I OSK 2126/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) sędzia del. WSA Jolanta Górska po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lipca 2024 r. sygn. akt VIII SA/Wa 349/24 w sprawie ze skargi B.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 5 marca 2024 r. znak SKO.ZR.4111.158.556.2024 w przedmiocie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem z 18 lipca 2024 r. VIII SA/Wa 349/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę B.R. (dalej: skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu (dalej organ, SKO) z 5 marca 2024 r. nr SKO.ZR.4111.158.556.2024 w przedmiocie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka (k. 31, 44-47 akt sądowych). W skardze kasacyjnej skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości, zrzucając naruszenie prawa materialnego - art. 15b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych [Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej uśr], przez jego niewłaściwe zastosowanie i odmowę przyznania prawa do zapomogi rodzicom adopcyjnym w sytuacji, gdy zapomogę taką otrzymali już biologicznie rodzice dziecka, które później zostało oddane do adopcji i przysposobienia. Skarżąca kasacyjnie wniosła o: "zmianę decyzji przez przyznanie świadczenia skarżącej [kasacyjnie] ewentualnie uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania". Zrzekła się także przeprowadzenia rozprawy (k. 52-54). Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podkreślić że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej ppsa), ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Według art. 193 zdanie drugie ppsa, w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zd. pierwsze ppsa. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu I instancji. Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ppsa. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa). Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w niniejszej sprawie, należy stwierdzić, że podniesiony w niej zarzut – ograniczony wyłącznie do naruszeń przepisów prawa materialnego – nie zasługiwał na uwzględnienie. Skoro skarżąca kasacyjnie nie postawiła zarzutu naruszenia przepisów postępowania, to Naczelny Sąd Administracyjny jest zobligowany przyjąć, że stan faktyczny sprawy przedstawia się w taki sposób, jak wynika to z ustaleń zaakceptowanych przez Sąd I instancji. Zgodnie z brzmieniem art. 15b ust. 1 uśr, z tytułu urodzenia się żywego dziecka przyznaje się jednorazową zapomogę w wysokości 1000 zł, zgodnie z § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2021 r., poz. 1481), na jedno dziecko. Wyjaśnienia wymaga, że z treści art. 15b uśr, jednoznacznie wynika, że jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się żywego dziecka jest świadczeniem rodzinnym przyznawanym jednorazowo w związku z zaistnieniem zdarzenia prawnego w postaci urodzenia się żywego dziecka. Roszczenie do powyższego świadczenia, może zostać zrealizowane tylko raz, niezależnie od tego, który z uprawnionych podmiotów stanie się beneficjentem świadczenia. Wskazany przepis zawiera również katalog podmiotów uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie takiej zapomogi. W pierwszej kolejności o przyznanie świadczenia mogą ubiegać się rodzice dziecka (matka lub ojciec), natomiast w dalszej kolejności – w razie braku rodziców, utraty lub pozbawienia ich władzy rodzicielskiej względnie nieskonsumowania przez nich roszczenia o przyznanie świadczenia w okresie, w którym mogli oni je realizować – roszczenie to przechodzi na opiekuna prawnego dziecka albo – jeżeli nie dojdzie do ustanowienia opieki prawnej – na opiekuna faktycznego dziecka. W ocenie skarżącej kasacyjnie fakt uprzedniego przyznania matce lub ojcu jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się żywego dziecka (art. 15b uśr) nie stoi na przeszkodzie ponownemu przyznaniu tego samego świadczenia opiekunowi prawnemu dziecka w późniejszym okresie przypadającym po dniu objęcia dziecka opieką. Trafne jest stanowisko Sądu I instancji, że z niebudzącej wątpliwości treści art. 15b uśr wynika, że jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się żywego dziecka jest świadczeniem rodzinnym przyznawanym – zgodnie z nazwą – jednorazowo w związku z zaistnieniem zdarzenia prawnego w postaci urodzenia się żywego dziecka. Ponieważ zdarzenie to ma charakter jednokrotny i niepowtarzalny, nie jest prawnie możliwe wielokrotne przyznawanie zapomogi pieniężnej z art. 15b uśr. Roszczenie do powyższego świadczenia, które powstaje tylko i wyłącznie w związku z zaistnieniem tego rodzaju zdarzenia, może zostać zrealizowane (skonsumowane) tylko raz, niezależnie od tego, który z uprawnionych podmiotów stanie się beneficjentem świadczenia. Katalog uprawnionych podmiotów został wskazany w art. 15b ust. 2 uśr Zgodnie z tym przepisem zapomoga przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka. Z treści powyższego przepisu wynika, że w pierwszej kolejności o przyznanie świadczenia mogą ubiegać się rodzice dziecka (matka lub ojciec), natomiast w dalszej kolejności – w razie braku