I OSK 2122/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 maja 2017 r. sygn. akt II SA/Kr 377/17 w sprawie ze skargi E. M. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] stycznia 2017 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości postanawia: podjąć zawieszone postępowanie.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 29 października 2019 r., I OSK 2122/17 – na podstawie 124 § 1 pkt 1 w zw. z art. 131 i art. 193 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325; dalej: p.p.s.a.) – zawiesił postępowanie w sprawie ze skargi kasacyjnej E. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 30 maja 2017 r., II SA/Kr 377/17, w sprawie ze skargi E. M. na decyzję Wojewody Małopolskiego z [...] stycznia 2017 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości. Postępowanie zawieszono do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego uczestnika postępowania – J. P. Pełnomocnik skarżącej kasacyjnie, w oparciu o informacje uzyskane od rodziny zmarłego podał, że jedynym znanym zstępnym zmarłego jest syn M. P. Pismem z 24 lipca 2019 r. M. P. poinformował, że nie złożył oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, ma na to czas do 4 sierpnia 2019 r., a swojej decyzji poinformuje. Pismem z 4 sierpnia 2019 r. M. P. podał, że J. P. stale przebywał na terenie Niemiec, gdzie kurator ustala potencjalnych spadkobierców, i oświadczył, że deklaruje wolę przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Zarządzeniem z 29 października 2019 r. zwrócono się do pełnomocnika skarżącej kasacyjnie oraz do M. P. o poinformowanie Sądu o zapadłym postanowieniu sądowym o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym J. P. lub sporządzonym przez notariusza akcie poświadczenia dziedziczenia, przez nadesłanie kserokopii tego postanowienia bądź aktu. Z związku z tym, że z odpisu aktu zgonu J. P. (k.181 akt sąd.) wynika, że w chwili śmierci był żonaty z U. P., zarządzeniem z 18 lutego 2020 r. zwrócono się do ww. o udzielenie informacji, czy w chwili śmierci pozostawała z nim w związku małżeńskim, a jeśli tak, czy zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe po zmarłym. Jeśli tak, Sąd zwrócił się o nadesłanie dokumentu poświadczającego krąg spadkobierców zmarłego w terminie 14 dni, pod rygorem przyjęcia, że spadkobiercy zmarłego nie zostali ustaleni. Powyższe wezwanie zostało prawidłowo doręczone U. P. w dniu 3 marca 2020 r. Pismem z 14 grudnia 2020 r. pełnomocnik skarżącej kasacyjnie złożyła wniosek o zwrócenie się przez Sąd orzekający do sądu spadku w celu ustanowienia kuratora spadku po zmarłym uczestniku postępowania. W związku ze wskazaniem potencjalnych następców prawnych zmarłego uczestnika postępowania i upływem terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, zarządzeniem z 5 lutego 2021 r. zwrócono się do ustawowych spadkobierców zmarłego: żony i syna o udokumentowanie, w terminie 7 dni, odrzucenia spadku po zmarłym J. P., pod rygorem przyjęcia, że wskazane osoby, jako ustawowi spadkobiercy zmarłego są jego następcami prawnymi i podjęcia z ich udziałem zawieszonego postępowania sądowego w sprawie I OSK 2122/17. Powyższe wezwanie zostało prawidłowo doręczone ww., pozostało bez odpowiedzi. O wezwaniu jego treści Sąd poinformował wszystkie strony postępowania. Pismem z 25 marca 2021 r. pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zwróciła się o podjęcie postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 128 § 1 pkt 1 p.p.s.a., sąd postanowi podjąć postępowanie z urzędu, gdy ustanie przyczyna zawieszenia, w szczególności w razie śmierci strony – od dnia zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego albo od dnia ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku. Powodem do podjęcia jest zarówno zgłoszenie się spadkobierców, jak