I OSK 2252/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 31 lipca 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 522/24 w sprawie ze skargi G.F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 1 marca 2024 r., nr SKO.405.ŚR.318.181.2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z 31 lipca 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 522/24, po rozpoznaniu skargi G. F. (dalej – skarżąca), uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z 1 marca 2024 r., nr SKO.405.ŚR.318.181.2024 oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Dzikowiec z 18 stycznia 2024 r., nr GOPS.5212.4.2024, o odmowie przyznania G. F. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem M. Su. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnobrzegu (dalej – skarżący kasacyjnie, organ, Kolegium), zastępowane przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 134 § 1, art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie z uwagi na błędną ocenę materiału dowodowego i uznanie Sądu, że stanowisko organu Il instancji o tym, że skarżąca prowadzi gospodarstwo rolne, a co za tym idzie nie może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne jest przedwczesne, ponieważ zachodzi potrzeba wyjaśnienia, czy prowadzi ona faktycznie gospodarstwo rolne, czy też nie i ewentualnie kiedy zaprzestała jego prowadzenia, w sytuacji gdy kwestia ta została należycie już udowodniona przez organy administracyjne - co w konsekwencji spowodowało nadużycie przez Sąd I instancji dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. W oparciu o powyższy zarzut skarżący kasacyjnie organ, zrzekając się rozprawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie orzeczenia reformatoryjnego poprzez oddalenie skargi na zaskarżoną decyzję, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów postępowania kasacyjnego, kosztów postępowania poniesionych przed Sądem I instancji. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej - p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, a skarżąca w ustawowym terminie nie zażądała jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw. Skarga kasacyjna została oparta jedynie na określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. podstawie kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik postępowania. W rozpoznawanej sprawie istota sporu sprowadza się do zagadnienia prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą w związku ze złożonym wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast poza sporem pozostaje zagadnienie sprawowania opieki przez skarżącą nad ojcem, a także zakres, rodzaj i charakter tej opieki. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę wyrok Sądu I instancji w zakresie w jakim uchylił zaskarżoną decyzję, jak i decyzję organu I instancji, jest prawidłowy, natomiast uzasadnienie wyroku jest częściowo nietrafne. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; w brzemieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.), dalej – u.ś.r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 u.ś.r., ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, to – wedle art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. (w brzemieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.) - świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2). Podkreślić należy, że przepis art. 17b u.ś.r., który został dodany do u.ś.r. ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567), która weszła w życie 15 maja 2014 r., otworzył rolnikom drogę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkiem zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego. W tym celu mają oni złożyć stosowne oświadczenie w warunkach rygoru odpowiedzialności karnej. Nie można pominąć tego, że dodanie powołanego wyżej przepisu art. 17b u.ś.r. wywołała uchwała siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, która przyczyniła się również do wprowadzenia zmiany w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. W związku z wprowadzonymi zmianami do tych ustaw istotnym jest przytoczenie części uzasadnienia projektu ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 114) - druk sejmowy nr 3588 kadencja VII z dnia 15 maja 2015 r. Zmiana ta była konsekwencją wprowadzenia w życie art. 17b u.ś.r. przyznającego rolnikom prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu projektu stwierdzono, że "podstawowym warunkiem [przyznania świadczenia] jest brak aktywności zawodowej spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy ubiegający się o powyższe świadczenia, zobowiązani są do złożenia oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Jest to konsekwencją uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12), w której NSA stwierdził, że świadczenia pielęgnacyjnego nie może otrzymywać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest w takim przypadku osobą aktywną zawodowo. Rolnicy i domownicy ubezpieczeni w KRUS po złożeniu takiego oświadczenia tracą status do ubezpieczenia społecznego rolników, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm.) za rolnika uznaje się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium RP, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym (...). Tak więc rolników, ich małżonków i domowników, zaprzestających prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i nabyciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, KRUS wyłącza z ubezpieczenia społecznego rolników. Organ wypłacający to świadczenie (wójt, burmistrz lub prezydent miasta), zgłasza takie osoby do ubezpieczenia społecznego i ubezpieczenia zdrowotnego w ZUS i opłaca za nich składki ubezpieczeniowe. Świadczenia i składki finansowane są z dotacji celowej z budżetu państwa.". Z powyższego wynika, że jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo. Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się o świadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Oświadczenie rolnika o zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej powoduje tego rodzaju skutek, że traci przymiot rolnika w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, tym samym z dniem jego złożenia przestaje być objęty ubezpieczeniem KRUS. Jak wynika z akt sprawy skarżąca w formularzu wniosku na stronie 4 złożyła oświadczenie, że jest rolnikiem lub małżonkiem rolnika albo domownikiem rolnika oraz, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania prowadzenia pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 1 grudnia 2023 r. Oświadczyła też, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Potwierdziła to wszystko własnoręcznym podpisem złożonym 20 grudnia 2023 r. Wynika zatem z tego, że skarżąca z dniem 1 grudnia 2023 r. przestała być rolnikiem w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a zatem z tą datą stała się uprawniona do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji skarżącej może być przyznane świadczenie o ile spełnia pozostałe przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Analiza zaskarżonej decyzji wskazuje na to, że przedmiotem rozważań Kolegium była wyłączenie kwestia braku rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym stanowiąca, zdaniem tego organu, przeszkodę do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Organ bowiem uznał, że przeszkoda ta wynika z tego, że skarżąca w 2023 r. otrzymała dopłaty, które zostały jej przyznane na wniosek z maja 2023 r. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy skarżąca na skutek wniosku złożonego w maju 2023 r. otrzymała płatności w wysokości 2466,13 zł w ramach systemów wsparcia bezpośredniego i 615,12 zł dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami. Jednakże wbrew stanowisku organu odwoławczego okoliczność ta w żadnym razie nie może stanowić przeszkody do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Przede wszystkim podkreślenia wymaga, że oceny przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dokonuje się na datę złożenia wniosku, jak prawidłowo stwierdził Sąd I instancji na stronie 7 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Skoro wniosek skarżącej ma datę sporządzenia 20 grudnia 2023 r. i zawarte w nim oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego ma datę 1 grudnia 2023 r., to wypłacenie skarżącej dopłat za 2023 r. na skutek wniosku z maja 2023 r., nawet po dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, nie ma i nie może mieć negatywnego skutku na ocenę zasadności wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Należy zatem wskazać, że złożenie wniosku o przyznanie płatności do ARiMR po dacie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne spowodowałby negatywny skutek prowadzący do stwierdzenia, że wnioskodawca prowadzi nadal gospodarstwo rolne, pomimo złożonego we wniosku oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie zachodzi, albowiem skarżąca po dacie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie występowała o przyznanie płatności do ARiMR, co też wyraźnie oświadczyła w oświadczeniu z 21 lutego 2024 r., podnosząc również w nim to, że opiekuje się obojgiem rodziców, którzy mają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto, nie można pominąć tej okoliczności, że z zaświadczenia Wójta Gminy Dzikowiec z 20 grudnia 2023 r. wynika, że skarżąca od 1 stycznia 2023 r. do nadal nie pobierała zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej. To wszystko prowadzi do wniosku, że skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego wedle jej oświadczenia z dniem 1 grudnia 2023 r., a zatem - wbrew stanowisku Sądu I instancji - nie zachodzi potrzeba prowadzenia postępowania, ani co do tego, czy skarżąca faktycznie prowadzi gospodarstwo rolne, czy też tego gospodarstwa nie prowadzi, jak również czy po maju 2023 r. składała wniosek o przyznanie płatności oraz czy i kiedy je uzyskała. Uszło przy tym uwadze Sądu, że z zaświadczenia Zastępcy Kierownika Kolbuszowskiego Biura Powiatowego Podkarpackiego Oddziału Regionalnego w Kolbuszowej z 16 lutego 2024 r. wynika, iż skarżąca otrzymała dopłaty za 2023 r., o czym już wspomniano wyżej. Powyższe prowadzi, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, do stwierdzenia, że uzasadnienie wyroku Sądu I instancji w zakresie w jakim nakazuje prowadzenie postępowania wyjaśniającego jest wadliwe, niemniej jednak samo rozstrzygnięcie jest prawidłowe, gdyż rozpatrzenie wniosku skarżącej z 20 grudnia 2023 r. wymaga przeprowadzenia postępowania wyjaśniające co do spełnienia pozostałych przesłanek, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Wobec tego uznać należy, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art. 184 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.