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, a wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie. Wystarczy wykazanie, że część np. dworska nie należy do części folwarcznej, lecz stanowi integralną część parku, mimo nieoddzielenia ogrodzeniem ze wszystkich stron, zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, a nawet mimo korzystania przez niego i rodzinę z dóbr wytwarzanych przez majątek ziemski oraz utrzymywania części rezydencjonalnej z dochodów pochodzących z majątku rolnego (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r. sygn. akt I OSK 287/08). To odwołanie się do wybranych orzeczeń pokazuje w jaki sposób przy pomocy jakich kryteriów próbuje się wykazać istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy daną nieruchomością ziemską nie mającą charakteru rolnego a częścią rolną. Zaznaczyć przy tym należy, że podejmowane próby ustalenia związku funkcjonalnego zawsze dokonywane są w odniesieniu do konkretnych okoliczności faktycznych danej sprawy, stąd też odwoływanie się do wskazywanych w praktyce orzeczniczej kryteriów wyznaczających istnienie związku funkcjonalnego powinno być oparte o przyjęte założenie, że mamy do czynienia z pewnym podobieństwem stanów faktycznych występujących w danych sprawach. Podejmując zatem próbę ustalenia istnienia związku funkcjonalnego należy mieć na uwadze dwie istotne okoliczności. Po pierwsze pojęcie związku funkcjonalnego nie jest pojęciem języka prawnego (nie występuje w tekście dekretu), lecz zostało wprowadzone do orzecznictwa sądowoadministracyjnego jako pomocnicze kryterium oceny, czy nierolnicza część majątku ziemskiego podpada pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKW z dnia 6 września 1944 r. A po drugie odwołując się do koncepcji związku funkcjonalnego należy mieć na uwadze, że skutki art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dotknęły osoby fizyczne oraz osoby prawne będące właścicielami lub współwłaścicielami bardzo zróżnicowanych majątków ziemskich. To zróżnicowanie w dużej mierze dotyczyło powierzchni przejętych majątków, oczywiście we wszystkich przypadkach musiały być przekroczone normy powierzchni określone art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z tym, że w wielu sprawach to przekroczenie nie było znaczne, a w części spraw powierzchnia wielokrotnie przekraczała normy powierzchni określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zróżnicowanie majątków ziemskich objętych działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie wynikało tylko z różnic obszarowych, ale obejmowało również cały szereg dodatkowych czynników, które powodowały, że ich charakter, sposób zorganizowania, zasady funkcjonowania były różne. Należy bowiem mieć na uwadze, że w ramach dużych majątków ziemskich mogły wchodzić mniejsze jednostki gospodarcze w których prowadzona była różnorodna działalność rolnicza, jak również działalność wykorzystywana na potrzeby działalności rolniczej, czy też takie jednostki, które były źródłem pożytków cywilnych lub pożytków naturalnych wykorzystywanych dla potrzeb prowadzonej działalności rolniczej. Nadto w skład dużych majątków ziemskich niejednokrotnie wchodziło kilka nieruchomości na których znajdowały się zabudowania o charakterze pałacowo-parkowym, jednak nie wszystkie pełniły rolę i funkcję zabudowy rezydencjalnej dla właściciela dekretowego, natomiast na podstawie zawartych umów stanowiły źródło dochodu dla właściciela. Również sam sposób zarządzania dużym majątkiem ziemskim wymagał innej organizacji, która musiała mieć charakter stały, profesjonalny a uzyskiwane dochody przez poszczególne jednostki gospodarcze jak i ich wydatki wspólnie stanowiły o sytuacji finansowej majątku ziemskiego. To właśnie w przypadku dużych majątków ziemskich szczególnie mogą występować takie przypadki, w których dochody uzyskiwane z jednostek nie prowadzących bezpośredniej działalności rolniczej czy też dochody uzyskiwane z nieruchomości dzierżawionych dla celów komercyjnych przez właściciela w tym nieruchomości parkowo-pałacowych, a szerzej ujmując pożytki naturalne i pożytki cywilne przeznaczane były na potrzeby działalności rolniczej. Zaznaczyć przy tym należy, że pożytkami naturalnymi rzeczy są jej płody i inne odłączone od niej części składowe, o ile według zasad prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód z rzeczy, z kolei pożytkami cywilnymi rzeczy są dochody, które rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego. Jeżeli zatem skala pozyskiwanych w ten sposób dochodów (z pożytków naturalnych i pożytków cywilnych) stanowiła istotne źródło w zaspokojeniu potrzeb prowadzonej działalności rolniczej, nie można wykluczyć zachodzącego związku funkcjonalnego pomiędzy tymi dwiema częściami majątku ziemskiego. Tym samym dla ustalenia istnienia związku funkcjonalnego, istotne jest zbadanie wszelkich zachodzących powiązań a więc zarówno powiązań terytorialnych, podmiotowych, finansowych, organizacyjnych jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi składnikami danego majątku ziemskiego. W rozpoznawanej sprawie ustalenie istnienia związku funkcjonalnego jest konieczne zważywszy, że tereny N. wchodziły w skład [...] nieruchomości ziemskiej objętej jedną księga hipoteczną pod nazwą Dobra Ziemskie [...] stanowiącej nierozerwalną całość organizacyjną i gospodarczą, w której można wyróżnić kilka części funkcjonalnych. (M. Kłusek, Związki funkcjonalne N. z [...] nieruchomością ziemską, Krakowskie Studia Małopolskie nr 17/2012). Ustalając i badając te powiązania należy mieć na uwadze tę konkretną [...] nieruchomość ziemską, należy bowiem uwzględniać, że w praktyce w tym orzeczniczej w różnych sprawach występują bardzo zróżnicowane i różnorodne majątki ziemskie w ramach których powiązania te są badane i oceniane. Oczywiście upływ czasu od wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej powoduje niejednokrotnie trudności w zebraniu materiału dowodowego niezbędnego dla poczynienia powyższych ustaleń, jednak w rozpoznawanej sprawie sytuacja jest o tyle odmienna, że zachowało się szereg dokumentów, czy też powstały opracowania naukowe z wykorzystaniem tych dokumentów, które wskazują jak kształtowały się relacje, wzajemne powiązania, związki gospodarcze, organizacyjne pomiędzy poszczególnymi częściami [...] nieruchomości ziemskiej. Opracowania te powstały z uwagi na szczególny charakter [...] nieruchomości ziemskiej jako opracowania naukowe oparte o dokumenty źródłowe dotyczące [...] nieruchomości ziemskiej, stąd też mając na uwadze, że w postępowaniu administracyjnym zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, zasadnie organ włączył te opracowania w materiał dowodowy. Zasadne są zatem zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 ust. 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mianowicie Sąd I instancji przyjął, że organy w sposób niewystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy zebrały materiał dowodowy oraz częściowo dokonały niewłaściwej oceny związku funkcjonalnego. Zarzuty te są zasadne, jak wskazano już wcześniej organy w niniejszej sprawie zgromadziły obszerny i różnorodny materiał dowodowy, który poddały ocenie i na tej podstawie poczyniły ustalenia faktyczne w sprawie. Zaznaczyć przy tym należy, że zebrane dowody dotyczą i wskazują jak kształtowały się związki organizacyjne, gospodarcze, finansowe w ramach "Dóbr ziemskich [...]" z uwzględnieniem wchodzących w ich skład mniejszych jednostek w tym nieruchomości n. Zebrane przez organy dowody, w różnym zakresie, ale dotyczą całej nieruchomości ziemskiej ., która jest przedmiotem niniejszego postępowania, stąd też aby w sposób prawidłowy przeprowadzić kontrolę zaskarżonej decyzji należy w sposób pełny, szczegółowy, a nie w sposób ogólny i wybiórczy odnieść się do zebranych dowodów i ich oceny. Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę nie przeprowadził pełnej, kontroli zaskarżonej decyzji, nie odniósł się w pełni do zebranego przez organy materiału dowodowego, nie dokonał oceny poczynionych ustaleń faktycznych w oparciu o zebrany materiał dowodowy. Należy zwrócić uwagę, że Sąd I instancji rozpoznawał skargę na decyzję w której stwierdzono, że nieruchomość ziemska N. o łącznej powierzchni 115,5902ha podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Sąd zajął stanowisko, że odnośnie pałacu wraz z najbliższym otoczeniem brak związku funkcjonalnego z pozostałą częścią "Dóbr ziemskich [...]", natomiast co do pozostałej części nieruchomości n. taki związek istnieje. Uzasadnienie powyższego stanowiska ograniczone zostało do bardzo ogólnych stwierdzeń. Sąd podał, że w ocenie organu zarówno park jak i ogród warzywny pozostawały w związku gospodarczym z pozostałą nieruchomością ziemską [...], gdyż pozyskiwane z parku drewno, jak również warzywa z ogrodu, służyły potrzebom gospodarczym nieruchomości [...]