i ich wskazanie. Na gruncie art. 188 k.p.c., zawierającego analogiczne rozwiązania normatywne, co art. 128 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wskazuje się, że w orzecznictwie jeszcze okresu przedwojennego wypracowano stanowisko, że status spadkobiercy może być udowodniony we wszelki dopuszczalny sposób, nie zaś jedynie w drodze postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (orzeczenie SN z dnia 21 października 1949 r., Wa.C. 46/49, DPP 1950, nr 3, s. 61). Linia ta jest kontynuowana w późniejszym orzecznictwie (orzeczenie SN z dnia 27 listopada 1961 r., 2 CR 1043/60, OSNC 1963, nr 2, poz. 35 z glosą K. Lipińskiego, OSPiKA 1962, z. 11, s. 659; wyrok SN z dnia 19 czerwca 1975 r., III CRN 102/75, OSNC 1976, nr 6, poz. 139; postanowienie SN z dnia 6 października 1983 r., IV PZ 42/83, OSPiKA 1984, z. 3, poz. 45), a odstępstwo od niej przyjęto jedynie w sytuacji, w której w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne z racji szczególnych wymagań stawianych osobom mającym dziedziczyć gospodarstwa rolne (uchwała SN z dnia 16 grudnia 1970 r., III CZP 84/70, OSNC 1971, nr 7–8, poz. 130). W piśmiennictwie stawiana jest wobec tego teza, że legis latae postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, europejskie poświadczenie spadkowe) nie jest warunkiem sine qua non podjęcia postępowania na rzecz lub przeciwko zgłaszającym się lub wskazanym osobom (szeroko w tej kwestii K. Lipiński, Glosa do orzeczenia SN z dnia 27 listopada 1961 r., 2 CR 1043/60, OSPiKA 1962, z. 11, s. 662–663). Konstrukcja zawieszenia postępowania z powodu śmierci strony zakłada jednak, że jego kontynuacja nastąpi z udziałem osób, które w rzeczywistości są następcami procesowymi zmarłego. Dlatego sąd nie powinien podejmować postępowania dopóty, dopóki ze zgromadzonego materiału nie wynika dostatecznie, że zgłaszająca się lub wskazana osoba jest rzeczywiście uprawniona do następstwa procesowego, co z reguły zakłada wykazanie przysługującego jej statusu spadkobiercy. W przypadku zgłoszenia się osoby do udziału w postępowaniu, ciężar wykazania następstwa prawnego po zmarłym powinien obciążać zgłaszającego. Inna teza stawiana jest w przypadku, w którym następcy prawni zostają wskazani przez stronę przeciwną. Wówczas można skłonić się do stanowiska dopuszczającego przerzucenie ciężaru zakwestionowania statusu następcy na osoby wskazane w tym charakterze (por. postanowienie SN z dnia 6 października 1983 r., IV PZ 42/83, OSPiKA 1984, z. 3, poz. 45, w którym stwierdzono, że wskazani spadkobiercy ustawowi muszą wykazać, iż spadek został przez nich odrzucony, oraz wyrok SN z dnia 19 czerwca 1975 r., III CRN 102/75, OSNC 1976, nr 6, poz. 139, w którym nałożono na wskazanych spadkobierców ustawowych ciężar wykazania, że wobec pozostawienia testamentu nie są spadkobiercami; zob. też wcześniejsze orzeczenie SN z dnia 21 listopada 1950 r., C. 353/50, OSN 1951, nr 2, poz. 47, dotyczące spadkobierców zgłaszających swój udział w postępowaniu) - zob. P. Grzegorczyk, komentarz do art. 180 i 181 w: T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I, Postępowanie rozpoznawcze, WK 2016). W niniejszej sprawie następcy prawni zmarłego, wchodzący do kręgu spadkobierców ustawowych, zostali przez stronę skarżącą kasacyjnie wskazani. Sąd podjął wobec tego kroki w celu zweryfikowania tego wskazania i wezwał osoby wskazane do zaprzeczenia, że są spadkobiercami zmarłego lub spadek odrzuciły, pod rygorem przyjęcia, że są spadkobiercami. Brak odpowiedzi na wezwanie stanowi podstawę do przyjęcia, że wskazanie spadkobierców zmarłego w osobach U. P. i M. P. jest skuteczne, co stanowi podstawę do podjęcia zawieszonego postępowania z ich udziałem. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 128 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.