I OSK 209/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 maja 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 281/24 w sprawie ze skargi M.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 8 grudnia 2023 r., znak: SKO.ŚR/4111/991/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 27 lipca 2023 r., nr SO-04.8252.269.2023-1/23 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz M.D. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 21 maja 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 281/24, oddalił skargę M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 8 grudnia 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/991/2023, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 24 kwietnia 2024 r. M. D. wystąpił do Prezydenta Miasta Krakowa o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnoprawnym bratem R. D. Po rozpatrzeniu tego wniosku Prezydent Miasta Krakowa decyzją z 27 lipca 2023 r., nr SO-04.8252.269.2023-1/23, wydaną na podstawie art. 20 w zw. z art. 3 pkt 11, art. 17, art. 23 oraz art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. – dalej: "u.ś.r.), art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. – dalej: "k.p.a.") oraz rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 6 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1340) odmówił przyznania M. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodzinny bratem R. D. Organ wskazał, że wnioskodawca nie jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę, gdyż to że siostra mieszka w odległości 300 km, nie wyklucza pomocy finansowej; niezdolność do samodzielnej egzystencji wbrew art. 17 ust. 1b u.ś.r. powstała dopiero w wieku 62 lat oraz nie ma związku między momentem ustania zatrudnienia a momentem powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji (wnioskodawca ostatnio pracował 8 lat temu, a w grudniu 2022 r. zarejestrował się w urzędzie pracy). Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego kasacyjnie M. D., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie zaskarżoną decyzją z 8 grudnia 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, że co do zasady uwzględnia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, a następnie stwierdził, że w całości podziela stanowisko i ocenę sprawy dokonaną przez organ pierwszej instancji. Wnioskodawca ostatnią aktywność zawodową wykazywał w 2015 r. i od tamtego czasu nie podejmował zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy orzeczenia o niepełnosprawności dotyczące jego brata wydano w 2023 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 1 marca 2023 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji do 31-08-2025; orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Krakowie z dnia 9 lutego 2023 r. o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe). Skoro zaprzestanie zatrudnienia miało miejsce znacznie wcześniej, to należy przyjąć, że pozostawało bez związku z wynikłą w okresie późniejszym koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Argumentacja odwołania w tym zakresie nie jest przekonująca. Do 2022 r. opiekę nad bratem wnioskodawcy sprawowała również matka wnioskodawcy, toteż nie sposób przyjąć, że rezygnacja z zatrudnienia w 2015 r. była spowodowana wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Organ odwoławczy zaznaczył, że nawet pogorszenie się stanu zdrowia osoby wymagającej opieki wraz z upływem czasu i mniejsza samodzielność wynikająca nie tylko z niepełnosprawności, ale również z samego wieku tej osoby, nie stanowią okoliczności potwierdzających, że występuje związek między niepodejmowaniem zatrudnienia a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności. Co więcej, orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Krakowie z dnia 9 lutego 2023 r. o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe wskazuje na ocenę stanu sprawności dokonaną przez uprawnionych lekarzy. Na koniec organ odwoławczy wskazał, że organy administracji wcale nie określają, kto i w jakiej kolejności powinien sprawować opiekę nad osobą bliską, która takiej opieki wymaga, albowiem wynika to wprost z przepisów k.r.o., które to są jedynie przez organy administracji przytaczane. Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, który powołanym na wstępie wyrokiem z 21 maja 2024 r. skargę oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że nie została spełniona przesłanka pozytywna przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w postaci bezpośredniego związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącego a pomocą świadczoną bratu R. D., przy czym do takiego wniosku prowadzi całościowa ocena ogółu istotnych w tej mierze elementów stanu faktycznego, do których należą: okoliczności i czas deklarowanego przez skarżącego zaprzestania pracy, zakres czynności wykonywanych przez skarżącego w ramach pomocy bratu, możliwość uzyskania wsparcia w postaci usług opiekuńczych oraz – w pewnym stopniu – powinność pomocy R. D. spoczywająca również na jego siostrze zobowiązanej do alimentacji wobec niego w tym samym stopniu co skarżący. W ocenie Sądu I instancji brak jest związku czasowego pomiędzy zaprzestaniem zatrudnienia przez M. D. w 2015 r. a koniecznością sprawowania opieki nad bratem, który legitymuje się orzeczeniami o niepełnosprawności wydanymi w 2023 roku. Odnosząc się do zakresu czynności wykonywanych przez skarżącego w ramach pomocy bratu, Sąd I instancji wskazał, że skarżący pomaga bratu w codziennych czynnościach (czuwanie podczas snu, wyjścia do lekarza, wstawanie z łóżka, ubieranie, mycie, higiena jamy ustnej, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów, zmiana pościeli). Zdaniem Sądu, taki zakres czynności nie implikuje konieczności rezygnacji z zatrudnienia, tym bardziej, że skarżący może też uzyskać wsparcie w postaci usług opiekuńczych. Sąd I instancji stwierdził również, że w opiece nad R. D. powinny uczestniczyć wszystkie osoby zobowiązane do alimentacji względem niego w takim samym stopniu, a więc nie tylko skarżący, ale także jego siostra (okoliczność zamieszkiwania w innym miejscu nie zwalnia z tej powinności). Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył M. D., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Skarżący kasacyjnie wniósł również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że brat niepełnosprawnego R. D. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez niego z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem, 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że brat niepełnosprawnego R. D. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto argumentację na poparcie ww. zarzutów. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy. Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a pozostałe strony, w ustawowym terminie czternastu dni, nie zażądały jej przeprowadzenia, skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. Stosownie natomiast do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Powyższe oznacza, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a zobligowany jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta wyłącznie na podstawie kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. W istocie oznacza to, że skarżący kasacyjnie nie kwestionuje ustaleń faktycznych stanowiących podstawę orzekania, a także nie kwestionuje naruszenia przepisów procedury administracyjnej czy sądowoadministracyjnej. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego dotyczą błędnego uznania, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy miedzy rezygnacją przez skarżącego M. D. z zatrudnienia lub nie podejmowania zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem R. D. Stanowisko skarżącego kasacyjnie – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – jest zasadne, gdyż Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przypomnieć należy, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy u.ś.r., regulujące warunki i zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zauważenia wymaga, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że wprawdzie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ale jej spełnienie nie może być sprowadzane wyłącznie do współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z faktem opieki nad niepełnosprawną osobą, w stosunku do której na wnioskodawcy ciążą obowiązki alimentacyjne. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r. sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r. sygn. akt I OSK 794/22, z 23 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 237/20, z 16 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1899/22, czy z 23 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1948/22 – dostępne w CBOSA). Należy przy tym podkreślić, że wymóg rezygnacji z możliwości zarobkowania – rzeczywistej bądź potencjalnej – w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został przez ustawodawcę powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. Przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy nie może ustalać wcześniejszych przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Okoliczności rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania oraz brak możliwości jego podjęcia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną należy więc oceniać na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie pomocy w formie świadczenia pielęgnacyjnego. Irrelewantne jest zatem, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej lub jej nie podejmował wcześniej z innych przyczyn, o ile w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała rzeczywista konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie/wykonywanie zatrudnienia. Akceptując stanowisko organów administracji o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez M. D. a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem R. D., Sąd I instancji naruszył zatem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Nie można bowiem zgodzić się z Sądem I instancji, że brak jest związku czasowego pomiędzy zaprzestaniem zatrudnienia przez M. D. w 2015 r. a koniecznością sprawowania opieki nad bratem, który legitymuje się orzeczeniami o niepełnosprawności wydanymi w 2023 r., gdyż taki związek w tej sprawie nie ma żadnego znaczenia. Na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie mogą mieć znaczenia okoliczności rezygnacji przez wnioskodawcę z pracy zawodowej kilka lat wcześniej lub niepodejmowania tego zatrudnienia. Warunkiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wyłącznie rezygnacja z zatrudnienia – w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny ale również niepodejmowanie pracy zarobkowej – co bezpośrednio wynika z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Naczelny Sąd Administracyjny uznał zatem, że trafnie skarżący kasacyjnie M. D. zarzucił Sądowi I instancji dokonanie błędnej wykładni normy prawnej zawartej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegające na takim rozumieniu przesłanki istnienia związku przyczynowo-skutkowego, które zakłada współwystępowanie rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd I instancji, wskazując bowiem jakie okoliczności stanu faktycznego w odniesieniu do skarżącego kasacyjnie zostały ustalone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie oraz Prezydenta Miasta Krakowa i jak w ocenie Sądu I instancji należałoby je ocenić w kontekście przesłanki niepodejmowania przez skarżącego kasacyjnie M. D. zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad niepełnosprawnym bratem R. D., za relewantną uznał okoliczność dotyczącą niepodejmowania przez skarżącego kasacyjnie M. D. zatrudnienia w okresie poprzedzającym datę, w której jego brat R. D. stał się osobą niepełnosprawną, jak i w okresie, gdy posiadał już orzeczenie o niepełnosprawności, uznając, że jest to wybór życiowy skarżącego kasacyjnie nie mający związku z niepełnosprawnością brata. Stanowisko to można by uznać za słuszne co do zasady, jednak dotyczy ono wyłącznie oczywistego stanu faktycznego, gdy rezygnacja z wykonywania pracy zawodowej wynika z bieżącej zmiany sytuacji zdrowotnej osoby, wobec której ciąży na osobie wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne obowiązek alimentacyjny. Dowodowo taka sytuacja zazwyczaj nie nastręcza trudności. Inaczej kształtuje się sytuacja niepodejmowania zatrudnienia z powodu sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Dlatego w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia – bez względu na to, czy osoba ta jest aktywna zawodowo czy nie. Naczelny Sąd Administracyjny podziela również zarzut skargi kasacyjnej, co do uznania, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącego kasacyjnie w ramach pomocy niepełnosprawnemu bratu nie jest na tyle absorbujący, że wymaga rezygnacji przez skarżącego z podejmowania jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W tym miejscu warto przypomnieć, że na gruncie u.