. Dalej Sąd stwierdza, że z tymi twierdzeniami organu można się zgodzić z dwóch powodów. Po pierwsze związki te zostały udokumentowane (dowody powołane na s. 6 i 7 decyzji Ministra). Wspólny zarząd gospodarstwa rolnego od 1936 r. i sprawozdania finansowe świadczą, że pozyskiwane drewno jak i warzywa była przeznaczane na potrzeby gospodarstwa [...]. Po drugie, podnosi Sąd I instancji, skarżący w żaden sposób nie wykazali, że dzierżawcy pałacu w jakikolwiek sposób pobierali pożytki z parku i ogrodu, a więc, że te części nieruchomości ziemskiej były wykorzystywane na potrzeby pałacu w N. i jego mieszkańców. Przeprowadzona w ten ocena materiału dowodowego zebranego w sprawie zarówno z punktu widzenia jego zebrania w sposób wyczerpujący jak i rozpatrzenia całości materiału dokonana została z naruszeniem przepisów postępowania, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego też zarzuty skarg kasacyjnych dotyczące naruszenia przepisów postępowania są zasadne. Rozpoznając ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien dokonać pełnej i szczegółowej oceny materiału dowodowego jaki został zgromadzony w sprawie, który dotyczy nieruchomości ziemskiej N., a także materiał dowodowy, który wskazuje jak kształtowały się wszelkie relacje o charakterze organizacyjnym, gospodarczym, finansowym, terytorialnym pomiędzy tą jednostką a całym majątkiem ziemskim "Dobra ziemskie W.". Dokonując oceny materiału dowodowego, a następnie poczynionych w oparciu o całokształt materiału ustaleń w sprawie należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. dowodem może być wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a także fakt, że dowody te dotyczą tej konkretnej sprawy i okoliczności występujących w tej konkretnej sprawie, które różnią się od okoliczności występujących w szeregu tego typu sprawach. Dopiero ta pełna i prawidłowo przeprowadzona ocena materiału dowodowego może stanowić podstawę do ustaleń dotyczących związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością n., a majątkiem ziemskim "Dobra ziemskie W.". Równocześnie zaznaczyć należy, że o istnieniu związku funkcjonalnego mogą świadczyć różne relacje faktyczne i prawne jakie zachodzą pomiędzy nieruchomością ziemską a nieruchomością ziemską o charakterze rolnym, które nie tworzą zamkniętego katalogu, albowiem okoliczności faktyczne występujące w poszczególnych sprawach mogą być w bardzo istotny sposób różne, czego przykładem jest rozpoznawana sprawa. Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę nie podziela przyjętego a priori przez Wojewódzki Sąd Administracyjny stanowiska, że dochody uzyskiwane z nieruchomości ziemskiej i przeznaczane na nieruchomość ziemską o charakterze rolnym nie mogą świadczyć o istnieniu związku funkcjonalnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego taka relacja może świadczyć o istnieniu związku funkcjonalnego, a dla jego potwierdzenia istotne są między innymi takie okoliczności: jak wielkość uzyskiwanych dochodów z nieruchomości ziemskiej w stosunku do dochodów uzyskiwanych z części rolnej, a tym samym ich ekonomiczne znaczenie dla bytu i funkcjonowania części rolnej, w szczególności, że dochody z części rolnej obarczone były znacznie większym ryzykiem nieprzewidywalności. Dlatego też istnienia związku funkcjonalnego nie można upatrywać tylko w tych przypadkach gdy nieruchomość ziemska finansowana jest z dochodów uzyskiwanych z nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym, czy to w formie pieniężnej, czy też pożytków naturalnych lub obu tych form, istnienia związku funkcjonalnego nie można wykluczyć i w takiej sytuacji gdy nieruchomość ziemska przynosi pożytki cywilne, a więc dochody uzyskiwane na podstawie stosunku prawnego, które przeznaczane są na część rolną majątku ziemskiego. Mając powyższe na uwadze zasadne są zarzuty skarg kasacyjnych dotyczących naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. W takich okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpiono od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.