rodziców, utraty lub pozbawienia ich władzy rodzicielskiej względnie nieskonsumowania przez nich roszczenia o przyznanie świadczenia w okresie, w którym mogli oni je realizować – roszczenie to przechodzi na opiekuna prawnego dziecka albo – jeżeli nie dojdzie do ustanowienia opieki prawnej – na opiekuna faktycznego dziecka. Użycie w art. 15b ust. 2 uśr spójnika "albo" przed słowami "opiekunowi faktycznemu dziecka" – wbrew twierdzeniu skarżącej – nie oznacza, że w odniesieniu do matki lub ojca oraz opiekuna prawnego obowiązuje zależność koniunkcyjna. Zasady techniki prawodawczej wyraźnie wskazują, że w takim wypadku spójnik alternatywy rozłącznej ("albo") użyty przed ostatnim elementem wyliczenia obejmuje wszystkie jego elementy oddzielone przecinkami. Słusznie wskazał Sąd I instancji, że powyższe potwierdza również wykładnia historyczna. Do dnia wejścia w życie (6 lipca 2007 r.) nowelizacji art. 15b ust. 2 uśr (zob. Dz.U. z 2007 r., nr 109, poz. 747) przepis ten stanowił, że zapomoga, o której mowa w art. 15b ust. 1, "przysługuje ojcu lub matce albo opiekunowi prawnemu niezależnie od ich dochodów". Po wejściu w życie nowelizacji przepis ten otrzymał brzmienie: "Jednorazowa zapomoga przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka - niezależnie od wysokości dochodów". Ze względu na rozszerzenie katalogu podmiotów uprawnionych do zapomogi spójnik "albo" został zatem przesunięty i znalazł się przed ostatnim (nowym) elementem wyliczenia ("opiekun faktyczny"). Również stanowisko Sądu I instancji, że powyższego wyniku wykładni art. 15b ust. 2 nie podważa treść art. 15b ust. 3 uśr, który to przepis ustanawia jedynie maksymalne terminy składania wniosku o wypłatę jednorazowej zapomogi, należy uznać za prawidłowe. Zasadą jest, że wniosek o wypłatę jednorazowej zapomogi składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka. Termin ten odnosi się do rodziców dziecka jako podmiotów, które są uprawnione do świadczenia w pierwszej kolejności. Jeżeli natomiast podmioty te nie złożyły lub nie mogły złożyć wniosku o wypłatę w powyższym terminie (np. z uwagi na śmierć, utratę lub pozbawienie władzy rodzicielskiej), a w późniejszym okresie doszło do ustanowienia opieki prawnej, przysposobienia lub powstania opieki faktycznej nad dzieckiem, ustawa przewiduje otwarcie nowego terminu do złożenia wniosku o wypłatę zapomogi. Termin ten wynosi 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką albo przysposobienia, nie później niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Warunkiem jednak otwarcia biegu tego nowego terminu jest bezskuteczny upływ 12-miesięcznego ustanowionego dla ojca lub matki narodzonego dziecka. Potwierdzeniem prawidłowości przyjętej wersji wykładni jest także treść art. 9 ust. 1 i 2 uśr. Przepis art. 9 ma odpowiednie zastosowanie w sprawie o przyznanie jednorazowej zapomogi na mocy odesłania z art. 15b ust. 2 zd. 2 uśr. Zgodnie z art. 9 ust. 1 dodatek z tytułu urodzenia dziecka przysługuje matce lub ojcu albo opiekunowi prawnemu dziecka. Ponadto w odrębnym przepisie art. 9 ust. 2 ustawodawca postanowił, że dodatek przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka w wieku do ukończenia przez dziecko pierwszego roku życia, jeżeli nie został przyznany rodzicom lub opiekunowi prawnemu dziecka. Z zestawienia tych przepisów wynika zatem, że przyznanie świadczenia ojcu lub matce wyłącza jego przyznanie opiekunowi prawnemu (spójnik "albo"), natomiast przyznanie dodatku rodzicom lub opiekunowi prawnemu wyłącza jego przyznanie opiekunowi faktycznemu (wyraźne potwierdzenie w art. 9 ust. 2). W tym stanie rzeczy brak jest podstaw do podważania wyników wykładni językowej, systemowej i historycznej przepisu art. 15b uśr. W niniejszej sprawie, wnioskiem z 30 listopada 2023 r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji o przyznanie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka. Jak wynika z zaświadczenia Sądu Rejonowego w Z. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 21.09.2023 r. III Nsm 105/23, skarżąca w dniu 21.09.2023 r. ustanowiona została opiekunem prawnym dziecka urodzonego w 2009 r. Powodem odmowy przyznania jednorazowej zapomogi był fakt, iż jednorazowa zapomoga na to dziecko została już pobrana w MOPS Radom w 2009 r., co ustalono w wyniku dokonanej weryfikacji w Centralnej Bazie Beneficjentów pobierania świadczeń w innych jednostkach terenowych. Organ I instancji stwierdził, że jednorazowa zapomoga jest świadczeniem jednorazowym i wynosi 1000,00 zł na dziecko zgodnie z art. 15 b uśr. W związku z jej pobraniem świadczenie powyższe nie mogło być ponownie przyznane. Na podstawie takich ustaleń faktycznych zasadnie Sąd I instancji ocenił, że stanowisko organów co do możliwości przyznania matce lub ojcu jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się żywego dziecka (art. 15b uśr) stoi na przeszkodzie ponownemu przyznaniu tego samego świadczenia opiekunowi prawnemu dziecka w późniejszym okresie przypadającym po dniu objęcia dziecka opieką. Z tych wszystkich powodów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 ppsa.