ś.r. nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. Musi to być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia. W rozpoznawanej sprawie organ i za nim Sąd I instancji, stwierdzili, że rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez skarżącego kasacyjnie nad bratem R. D. nie wymusza na nim rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej. Skarżący kasacyjnie, zdaniem Sądu I instancji, pomaga bratu w codziennych czynnościach, których zakres nie implikuje konieczności rezygnacji z zatrudnienia, tym bardziej, że skarżący kasacyjnie – zdaniem Sądu I instancji – może też uzyskać wsparcie w postaci usług opiekuńczych. Stanowisko to jest wadliwe, gdyż przeprowadzony przez organ pomocy wywiad środowiskowy jest wybiórczy i nie pozwala na ocenę spełniania przesłanki związku przyczynowo-skutkowego wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zasadniczo skarżący kasacyjnie nie zarzucił naruszenia przepisów postępowania, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy – a za takowe naruszenie należy uznać błędnie przeprowadzony wywiad środowiskowy (tj. błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy) ale trzeba mieć na względzie, że bez właściwie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie da się ocenić przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym dowodem, stanowi on element postępowania wyjaśniającego, poprzedzającego wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń opiekuńczych. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie w kontekście przesłanek warunkujących ich przyznanie. Brak wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, ubiegającego się o przyznanie świadczenia. Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania strony umożliwia pracownikowi socjalnemu uwzględnienie indywidualnych cech, sytuacji osobistej i rodzinnej wnioskodawcy i członków jego rodziny, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy oraz oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę do przyznania wnioskowanej pomocy. W sprawach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego niezbędne jest prawidłowe ustalenie, czy rodzaj lub ilość czynności związanych z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny uniemożliwia wnioskodawcy podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze i formie. Ze znajdującego się w aktach administracyjnych wywiadu środowiskowego z 2 czerwca 2023 r. wynika, że skarżący kasacyjnie pomaga bratu w codziennych czynnościach takich jak: czuwanie podczas snu, wyjścia do lekarza, wstawanie z łóżka, ubieranie, mycie, higiena jamy ustnej, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów, zmiana pościeli, jednakże są to informacje szczątkowe. Z wywiadu tego nie wynika chociażby na jakie schorzenia choruje niepełnosprawny R. D. i jakiego zakresu pomocy wymaga jego stan zdrowia. Te braki w wywiadzie środowiskowym uniemożliwiają dokonanie prawidłowej oceny przesłanki związku przyczynowo-skutkowego, a więc istnienia bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego kasacyjnie a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawnym bratem, a w gruncie rzeczy właściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Rozpoznając natomiast skargę (na zasadzie art. 188 p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska organów, że w opiece nad niepełnosprawnym R. D. powinny uczestniczyć wszystkie osoby zobowiązane do alimentacji względem niego w takim samym stopniu, a więc nie tylko skarżący, ale także jego siostra. Podkreślenia wymaga, że kwestia ta była już wielokrotnie podnoszona w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ukształtowane orzecznictwo stanęło na stanowisku, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżący kasacyjnie, czy może jego siostra, winni sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, że rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jeden z uprawnionych w pierwszej kolejności członków rodziny zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodziny w takim samym stopniu zobowiązani do alimentacji. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad krewnym i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodzeństwa, którzy również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. np. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21 – dostępne w CBOSA). Stwierdzić zatem trzeba, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącego kasacyjnie, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionego do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 u.ś.r., wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki. Nie można również zgodzić się ze stanowiskiem, że w kontekście świadczenia pielęgnacyjnego, pomoc jest możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskodawca wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym (w tym m.in. możliwości skorzystania z usług opiekuńczych). Przepis art. 17 u.ś.r. takiego wymogu nie ustanawia, natomiast wyraźnie określa podmiotowe i przedmiotowe oraz pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne, czy też sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W efekcie, organy przedwcześnie uznały, że nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego M. D. z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowaniem a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnoprawnym bratem R. D. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w punkcie pierwszym wyroku. W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2026 r., poz. 215 ze zm.) – 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia – 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.