I OSK 2091/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 maja 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 397/24 w sprawie ze skargi W.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 29 grudnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-299/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 14 maja 2024 r. (sygn. akt III SA/Kr 397/24) - orzekając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") - oddalił skargę W. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 29 grudnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-299/23 utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia 17 lipca 2023 r. nr ŚRFA.000822.5212.16.2023 o odmowie przyznania W. C. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem L. C Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła W. C.. Zaskarżając wyrok w całości - na zasadzie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. – zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego, tj: 1. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na stwierdzeniu, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nad ojcem nie wypełnia w/w dyspozycji, podczas gdy - jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - skarżąca sprawuje nad ojcem opiekę w pełnym zakresie, pomagając ojcu nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu w/w przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; 2. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na stwierdzeniu, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje; 3. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na stwierdzeniu, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki innej osoby zobowiązanej w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z nich, w sytuacji, gdy skarżąca spełnia wszystkie ustawowe przesłanki do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie a ponadto (cyt.): "o zasądzenie na rzecz Skarżącej kosztów postępowania administracyjnego w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych". Po za tym skarżąca oświadczyła, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy i wnosi o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie, ponieważ żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczała się wyłącznie do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów. Nie był zasadny zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którego autor skargi kasacyjnej upatrywał w błędnym przyjęciu przez Sąd I instancji (a wcześniej przez orzekające w sprawie organy administracji), że stan zdrowia ojca skarżącej oraz zakres świadczonej nad nim opieki nie uzasadniał istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością zapewnienia opieki ojcu. Skład orzekający pragnie bowiem wyjaśnić, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej: u.ś.r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 3 pkt 21 lit. a) u.ś.r., znaczny stopień niepełnosprawności oznacza niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Jak z powyższego zatem wynika, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Przysługuje ono bowiem osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. O ile przy tym konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Zwrócić bowiem w tym miejscu należy uwagę, że wprawdzie ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki", tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, CBOSA). Omawiane świadczenie nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która tej opieki wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Reasumując, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Ponadto przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. Zatem zaprzestanie aktywności zawodowej (jej niepodejmowanie) przez opiekuna musi być spowodowane bezpośrednią koniecznością sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. Przy czym opieka ta musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę) a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi więc również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie bo nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, opubl. w CBOSA). Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczących się w pojęciu: "opieka nad osobą" prowadziłoby do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego. Odnosząc powyższe do stanu niniejszej sprawy, wskazać wypada, że z zebranego w sprawie materiału wynikało, iż skarżąca, wnioskiem z dnia 22 maja 2023 r., zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad ojcem – L. C. (ur. 12.05.1955 r.) legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 19 lutego 2019 r., w którym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 61-go roku życia, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się na 23.01.2017 r. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego i oświadczeń skarżącej złożonych w toku postępowania, organy ustaliły, że L. C. jest wdowcem, zamieszkuje razem ze skarżącą i razem prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Niepełnosprawny ma problemy z poruszaniem się (przemieszcza się za pomocą laski ortopedycznej), ponadto ma problemy z komunikowaniem się z drugą osobą ze względu na założoną rurkę tracheotomijną. Tym niemniej nie jest osobą leżącą, czy pampersowaną, a tylko wymaga pomocy przy porannej toalecie. Nie jest przy tym w stanie przygotować posiłków, wykonywać czynności związanych z prowadzaniem gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie), załatwić spraw urzędowych i komunikować się z drugą osobą. W związku z powyższym skarżąca wskazywała w wywiadzie środowiskowym, że z uwagi na zły stan zdrowia ojca i konieczność opieki nad nim, nie może podjąć zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze. Posiada co prawda jeszcze czworo rodzeństwa, ale osoby te zamieszkują oddzielnie i nie mają możliwości sprawowania opieki nad ojcem. Sprawowana przez nią opieka sprowadza się zaś do: pomocy w utrzymaniu higieny osobistej (co zajmuje 2 godzinny dziennie), przygotowania posiłków (które muszą być zmiksowane), przygotowania i podania lekarstw (1 godzina dziennie), czynności porządkowych (pranie, sprzątanie - 3 godziny dziennie), robienia zakupów (2 godziny dziennie), wizyt u lekarza (5 godzin), załatwiania spraw urzędowych (5 godzin), pomocy w komunikowaniu się z drugą osobą. Ponadto podkreślała, że czuwa nad ojcem także w porze nocnej, gdyż zdarzają się sytuacje, w których ojciec dostaje ataku kaszlu, zaflegmienia czy duszności. W ocenie składu orzekającego, rację ma więc Sąd I instancji, twierdząc, iż - w realiach rozpoznawanej sprawy - przedstawiony przez skarżącą zakres czynności związanych ze sprawowaniem opieki nad ojcem nie jest aż tego rodzaju, że uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w stopniu ograniczonym. Zakres tych czynności co prawda niewątpliwie ogranicza stronę, jednakże nie uniemożliwia jej podjęcia pracy, jak wspomniano wyżej, chociażby w niewielkim rozmiarze. W przeważającej mierze opieka skarżącej nad ojcem sprowadza się bowiem do typowych czynności dnia codziennego, związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego a zatem nie powoduje konieczności sprawowania nad nim stałej opieki. Istotne w tym przypadku jest również to, że skarżąca mieszka razem z ojcem a zatem czynności, odnoszące się do szeroko rozumianego prowadzenia gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, zakupy), dotyczą także jej samej. Z kolei wykonywane wobec ojca czynności stricte opiekuńcze (podawanie leków, pomoc w ubieraniu, dbanie o jej higienę osobistą, nocne czuwanie przy ojcu, wizyty lekarskie) są czynnościami tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają one wykonywania aktywności zawodowej w określonym wymiarze czasowym. Ojciec skarżącej nie jest bowiem osobą całkowicie unieruchomioną a z oświadczeń skarżącej nie wynikało, aby nie mógł poruszać się przy pomocy laski choćby w ograniczonym zakresie, czy spożywać samodzielnie wcześniej przygotowanych przez skarżącą posiłków czy leków. W konsekwencji prawidłowe jest więc stanowisko Sądu Wojewódzkiego, iż w przedmiotowym stanie faktycznym nie istniał bezpośredni i ścisły związek między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem – w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – a co wskazuje na brak spełnienia przesłanek do przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odnośnie zaś podnoszonej – w ramach zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. -kwestii uzależnienia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od braku istnienia innych osób zobowiązanych na równi ze skarżącą do alimentacji wobec niepełnosprawnego ojca (rodzeństwa skarżącej) wyjaśnić należy, że z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, iż główną przyczyną oddalenia skargi było zaakceptowanie przez Sąd I instancji stanowiska organów administracji co do braku związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem a niepodejmowaniem przez skarżącą pracy. Jedynie zaś ubocznie Sąd Wojewódzki poczynił rozważania co do tego, że skarżąca posiada jeszcze czworo rodzeństwa, które – jako również obciążone obowiązkiem alimentacyjnym wobec ojca - powinno wspomóc ją w tej opiece. Odwoływanie się zatem do powyższej okoliczności tak w zaskarżonym wyroku, jak i w zaskarżonej decyzji, obrazowało jedynie, jakie w tym przypadku miała możliwości rodzina (w tym sam skarżąca) związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Skład orzekający zgadza się zatem - co prawda - ze stanowiskiem autora skargi kasacyjnej, że nie jest prawidłowa taka wykładania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., która dopuszcza możliwość nieprzyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego rodzica z uwagi na posiadanie przez stronę rodzeństwa (na równi zobowiązanego do alimentacji wglądem tego rodzica), jednak, jak wyżej wskazano, w rozpoznawanej sprawie nie ta okoliczność była przyczyną odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Ze wskazanych wyżej względów, również zarzut błędnej wykładni art. 17 ust. 1 nie był trafny. W tym stanie rzeczy, uznając skargę kasacyjną za niezasadną, Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.